Luận văn thạc sĩ đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý bền vững rừng phòng hộ đầu nguồn trong lưu vực hồ trúc bài sơn tỉnh quảng ninh

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đề xuất giải pháp cải thiện kết quả quản lý bền vững rừng phòng hộ đầu nguồn trong lưu vực hồ trúc, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Vũ Văn Lộc
• Người hướng dẫn: PGS. Phùng Văn Khoa
• Trường học: Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng
• Đề tài: Đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý bền vững rừng phòng hộ đầu nguồn trong lưu vực hồ Trúc Bài Sơn tỉnh Quảng Ninh
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Khái niệm về quản lý rừng bền vững (QLRBV)
• 1.2. Những nghiên cứu về QLBVR trên thế giới
• 1.3. Những nghiên cứu QLBVR ở Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Nghiên cứu đặc điểm rừng thuộc lưu vực hồ Trúc Bài Sơn huyện Hải Hà tỉnh Quảng Ninh
• 2.4.2. Thực trạng công tác quản lý bảo vệ rừng của lưu vực rừng phòng hộ Trúc Bài Sơn tỉnh Quảng Ninh
• 2.4.3. Phân tích và đánh giá ảnh hưởng của các nhân tố tới công tác bảo vệ rừng tại lưu vực hồ Trúc Bài Sơn
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm rừng thuộc lưu vực hồ Trúc Bài Sơn
• 3.1.1. Hiện trạng rừng của lưu vực rừng phòng hộ hồ Trúc Bài Sơn
• 3.1.2. Điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội khu vực nghiên cứu
• 3.2. Thực trạng công tác quản lý bảo vệ rừng của khu vực nghiên cứu
• 3.2.1. Tổ chức bộ máy
• 3.2.2. Chia sẻ lợi ích từ rừng
• 3.2.3. Cơ sở vật chất
• 3.2.4. Công tác tuần tra bảo vệ rừng
• 3.2.5. Các dự án hỗ trợ
• 3.2.6. Quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng
• 3.2.7. Kỹ thuật bảo vệ và phát triển rừng
• 3.3. Ảnh hưởng của các nhân tố tới công tác bảo vệ rừng tại lưu vực hồ Trúc Bài Sơn
• 3.3.1. Các yếu tố tự nhiên
• 3.3.2. Các yếu tố nhân tạo
• 3.3.3. Kết quả nghiên cứu về cấu trúc
• 3.4. Các giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý rừng phòng hộ đầu nguồn trong lưu vực hồ Trúc Bài Sơn
• 3.4.1. Tổ chức bộ máy quản lý
• 3.4.2. Các giải pháp về cơ chế chính sách
• 3.4.3. Các giải pháp về tuyên truyền
• 3.4.4. Giải pháp về cấu trúc rừng
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Quản lý rừng phòng hộ đầu nguồn tại hồ Trúc Bạch Sơn

Quản lý rừng và rừng phòng hộ đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ nguồn nước, chống xói mòn, và điều hòa khí hậu. Hồ Trúc Bạch Sơn tại Quảng Ninh có diện tích rừng phòng hộ đầu nguồn hơn 7.059 ha, đóng vai trò sinh thủy cho khu vực. Tuy nhiên, công tác quản lý rừng tại đây đang đối mặt với nhiều thách thức như suy thoái rừng, áp lực từ hoạt động khai thác của người dân địa phương. Việc nâng cao hiệu quả quản lý là cấp thiết để đảm bảo phát triển bền vững và bảo vệ môi trường.

1.1. Hiện trạng rừng phòng hộ

Rừng phòng hộ đầu nguồn tại hồ Trúc Bạch Sơn đang bị suy giảm nghiêm trọng do khai thác quá mức và thiếu giải pháp quản lý hiệu quả. Diện tích rừng tự nhiên giảm dần, ảnh hưởng đến khả năng điều tiết nước và bảo vệ môi trường. Các hoạt động như phát nương làm rẫy và săn bắt động vật hoang dã cũng góp phần làm suy thoái rừng.

1.2. Thách thức trong quản lý

Công tác quản lý rừng tại Quảng Ninh gặp nhiều khó khăn do dân số tăng nhanh, nhu cầu sử dụng gỗ cao, và trình độ dân trí thấp. Các cộng đồng dân tộc thiểu số sống phụ thuộc vào rừng, nhưng thiếu kiến thức về bảo tồn rừng. Điều này đòi hỏi các giải pháp quản lý phù hợp để cân bằng giữa nhu cầu sinh kế và bảo vệ môi trường.

II. Giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý rừng

Để nâng cao hiệu quả quản lý rừng phòng hộ đầu nguồn tại hồ Trúc Bạch Sơn, cần áp dụng các giải pháp quản lý toàn diện. Các giải pháp này bao gồm cải thiện cơ chế chính sách quản lý rừng, tăng cường công tác tuần tra bảo vệ, và nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ môi trường. Việc phát triển bền vững rừng phòng hộ cần được ưu tiên để đảm bảo lợi ích lâu dài.

2.1. Cải thiện cơ chế chính sách

Cần xây dựng và thực thi các chính sách quản lý rừng hiệu quả, bao gồm quy định về khai thác và bảo vệ rừng. Các chính sách cần đảm bảo sự tham gia của cộng đồng địa phương và phân chia lợi ích công bằng từ rừng. Đồng thời, cần tăng cường giám sát và xử lý vi phạm để đảm bảo bảo tồn rừng.

2.2. Nâng cao nhận thức cộng đồng

Việc nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường và quản lý tài nguyên rừng là yếu tố then chốt. Cần tổ chức các chương trình giáo dục và tuyên truyền để người dân hiểu rõ tầm quan trọng của rừng phòng hộ. Đồng thời, cần hỗ trợ sinh kế bền vững để giảm áp lực khai thác rừng.

III. Phát triển bền vững rừng phòng hộ

Phát triển bền vững rừng phòng hộ tại hồ Trúc Bạch Sơn đòi hỏi sự kết hợp giữa bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế. Cần áp dụng các biện pháp kỹ thuật như trồng rừng thay thế và quản lý rừng theo hướng sinh thái. Đồng thời, cần tăng cường hợp tác giữa các bên liên quan để đảm bảo hiệu quả quản lý.

3.1. Trồng rừng thay thế

Việc trồng rừng thay thế là giải pháp quan trọng để phục hồi diện tích rừng bị suy thoái. Cần lựa chọn các loài cây phù hợp với điều kiện tự nhiên của hồ Trúc Bạch Sơn và đảm bảo bảo tồn rừng. Đồng thời, cần hỗ trợ kỹ thuật và tài chính cho người dân tham gia trồng rừng.

3.2. Hợp tác đa bên

Cần tăng cường hợp tác giữa chính quyền, doanh nghiệp, và cộng đồng địa phương trong công tác quản lý rừng. Các dự án hợp tác cần tập trung vào phát triển bền vững và chia sẻ lợi ích từ rừng. Điều này sẽ tạo động lực cho các bên tham gia tích cực vào bảo vệ môi trường.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hệ thống rừng phòng hộ đóng vai trò cốt lõi trong an ninh môi trường quốc gia với quy mô 4,1 triệu ha và 229 ban quản lý chuyên trách trên toàn quốc. Tại tỉnh Quảng Ninh, khu vực rừng phòng hộ đầu nguồn hồ Trúc Bài Sơn thuộc địa bàn xã Quảng Sơn, huyện Hải Hà sở hữu tổng diện tích tự nhiên 7.059,7 ha, trong đó 6.681,4 ha đã được giao quản lý theo Quyết định số 1904/QĐ-UBND. Lưu vực này trực tiếp bảo vệ hồ chứa nước Trúc Bài Sơn có diện tích mặt nước trên 200 ha với dung tích trữ nước đạt 12 triệu m3, cung cấp nguồn nước sinh hoạt và sản xuất nông nghiệp thiết yếu cho hàng chục nghìn người dân ven biển Đông Bắc.

Tuy nhiên, nguồn tài nguyên rừng tại đây đang đứng trước sức ép suy thoái nghiêm trọng do tập quán canh tác nương rẫy lạc hậu của đồng bào dân tộc thiểu số, tình trạng khai thác gỗ trái phép và nguy cơ cháy rừng mùa khô. Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là đánh giá toàn diện hiện trạng tài nguyên rừng, phân tích cơ cấu tổ chức quản lý và các nhân tố ảnh hưởng, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý bền vững tại lưu vực hồ Trúc Bài Sơn.

Phạm vi nghiên cứu được triển khai thực địa tại xã Quảng Sơn từ tháng 5 năm 2018 đến tháng 11 năm 2018. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc đưa ra các giải pháp khả thi nhằm củng cố độ che phủ rừng trên 81,52%, cải tạo trữ lượng rừng nghèo kiệt từ mức bình quân 20,2 m3/ha, đồng thời tối ưu hóa định mức quản lý cho 18 cán bộ chuyên trách bảo vệ lưu vực sinh thủy trọng yếu này.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng khung lý thuyết quản lý rừng bền vững của Tổ chức Gỗ Nhiệt đới Quốc tế và Hội đồng Quản lý Rừng, xác lập mục tiêu cân bằng đồng thời ba trụ cột: bền vững kinh tế, bền vững xã hội và bền vững môi trường sinh thái. Khung lý thuyết này khẳng định nguyên lý bình đẳng giữa các thế hệ, nguyên lý phòng ngừa rủi ro sinh thái và nguyên lý nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên.

