CHƯƠNG 1:VẤN ĐỀ AN NINH MÔI TRƯỜNG VÀ TRÁCH NHIỆM XÃ HỘI CỦA DOANH NGHIỆP TRONG VIỆC BẢO VỆ AN NINH MÔI TRƯỜNG 1. Môi trường và thuật ngữ ANMT 1. Khái niệm môi trường Theo điều 3 Luật Bảo vệ Môi trường của Việt Nam, “Môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và yếu tố vật chất nhân tạo quan hệ mật thiết với nhau, bao quanh con người có ảnh hưởng tới đời sống, sản xuất, sự tồn tại, phát triển của con người và thiên nhiên” [13, tr. - Môi trường sống của con người theo chức năng được chia thành các loại: + Môi trường tự nhiên bao gồm các nhân tố thiên nhiên như vật lí, hóa học sinh học, tồn tại ngoài ý muốn của con người, nhưng ít nhiều cũng chịu tác động của con người.
Đó là ánh sánh mặt trời, núi sông biển cả, không khí, động, thực vật, đất, nước… Môi trường tự nhiên cho ta đất để xây dựng nhà cửa, trồng cấy, chăn nuôi, cung cấp cho con người các loại tài nguyên khoáng sản cần cho sản xuất tiêu thụ và là nơi chứa đựng, đồng hóa các chất thải, cung cấp cho ta cảnh đẹp để giải trí, làm cho cuộc sống con người thêm phong phú. + Môi trường xã hội là tổng thể các quan hệ giữa người với người. Đó là những luật lệ, thể chế, cam kết, quy định, ước định. ở các cấp khác nhau như: Liên Hợp Quốc, Hiệp hội các nước, quốc gia, tỉnh, huyện, cơ quan, làng xã, họ tộc, gia đình, tổ nhóm, các tổ chức tôn giáo, tổ chức đoàn thể,.
Môi trường xã hội định hướng hoạt động của con người theo một khuôn khổ nhất định, tạo nên sức mạnh tập thể thuận lợi cho sự phát triển, làm cho cuộc sống của con người khác với các sinh vật khác. Ngoài ra, người ta còn phân biệt khái niệm môi trường nhân tạo, bao gồm tất cả các nhân tố do con người tạo nên, làm thành những tiện nghi trong cuộc sống, như ôtô, máy bay, nhà ở, công sở, các khu vực đô thị, công viên nhân tạo. Tuy nhiên, có thể nhìn nhận một cách chung nhất về môi trường là tất cả những gì có xung quanh ta, cho ta cơ sở để sống và phát triển. Về thuật ngữ ANMT Vấn đề ANMT (Environmental Security) hiện nay được nhiều quốc gia đặc biệt chú vì nó là vấn đề có tính toàn cầu, không chỉ ảnh hưởng đến môi trường sống mà còn ảnh hưởng lớn đến hoạt động phát triển kinh tế và ANQG.
Thập niên 1950-1960, các nước phương Tây bắt đầu quan tâm đến quan hệ giữa ANMT với phát triển kinh tế. Năm 1972, Liên Hợp Quốc tổ chức Hội nghị môi trường con người ở Xtốc-khôm (Thuỵ Điển), tại đây vấn đề ANMT lần đầu tiên được vào Chương trình nghị sự quốc tế. Báo cáo được trình bày ở Hội nghị mang tựa đề "Chỉ có một địa cầu và tuyên ngôn môi trường con người" được thông qua, đã thức tỉnh các nước trong khi thúc đẩy tăng trưởng kinh tế cần phải chú ý đến bảo vệ môi trường của Trái Đất. Đến đầu thập niên 1980, khái niệm "ANMT" đã được các nước nâng lên tầm cao ANQG.