Bên cạnh đó, đề tài kết hợp mô hình lâm nghiệp xã hội và quản lý tài nguyên dựa vào cộng đồng, tham chiếu các bài học thành công từ mô hình đồng quản lý tại Vườn quốc gia Bwindi Impenetrable ở Uganda và Khu bảo tồn Hoàng gia Chitwan ở Nepal.

Hệ thống khái niệm chuyên ngành then chốt bao gồm: quản lý rừng bền vững, trữ lượng rừng phòng hộ đầu nguồn, sinh cảnh sống, đa dạng sinh học và chu trình sinh thủy lưu vực. Các định hướng nghiên cứu được xây dựng phù hợp với quy định của Luật Lâm nghiệp, Luật Đất đai, Nghị định số 156/2018/NĐ-CP, Thông tư số 28/2018/TT-BNNPTNT và Quyết định số 1288/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về phê duyệt đề án quản lý rừng bền vững và chứng chỉ rừng.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài tích hợp giữa dữ liệu thứ cấp từ hồ sơ kiểm kê rừng, bản đồ diễn biến tài nguyên rừng giai đoạn 2015 - 2017 và dữ liệu sơ cấp điều tra thực địa vào tháng 5 năm 2018. Tác giả tiến hành khoanh vẽ theo phương pháp dốc đối diện kết hợp máy định vị GPS cầm tay để chuẩn hóa ranh giới các tiểu khu rừng.

Về phương pháp chọn mẫu xã hội học, cỡ mẫu khảo sát không lặp lại được xác định theo công thức thống kê chuẩn với mức sai số cho phép 10% và hệ số tin cậy 95%. Tổng dung lượng mẫu đạt 292 hộ gia đình được phân bổ ngẫu nhiên phân tầng tại 9 thôn bản thuộc xã Quảng Sơn, tiêu biểu như bản Quảng Mới với 55 trên 129 hộ, bản Tài Chi với 40 trên 69 hộ, bản Mảy Nháu với 35 trên 57 hộ, và Thôn 4 với 62 trên 176 hộ.

Nghiên cứu áp dụng phương pháp đánh giá nhanh nông thôn và đánh giá nông thôn có sự tham gia thông qua phỏng vấn chuyên sâu 50 hộ dân cùng 6 cán bộ quản lý cấp huyện và xã. Lý do lựa chọn các phương pháp này nhằm đảm bảo tính khách quan, phản ánh chính xác tiếng nói cộng đồng địa phương. Dữ liệu không gian được xử lý bằng phần mềm MapInfo để số hóa bản đồ hiện trạng rừng năm 2018, trong khi dữ liệu kinh tế - xã hội được tổng hợp và phân tích định tính, định lượng qua ma trận SWOT trên phần mềm Excel từ tháng 5 năm 2018 đến tháng 11 năm 2018.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, diện tích rừng có sự gia tăng về số lượng nhưng không đồng đều. Tổng diện tích có rừng năm 2017 đạt 5.752,9 ha, tăng 154 ha so với mức 5.598,9 ha năm 2013 nhờ vào các chương trình trồng rừng thay thế. Độ che phủ của lưu vực tăng từ 79,34% lên 81,52%, tuy nhiên diện tích đất trống chưa có rừng vẫn còn tới 1.303,8 ha, chiếm 18,48% tổng diện tích tự nhiên.

Thứ hai, chất lượng trữ lượng rừng tự nhiên ở mức rất thấp. Trong 4.151,1 ha rừng tự nhiên thứ sinh, không ghi nhận diện tích rừng giàu và rừng trung bình. Rừng tự nhiên bao gồm 1.700,8 ha rừng nghèo với trữ lượng bình quân 52,6 m3/ha và 2.346,8 ha rừng nghèo kiệt với trữ lượng chỉ đạt 20,2 m3/ha. Rừng trồng có trữ lượng đạt 1.154,6 ha với mật độ tích lũy thấp khoảng 31,0 m3/ha, còn lại 447,2 ha là rừng trồng non chưa có trữ lượng.

Thứ ba, lưu vực sở hữu giá trị đa dạng sinh học cao với 23 loài thú thuộc 14 họ và 6 bộ. Trong đó, có 2 loài thuộc bậc Nguy cấp (EN) và 4 loài thuộc bậc Sắp nguy cấp (VU) theo Sách Đỏ Việt Nam năm 2007. Các loài thú quý hiếm như Cu li nhỏ, Khỉ mặt đỏ, Gấu ngựa, Báo lửa và Sơn dương phân bố rải rác tại các tiểu khu 302, 303, 304 và 306 nhưng đang chịu áp lực săn bắt nghiêm trọng.