Từ cuối thập niên 1980, vấn đề ANMT được coi là “An ninh phi truyền thống” và là một trong các yếu tố cấu thành nội dung “An ninh tổng hợp” hoặc “An ninh toàn diện” của nhiều quốc gia như Mỹ, Nhật Bản, Liên Xô (trước đây) v. Năm 1987, tại Hội nghị bàn về quan hệ giữa giải trừ quân bị và phát triển quốc tế, vấn đề ANMT lần đầu tiên được đưa vào văn kiện chính thức. Văn kiện cuối cùng của hội nghị với 150 nước tham dự nhất trí thông qua đã khẳng định, môi trường sống xấu đi là một trong những nguy cơ đe doạ sự phát triển bền vững, giống như nạn nghèo đói, mù chữ, bệnh tật, suy dinh dưỡng. Năm 1996, Hội nghị cấp bộ trưởng của EU họp tại Man-đơ-rít (Tây Ban Nha) đề ra "Khái niệm an ninh chung", trong đó mở rộng phạm vi An ninh quốc gia bao gồm cả ANMT.
Ở một số nước như Hoa Kỳ, Úc, Nga, ANMT được chính thức công nhận là một bộ phận quan trọng của chiến lược ANQG. Nhiều trung tâm nghiên cứu về ANMT đã được thành lập như Viện ANMT quốc tế tại Hà Lan, Tổ chức ANMT và phát triển bền vững tại Hoa Kỳ… Vấn đề ANMT cũng được các tổ chức quốc tế như Chương trình phát triển của Liên Hợp Quốc (UNDP), Tổ chức Giám sát thế giới (World Watch Institute) nghiên cứu. Thông thường, khi nói tới ANQG, người ta thường nghĩ đến an ninh truyền thống: Sự de dọa của chiến tranh, xung đột vũ trang. Tuy nhiên, trong thế giới ngày nay, quan điểm đó đúng, nhưng chưa đủ, bởi các quốc gia, dân tộc đang đứng trước những nguy cơ mới, đe dọa đến an ninh của mình.
Theo điều tra của Tổ chức Y tế thế giới (WHO), trên thế giới, có 70% dân số không được sử dụng nước vệ sinh an toàn, 12 bệnh tật do nước ô nhiễm gây ra chiếm 80% số người mắc bệnh trên thế giới, mỗi ngày có 250 nghìn người mắc bệnh do nước ăn bị ô nhiễm. Liên Hợp Quốc cảnh báo, đến năm 2025, gần một nửa dân số thế giới sống ở khu vực thiếu nước. Hiện nay trên phạm vi toàn cầu đã xảy ra nhiều cuộc xung đột liên quan đến môi trường. Nhiều vấn đề môi trường đã đe dọa hòa bình và an ninh thế giới như sự biến đổi khí hậu, sự ô nhiễm xuyên biên giới, sự tranh chấp do khan hiếm tài nguyên thiên nhiên… Nhiều bất đồng giữa các quốc gia liên quan đến việc phân chia tài nguyên, tranh chấp môi trường, khủng bố và xâm lược sinh thái, và thậm chí có những trường hợp đã leo thang thành những xung đột quân sự.
Vì lẽ đó, khái niệm an ninh hiện đại không chỉ là an ninh quân sự truyền thống mà phải bao gồm cả phương diện an ninh phi truyền thống, trong đó vấn đề ANMT được quan tâm hàng đầu1. Trước đây, các nguy cơ của ANQG là sự uy hiếp từ bên ngoài và sự nghiệp bảo vệ ANQG được thực hiện chủ yếu bằng các hoạt động có tính vũ trang. Ngày nay, ô nhiễm môi trường, sự cạn kiện tài nguyên, sa mạc hóa đất đai, sự gia tăng dân số, sự ô nhiễm do rác thải công nghiệp… là những nguy cơ đối với an ninh của quốc gia, khu vực và toàn cầu. Vấn đề môi trường đã trở thành một nội dung của ANQG, quốc tế.
Điều này đã đưa đến sự xuất hiện một thuật ngữ rất phổ biến, đó là ANMT. Theo Alan Hecht, “ANMT là quá trình giải quyết các vấn đề môi trường để đóng góp vào các mục tiêu an ninh quốc gia”, hay “ANMT là nội dung của an ninh quốc gia, quốc tế, đó là hoạt động của con người bảo đảm cho môi trường thực hiện được các chức năng của nó, chống lại có hiệu quả các tác động xấu gây ra đối với môi trường” [18, tr. Theo Viện ANMT quốc tế, ANMT “là sự ổn định về mặt an ninh do các điều kiện môi trường tự nhiên quyết định, nhằm hỗ trợ cuộc sống của con người. Có mối quan hệ chặt chẽ giữa các vấn đề tài nguyên môi trường và tình hình an ninh: khi tài nguyên môi trường suy thoái, nguy cơ bất ổn về an ninh sẽ gia tăng” [18, tr.