Thứ tư, công tác tổ chức bộ máy và chia sẻ lợi ích tồn tại nhiều bất cập. Ban Quản lý rừng phòng hộ Trúc Bài Sơn có 18 biên chế nhưng chỉ có 8 nhân sự trực tiếp làm nhiệm vụ tuần tra bảo vệ tại 3 trạm (Quảng Sơn, Lòng Hồ, Tài Chi), tương đương tỷ lệ 44,4%. Bình quân mỗi cán bộ bảo vệ trực tiếp phải quán xuyến 882 ha rừng trên địa hình núi cao chia cắt. Đặc biệt, trong tổng số 746 hộ dân toàn xã, chỉ có 6 hộ gia đình được tham gia nhận khoán bảo vệ rừng với mức chi trả khoảng 194.000 đồng/ha/năm, khiến cộng đồng thiếu động lực bảo vệ rừng.

Thảo luận kết quả

Thực trạng chất lượng rừng kém và cơ cấu tổ chức mỏng bắt nguồn từ nguyên nhân kinh tế và địa lý. Phần lớn cư dân vùng đệm là đồng bào dân tộc thiểu số với trình độ dân trí chưa cao, sinh kế phụ thuộc vào tài nguyên tự nhiên. Thu nhập bình quân của cán bộ ban quản lý chỉ đạt khoảng 5 triệu đồng/tháng, chưa có phụ cấp đặc thù ngoài lương ngạch bậc khiến áp lực giữ rừng càng lớn.

Các dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa hiệu quả thông qua biểu đồ phân bố trữ lượng rừng tự nhiên, làm nổi bật tỷ trọng 56,5% diện tích rừng nghèo kiệt và 41,0% diện tích rừng nghèo. Đồng thời, bảng tổng hợp biến động sử dụng đất giai đoạn 2013 - 2017 và sơ đồ ma trận SWOT giúp phân định rõ điểm nghẽn về hạ tầng giao thông tuần tra đường thủy khi di chuyển qua lòng hồ sâu 15 m.

So sánh với các nghiên cứu lâm nghiệp tại vùng Tây Nguyên và Vườn quốc gia Pù Mát, tỷ lệ người dân hưởng lợi kinh tế từ rừng dưới 1% tại hồ Trúc Bài Sơn là quá thấp. Kết quả này chứng minh rằng nếu không chuyển đổi sang cơ chế đồng quản lý và tăng cường chuỗi giá trị dịch vụ môi trường rừng, nguy cơ suy thoái 7.056,7 ha lưu vực đầu nguồn sẽ tiếp tục gia tăng.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, kiện toàn cơ cấu tổ chức và tăng cường nguồn nhân lực bảo vệ rừng. Ban Quản lý rừng phòng hộ Trúc Bài Sơn cần tái sắp xếp bộ máy 18 cán bộ theo hướng tinh giản bộ phận văn phòng, nâng số lượng nhân viên tuần tra trực tiếp tại 3 trạm bảo vệ từ 8 người lên ít nhất 12 người trong giai đoạn 2019 - 2021. Mục tiêu là giảm định mức tuần tra bình quân từ 882 ha/người xuống dưới 550 ha/người, đồng thời trang bị thêm 2 ca nô tuần tra đường thủy và hệ thống máy GPS định vị chuyên dụng.

Thứ hai, mở rộng cơ chế chia sẻ lợi ích và chính sách giao khoán rừng. Ủy ban nhân dân huyện Hải Hà phối hợp cùng Ban Quản lý rà soát để mở rộng diện tích khoán bảo vệ rừng từ 6 hộ hiện tại lên tối thiểu 200 hộ dân tại 9 thôn bản xung quanh giai đoạn 2019 - 2022. Áp dụng mức đơn giá khoán bảo vệ theo khung chính sách mới và triển khai đề án chi trả dịch vụ môi trường rừng từ nguồn nước hồ chứa 12 triệu m3, tạo nguồn thu nhập ổn định cho người dân địa phương.

Thứ ba, áp dụng các biện pháp kỹ thuật lâm sinh nâng cao chất lượng rừng. Phòng kỹ thuật Ban Quản lý cần triển khai khoanh nuôi xúc tiến tái sinh kết hợp trồng bổ sung cây bản địa gỗ lớn như lim xanh, táu mật, kháo vàng và dổi trên 2.346,8 ha rừng nghèo kiệt. Chuyển hóa 1.601,8 ha rừng trồng keo và thông mã vĩ sang rừng phòng hộ hỗn loài nhiều tầng tán, hướng tới mục tiêu tăng trữ lượng bình quân toàn lâm phận lên trên 60 m3/ha vào năm 2025.

Thứ tư, hoàn thiện quy hoạch sử dụng đất và đẩy mạnh tuyên truyền pháp luật. Hoàn tất thủ tục đề nghị cấp có thẩm quyền giao tiếp 378,3 ha rừng phòng hộ còn lại tại xã Quảng Sơn để quản lý thống nhất. Hạt Kiểm lâm huyện Hải Hà phối hợp với chính quyền xã xây dựng 9 hương ước, quy ước bảo vệ rừng tại các thôn bản, tổ chức ít nhất 18 đợt tập huấn phòng cháy chữa cháy rừng và phổ biến Luật Lâm nghiệp cho đồng bào dân tộc thiểu số trong giai đoạn 2019 - 2020.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm thứ nhất là ban quản lý các khu rừng phòng hộ đầu nguồn và cán bộ kiểm lâm địa bàn. Luận văn cung cấp phương pháp luận thực tế về số hóa bản đồ quản lý rừng bằng công nghệ MapInfo và giải pháp tổ chức lực lượng tuần tra bảo vệ lưu vực sinh thủy rộng hơn 7.000 ha.

Nhóm thứ hai là các cơ quan quản lý nhà nước như Ủy ban nhân dân cấp huyện, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Chi cục Kiểm lâm. Tài liệu là căn cứ thực tiễn giá trị để phê duyệt quy hoạch ba loại rừng, phân bổ kinh phí trồng rừng thay thế và xây dựng chính sách giao khoán bảo vệ rừng gắn với giảm nghèo bền vững cho hơn 700 hộ dân vùng đệm.

Nhóm thứ ba là các giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng, Lâm học và Lâm nghiệp xã hội. Luận văn là tài liệu tham khảo chuẩn mực về quy trình ứng dụng các công cụ điều tra xã hội học kết hợp điều tra cấu trúc lâm phần và phân tích đa dạng sinh học động vật quý hiếm.

Nhóm thứ tư là các tổ chức phi chính phủ và chuyên gia nghiên cứu bảo tồn thiên nhiên. Công trình cung cấp cơ sở dữ liệu nền tảng về hiện trạng phân bố của 23 loài thú nguy cấp, phục vụ thiết kế các dự án bảo tồn đa dạng sinh học và ứng phó biến đổi khí hậu tại vùng Đông Bắc Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

Rừng phòng hộ hồ Trúc Bài Sơn có độ che phủ đạt 81,52% nhưng vì sao vẫn cần phục hồi khẩn cấp? Mặc dù diện tích che phủ đạt 5.752,9 ha trên tổng số 7.056,7 ha đất tự nhiên, chất lượng rừng tại đây rất thấp. Rừng tự nhiên hoàn toàn không có rừng giàu mà chủ yếu là rừng nghèo kiệt với trữ lượng bình quân chỉ 20,2 m3/ha, làm suy giảm nghiêm trọng khả năng giữ đất, điều tiết nguồn nước 12 triệu m3 của hồ chứa.

Thách thức lớn nhất trong việc bố trí lực lượng tuần tra bảo vệ rừng của Ban Quản lý hiện nay là gì? Ban Quản lý có 18 biên chế nhưng chỉ có 8 cán bộ trực tiếp làm nhiệm vụ tại 3 trạm bảo vệ rừng. Điều này dẫn tới định mức quản lý quá cao, mỗi nhân viên phải chịu trách nhiệm tới 882 ha rừng trong điều kiện địa hình chia cắt phức tạp và thiếu phương tiện tuần tra thủy bộ.

Cơ chế hưởng lợi kinh tế từ rừng của người dân địa phương đang gặp phải rào cản nào? Toàn xã Quảng Sơn có 746 hộ dân sinh sống phụ thuộc vào tài nguyên rừng, nhưng chỉ có 6 hộ được tham gia dự án nhận khoán bảo vệ rừng với mức chi trả khoảng 194.000 đồng/ha/năm. Tỷ lệ tham gia dưới 1% này chưa tạo ra động lực kinh tế đủ mạnh để lôi cuốn cộng đồng vào công tác giữ rừng.

Luận văn đã áp dụng phương pháp nào để xác định cỡ mẫu khảo sát xã hội học? Nghiên cứu áp dụng công thức chọn mẫu xác suất không lặp lại với sai số 10% và độ tin cậy 95%. Tổng dung lượng mẫu được tính toán là 292 hộ gia đình phân bổ tại 9 thôn bản, kết hợp phỏng vấn sâu 50 hộ dân theo phương pháp đánh giá nhanh nông thôn để bảo đảm độ tin cậy.

Những loài động vật nguy cấp nào đang cần được ưu tiên bảo tồn tại lưu vực hồ Trúc Bài Sơn? Nghiên cứu ghi nhận 23 loài thú, trong đó có Cu li nhỏ và Khỉ mặt đỏ thuộc nhóm Nguy cấp trong Sách Đỏ Việt Nam, cùng các loài quý hiếm như Báo lửa, Gấu ngựa, Cầy hương và Sơn dương. Các loài này đang phân bố tại các tiểu khu 302, 303, 304, 306 và cần được bảo vệ sinh cảnh nghiêm ngặt.