1 Hiện nay, khái niệm an ninh hay an ninh quốc gia không chỉ đơn thuần là an ninh truyền thống (như quân sự, tình báo, giải trừ vũ khí hạt nhân, hóa học, sinh học giết người hàng loạt…), mà còn là vấn đề an ninh phi truyền thống (như kinh tế, tài chính, tiền tệ, lương thực, nguồn nước, năng lượng, sinh thái môi trường, HIV/AIDS, SARS, cúm gia cầm H5N1, vấn đề khí thải gây hiệu ứng nhà kính nóng lên của trái đất, buôn lậu vũ khí, ma túy, phụ nữ, trẻ em xuyên quốc gia v. Chính lĩnh vực an ninh phi truyền thống khá mới mẻ càng ngày càng phát triển nở rộ nhiều vấn đề chưa từng có trước đây đòi hỏi cả thế giới phải chung sức giải quyết. 13 ANMT “là trạng thái mà một hệ thống môi trường có khả năng đảm bảo điều kiệu sống an toàn cho con người trong hệ thống đó” [3, tr. Một hệ thống môi trường bị mất an ninh có thể do các nguyên nhân tự nhiên (thiên tai) hoặc do các hoạt động của con người (khai thác cạn kiệt tài nguyên thiên nhiên, thải chất độc vào môi trường gây ô nhiễm…) hoặc phối hợp tác động của cả hai nguyên nhân trên.
Ngày nay, môi trường không chỉ là phúc lợi xã hội mà còn là vấn đề kinh tế, thậm chí là vấn đề an ninh. Gây ô nhiễm môi trường là một trong những nguy cơ đe dọa ANQG. Về mối liên hệ giữa an ninh và môi trường: Mối liên hệ này được chính thức đề cập trong bản báo cáo “Tương lai chung của chúng ta” do Ủy ban thế giới về Môi trường và Phát triển công bố năm 1987. Bản báo cáo này nêu rõ “Các hiểm họa của suy thoái môi trường là một trong những hiểm họa lớn nhất đối với hòa bình và sự sống còn của nhân loại.
Sự sống còn của chúng ta không chỉ phụ thuộc vào cân bằng quân sự, mà còn phụ thuộc vào sự hợp tác toàn cầu vì một môi trường bền vững” (WCED 1987). Kể từ đó, các vấn đề an ninh - môi trường đã ngày càng được nhiều chính phủ và các học giả quan tâm. Dù được nhìn nhận từ lăng kính an sinh xã hội trong khía cạnh phát triển hay lăng kính an ninh truyền thống về giải quyết bất ổn định và xung đột, ANMT đều được coi là một trong những vấn đề chính sách trung tâm của nhiều nước trên thế giới. Ở Việt Nam, trong thời kỳ CNH - HĐH đất nước, hội nhập kinh tế quốc tế, ANMT cần được quan tâm sâu sắc vì nguy cơ mất ANMT có thể gia tăng, dẫn tới ảnh hưởng xấu tới tài nguyên thiên nhiên và đe dọa sự phát triển của nhiều địa phương, nhiều ngành kinh tế, đồng thời sẽ làm mất đi uy tín, hình ảnh của quốc gia trên trường quốc tế.
Cùng với sự phát triển kinh tế - xã hội, đất nước ta đang phải đối mặt với những thách thức lớn về TN và MT như: Chiều hướng suy giảm chất lượng môi trường ngày càng gia tăng; tăng lượng chất thải công nghiệp và đô thị; các vấn đề ô nhiễm xuyên biên giới và tác động của biến đổi khí hậu. Những thách thức về môi trường này chính là những yếu tố tiềm ẩn tác động đến ANQG.