Kết luận

Thứ nhất, luận văn đã xây dựng bộ bản đồ hiện trạng rừng số hóa năm 2018 cho 7.056,7 ha lưu vực hồ Trúc Bài Sơn, xác định độ che phủ đạt 81,52% nhưng chất lượng trữ lượng rừng tự nhiên ở mức nghèo và nghèo kiệt với 4.047,6 ha.

Thứ hai, công trình đã ghi nhận 23 loài thú quý hiếm, chỉ rõ các sinh cảnh trọng yếu cần ưu tiên bảo tồn tại 4 tiểu khu rừng tự nhiên phòng hộ đầu nguồn.

Thứ ba, nghiên cứu đã phân tích sâu sắc các hạn chế trong bộ máy quản lý gồm 18 nhân sự và chỉ ra điểm nghẽn trong cơ chế chia sẻ lợi ích khi mới có 6 trên 746 hộ dân được nhận khoán rừng.

Thứ tư, đề tài xác lập 4 nhóm giải pháp đồng bộ về tinh gọn tổ chức, cải tiến kỹ thuật lâm sinh cho 2.346,8 ha rừng nghèo kiệt, mở rộng diện tích khoán và đẩy mạnh truyền thông cộng đồng theo lộ trình 2019 - 2025.

Thứ năm, kết quả nghiên cứu là tài liệu tham khảo nền tảng giúp các nhà quản lý lâm nghiệp và chính quyền địa phương hoàn thiện phương án quản lý rừng bền vững theo tiêu chuẩn quốc gia. Các đơn vị quản lý rừng phòng hộ trên toàn quốc nên chủ động tham khảo mô hình nghiên cứu này để tối ưu hóa nguồn lực quản trị lưu vực đầu nguồn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề QLRBV trong hệ thống quản lý môi trường theo tiêu chuẩn ISO 14001. Hiện nay, trên thế giới đã có bộ tiêu chuẩn quản lý bền vững cấp quốc gia như: Canada, Thụy Điển, Malaysia, Indonesia. và cấp quốc tế như tiến trình Helsinki, tiến trình Montreal. Hội đồng quản trị rừng (FSC) và tổ chức gỗ nhiệt đới đã có bộ tiêu chuẩn "Những tiêu chí và chỉ báo quản lý rừng (P&C)" đã được công nhận và được áp dụng ở nhiều nước trên thế giới.

Các tổ chức cấp chứng chỉ rừng đều dùng bộ tiêu chí này để đánh giá tình trạng quản lý rừng và xét cấp chứng chỉ quản lý rừng bền vững cho các chủ rừng. 8 Tháng 8/1998, các nước trong khu vực Đông Nam Á đã họp hội nghị lần thứ 18 tại Hà Nội để thoả thuận về đề nghị của Malaysia xây dựng bộ tiêu chí và chỉ số về QLRBV ở vùng ASEAN (viết tắt là C&I ASEAN). Thực chất C&I của ASEAN cũng giống như C&I của ITTO, bao gồm 7 tiêu chí và cũng chia làm 2 cấp quản lý là cấp quốc gia và cấp đơn vị quản lý. Hiện nay, ở các nước đang phát triển, khi sản xuất nông lâm nghiệp còn chiếm vị trí quan trọng đối với người dân nông thôn, miền núi, thì quản lý rừng theo hình thức phát triển lâm nghiệp xã hội đang là một trong những mô hình được đánh giá cao trên các phương diện kinh tế, xã hội và môi trường sinh thái.

Với mục đích quản lý bền vững, các khu bảo vệ (protected areas) được thành lập ngày càng nhiều, nhiều quốc gia trên thế giới đã quan tâm đến việc quản lý bền vững các khu bảo vệ. Nhiều chính sách và giải pháp được đưa ra để áp dụng quản lý rừng bền vững. Năm 1996, tại Vườn quốc gia Bwindi Impenetrable và Mgahinga Gorilla thuộc Uganda, Wild và Mutebi đã nghiên cứu giả pháp quản lý, khai thác bền vững một số lâm sản và quản lý bảo vệ tài nguyên thiên nhiên giữa ban quản lý vườn và cộng đồng dân cư. Trong báo cáo "Hợp tác quản lý với người dân ở nam phi - Phạm vi vận động" của Moenieba Isaacs và Najma Mohamed (2000) đã nghiên cứu và đưa ra giải pháp quản lý tài nguyên thiên nhiên bền vững tại Vườn quốc gia Richtersveld chủ yếu dựa trên hương ước (Contractual Agreement) quản lý bảo vệ tài nguyên, trong đó người dân cam kết bảo vệ ĐDSH trên địa phận của mình còn chính quyền và ban quản lý hỗ trợ người dân xây dựng hạ tầng và cải thiện các điều kiện kinh tế - xã hội khác.

Tại Vườn quốc gia Kruger của Nam Phi (2000), nhằm bảo vệ tài nguyên bền vững, Chính phủ đã trao quyền sử dụng đất đai, chia sẻ lợi ích từ du lịch cho người dân, ngược lại người đân phải tham gia quản lý và bảo vệ tài nguyên tại Vườn quốc gia. 9 Theo Shuchenmann (1999), tại Vườn quốc gia Andringitra của Madagascar, để thực hiện quản lý rừng bền vững, Chính phủ đảm bảo cho người dân được quyền chăn thả gia súc và khai thác tài nguyên từ rừng phục hồi để sử dụng tại chỗ, cho phép giữ gìn những tập quán truyền thống khác như có thể giữ gìn các điểm thờ cúng thần rừng. Ngược lại, người dân phải đảm bảo tham gia bảo vệ sự ổn định của các hệ sinh thái trong khu vực. Theo báo cáo của Oli Krishna Prasad (1999), tại Khu bảo tồn Hoàng gia ChitWan ở Nepal, để quản lý rừng bền vững, cộng đồng dân cư vùng đệm được tham gia hợp tác với một số bên liên quan trong việc quản lý tài nguyên vùng đệm phục vụ cho du lịch.

Lợi ích của cộng đồng khi tham gia quản lý tài nguyên là khoảng 30 - 50% thu được từ du lịch hàng năm sẽ được đầu tư trở lại cho các hoạt động phát triển kinh tế - xã hội của cộng đồng. Các mô hình quản lý bền vững các khu bảo vệ được nêu trên đã góp phần quản lý tài nguyên thiên nhiên. Chúng đã đưa ra được một số chính sách như chia sẻ lợi ích, hỗ trợ đầu tư phát triển hạ tầng kinh tế - xã hội. và một số giải pháp như đồng quản lý, quản lý có sự tham gia của người dân.

tuy nhiên, các mô hình trên chỉ phù hợp với một số quốc gia và một số khu bảo vệ có tiềm năng du lịch, tài nguyên, đất đai phù hợp. Những nghiên cứu QLBVR ở Việt Nam Khái niệm “bền vững” được thế giới sử dụng từ những năm đầu thế kỷ 18 là tiền đề cho QLRBV sau này, thì đến mãi cuối thế kỷ 20 Việt Nam mới dùng khái niệm “điều chế rừng” để quản lý, kinh doanh lâm nghiệp. Đến nay, khái niệm này vẫn được coi là công cụ truyền thống để quản lý rừng theo phương án điều chế thực hiện theo những quy định trong Quyết định 40/2005/QĐ-BNN ngày 7/7/2005 của Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn về Quy chế khai thác gỗ và lâm sản khác. 10 - Thông tư số 38/2014/TT-BNNPTNT ngày 03/11/2014 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn hướng dẫn về phương án quản lý rừng bền vững.

- Quyết định số 2810/QĐ-BNN-TCLN ngày 16/7/2015 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn phê duyệt kế hoạch hành động về quản lý rừng bền vững và chứng chỉ rừng giai đoạn 2015 - 2020. - Quyết định số 83/QĐ-BNN-TCLN ngày 12/01/2016 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Phê duyệt Đề án thực hiện quản lý rừng bền vững và chứng chỉ rừng giai đoạn 2016 - 2020. - Quyết định số 1288/QĐ-TTg ngày 01/10/2018 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt đề án quản lý rừng bền vững và chứng chỉ rừng. - Nghị định số 156/2018/NĐ-CP ngày 16/11/2018 của Chính phủ quy định một số điều của Luật Lâm nghiệp.

- Thông tư số 28/2016/TT-BNNPTNT ngày 16/11/2018 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Quy định về quản lý rừng bền vững. Tháng 2/1998, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn cùng 3 tổ chức quốc tế phát động một phong trào QLRBV và CCR rộng rãi trong cả nước, thông qua hội thảo quốc gia ngày 10-12/02/1998 tại Thành phố Hồ Chí Minh. Tổ Công tác Quốc gia về chứng chỉ FSC ở Việt Nam (NWG) đã được thành lập gồm 12 thành viên thực hiện chương trình hành động, đồng thời xây dựng tổ chức để hoạt động lâu dài trong hệ thống thành viên của FSC nhằm thúc đẩy tiến trình QLRBV và CCR tại Việt Nam. Ban đầu NWG trực thuộc Cục lâm nghiệp thuộc Bộ nông nghiệp và Phát triển nông thôn.

Từ năm 2001, theo quy chế của FSC NWG trở thành một tổ chức độc lập, phi chính phủ, phi lợi nhuận thuộc Hội khoa học kỹ thuật Việt Nam (nay là Viện Quản lý rừng bền vững và Chứng chỉ rừng). Các hoạt động chủ yếu của NWG là: 11 - Dựa trên cơ sở 10 nguyên tắc và 56 tiêu chí của FSC, hoàn thành dự thảo tiêu chuẩn quốc gia với 160 chỉ số phản ánh các đặc thù của Việt Nam, song vẫn đảm bảo các tiêu chuẩn chất lượng của FSC. Đây là dự thảo lần 9 đã lấy ý kiến nhiều chủ rừng, các cơ quan tổ chức liên quan, đã 2 lần mời chuyên gia FSC sang dự hội thảo góp ý; - Tuyên truyền, giáo dục, nâng cao nhận thức cho chủ rừng, các bên liên quan và cộng đồng dân cứ sống trong rừng, gần rừng. Nâng cao năng lực quản lý cho chủ rừng, năng lực hoạt động cho chuyên gia Viện QLRBV và cán bộ lâm nghiệp; - Đánh giá chất lượng quản lý rừng; - Tổ chức mạng lưới các mô hình QLRBV tự nguyện.

Năm 2001, Chiến lược lâm nghiệp quốc gia (NFS) giai đoạn 2001 - 2010 đã xác định quản lý và phát triển rừng theo hướng bền vững là hướng đi chủ chốt. Vào đầu năm 2007, Chiến lược phát triển Lâm nghiệp giai đoạn 2006 - 2020 đã được ban hành, trong đó quy định theo hướng phát triển rừng quốc gia với năm chương trình lớn. Một lần nữa QLRBV là một trong ba chương trình trọng điểm của chiến lược với mục tiêu 30% (8,4 triệu ha) diện tích rừng trồng sản xuất đến năm 2020 được cấp chứng chỉ. Như vậy, QLRBV là một yếu tố chủ chốt trong các chính sách, chiến lược và kế hoạch hành động của Việt Nam.

Điều này được thể hiện trong các văn bản pháp quy dưới đây: - Luật Đất đai, năm 2003, bổ sung 2013 quy định: Việc sử dụng đất phải tôn trọng các nguyên tắc sau đây: Tiết kiệm, có hiệu quả, bảo vệ môi trường và không làm tổn hại đến lợi ích chính đáng của người sử dụng đất xung quanh; - Luật Bảo vệ và phát triển rừng, năm 2004: Điều 9 đã quy định các hoạt động để đảm bảo QLRBV: Các hoạt động bảo vệ và phát triển rừng phải 12 đảm bảo PTBV về kinh tế, xã hội, môi trường, quốc phòng, an ninh; phù hợp với chiến lược phát triển KTXH, chiến lược phát triển lâm nghiệp; đúng quy hoạch, kế hoạch bảo vệ và phát triển rừng của cả nước và địa phương; tuân theo quy chế quản lý rừng do Thủ tướng Chính phủ quy định; - Luật Bảo vệ môi trường năm 2005, trong Chương IV: Bảo tồn và sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên, có 7 điều (từ Điều 28 đến Điều 34) đã đưa ra những quy định liên quan tới QLRBV thuộc các lĩnh vực: điều tra, đánh giá, lập quy hoạch sử 23 dụng tài nguyên thiên nhiên; bảo vệ thiên nhiên; bảo vệ đa dạng sinh học; bảo vệ và phát triển cảnh quan thiên nhiên; bảo vệ môi trường trong khảo sát, thăm dò, khai thác, sử dụng tài nguyên thiên nhiên; phát triển năng lượng sạch; - Quyết định số 18/2007/QĐ- TTg ngày 05/02/2007 của Thủ tướng chính phủ đã phê duyệt Chiến lược phát triển Lâm nghiệp giai đoạn 2006 - 2020, có một Chương trình ưu tiên phát triển được đặt lên hàng đầu là “Chương trình quản lý và phát triển rừng bền vững” với mục tiêu “đến năm 2020, thiết lập, quản lý, bảo vệ, phát triển và sử dụng bền vững 16,24 triệu hecta đất qui hoạch cho Lâm nghiệp. Đây là một mục tiêu đầy tham vọng và để đạt được mục tiêu này cần thiết phải xác lập được những định hướng mới trong phát triển nguồn lực trong QLRBV thông qua các chương trình đào tạo, hợp tác và nghiên cứu 5 chương trình trọng điểm của Chiến lược là: Quản lý và phát triển rừng bền vững, Bảo vệ rừng, bảo tồn ĐDSH và phát triển dịch vụ môi trường, Chế biến thương mại lâm sản, Nghiên cứu, giáo dục đào tạo và khuyến lâm và Đổi mới thể chế chính sách, kế hoạch, giám sát ngành.