CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN VỀ NGÂN HÀNG VÀ HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG KINH DOANH CỦA NGÂN HÀNG 1.1 Tổng quan về ngân hàng 1.1 Khái niệm về ngân hàng Ngân hàng ra đời và phát triển gắn liền với sự phát triển của kinh tế hàng hóa. Để đưa ra một định nghĩa về ngân hàng, người ta thường phải dựa vào tính chất và mục đích hoạt động của nó trên thị trường tài chính, đôi khi còn kết hợp tính chất, mục đích và đối tượng hoạt động. Theo Hồ Diệu (2002, trang-9) khái niệm về ngân hàng thì: “Ngân hàng là một loại hình tổ chức tài chính cung cấp một danh mục các dịch vụ tài chính đa dạng nhất - đặc biệt là tín dụng, tiết kiệm, dịch vụ thanh toán và thực hiện nhiều chức năng tài chính nhất so với bất kỳ tổ chức kinh doanh nào trong nền kinh tế”.
Theo Luật các Tổ chức tín dụng do Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa XII, kỳ họp thứ 7 thông qua ngày 16 tháng 6 năm 2010, tại điều 4 có nêu: “Tổ chức tín dụng là doanh nghiệp thực hiện một, một số hoặc tất cả các hoạt động ngân hàng. Tổ chức tín dụng bao gồm ngân hàng, tổ chức tín dụng phi ngân hàng, tổ chức tài chính vi mô và quỹ tín dụng nhân dân. Ngân hàng là loại hình tổ chức tín dụng có thể được thực hiện tất cả các hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác theo quy định của Luật này. Theo tính chất và mục tiêu hoạt động, các loại hình ngân hàng bao gồm ngân hàng thương mại, ngân hàng chính sách, ngân hàng hợp tác xã.
Ngân hàng thương mại là loại hình ngân hàng được thực hiện tất cả hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác theo quy định của luật các tổ chức tín dụng nhằm mục tiêu lợi nhuận” Theo đó, hoạt động ngân hàng là việc kinh doanh, cung ứng thường xuyên hoặc một số các nghiệp vụ: nhận tiền gửi; cấp tín dụng; cung ứng các dịch vụ thanh toán qua tài khoản. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 Như vậy, có thể khái quát: ngân hàng là một doanh nghiệp kinh doanh trong lĩnh vực tiền tệ với nghiệp vụ thường xuyên nhận tiền gửi, cấp tín dụng và cung ứng các dịch vụ nhằm mục tiêu lợi nhuận.2 Chức năng của ngân hàng 1.1 Trung gian tín dụng Đây là chức năng quan trọng và cơ bản của ngân hàng, nó có ý nghĩa trong thúc đẩy nền kinh tế phát triển. Thực hiện chức năng này, ngân hàng đóng vai trò là người trung gian đứng ra tập trung, huy động tối đa các nguồn vốn tạm thời nhàn rỗi trong nền kinh tế để hình thành nguồn vốn tín dụng, đáp ứng nhu cầu về vốn cho nền kinh tế (Lê Thị Mận, 2003). Khi thực hiện chức năng này, ngân hàng đã điều hòa vốn từ nơi thừa sang nơi thiếu, từ đó kích thích quá trình luân chuyển vốn của toàn xã hội và thúc đẩy sự phát triển của quá trình tái sản xuất.2 Trung gian thanh toán Nội dung của chức năng này là ngân hàng đứng ra làm trung gian để thực hiện các khoản giao dịch thanh toán giữa các khách hàng để hoàn tất các quan hệ kinh tế thương mại giữa họ với nhau.
Ngân hàng có thể thực hiện các dịch vụ thanh toán theo yêu cầu của khách hàng thông qua tài khoản của họ bằng các phương tiện thanh toán như: ủy nhiệm chi, séc, thẻ thanh toán…Ngày nay, với sự phát triển của công nghệ viễn thông đã tạo điều kiện cho việc hiện đại hóa các hoạt động của ngân hàng, từ đó tạo cơ hội cho ngân hàng thực hiện chức năng này với chất lượng cao và khối lượng nhiều hơn (Lê Thị Mận, 2003). Thực hiện chức năng này, ngân hàng đã góp phần thúc đẩy quá trình trao đổi, mua bán hàng hóa, cung cấp dịch vụ giữa các tổ chức, cá nhân trong nền kinh tế được thuận tiện, nhanh chóng, an toàn và tiết kiệm chi phí.3 Chức năng tạo ra tiền “bút tệ” Chức năng tạo ra tiền của ngân hàng được thực hiện thông qua hoạt động tín dụng và thanh toán trong hệ thống ngân hàng, trong mối liên hệ chặt chẽ với hệ thống ngân hàng trung ương của mỗi nước. Đây là khả năng biến mức tiền gửi ban LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 đầu tại một ngân hàng đầu tiên nhận tiền gửi thành một khoản tiền lớn hơn gấp nhiều lần khi thực hiện nghiệp vụ tín dụng, thanh toán qua nhiều ngân hàng. Khi một ngân hàng nay cho vay xong, thì khoản vay đó sẽ trở thành vốn của khách hàng, nếu chuyển vào ngân hàng khác sẽ trở thành vốn huy động của ngân hàng khác.
Cứ thế, ngân hàng sẽ tạo ra lượng tiền rất lớn qua hệ thống ngân hàng. Nếu không có sự ràng buộc nào của Ngân hàng Trung Ương thì khả năng tạo tiền của NHTM là vô hạn. Tuy nhiên, thực tế hoạt động của các NHTM đều chịu sự quản lý và điều tiết của ngân hàng trung ương nên khả năng tạo bút tệ của ngân hàng chỉ trong một giới hạn nhất định (Lê Văn Tư và cộng sự, 2000).3 Vai trò của Ngân hàng trong nền kinh tế Chính nhờ những chức năng đặc trưng của mình mà ngân hàng có vị trí quan trọng trong việc cung cấp vốn cho nền kinh tế, thúc đẩy kinh tế, ngoại thương phát triển và là công cụ để Nhà nước điều tiết vĩ mô nền kinh tế.1 Ngân hàng là nơi cung cấp vốn cho nền kinh tế Vốn được tạo ra từ quá trình tích lũy của mỗi cá nhân và tổ chức trong nền kinh tế, vì vậy muốn có nhiều vốn thì phải tăng thu nhập quốc dân và giảm tiêu dùng. Để tăng thu nhập quốc dân tức là mở rộng quy mô chiều rộng lẫn chiều sâu của sản xuất và lưu thông hàng hóa, đẩy mạnh sự phát triển của các ngành trong nền kinh tế cần thiết phải có vốn.
Ngược lại, nền kinh tế càng phát triển sẽ tạo ra nhiều nguồn vốn thặng dư. Ngân hàng là nơi trung gian đứng ra huy động các nguồn vốn thặng dư, nguồn vốn tạm thời nhàn rỗi của cá nhân, tổ chức và thông qua hoạt động cấp tín dụng, ngân hàng cung cấp nguồn vốn huy động được cho mọi hoạt động của nền kinh tế, đáp ứng các nhu cầu vốn kịp thời trong quá trình sản xuất. Nhờ có hoạt động của hệ thống ngân hàng đặc biệt là hoạt động cho vay, các doanh nghiệp có điều kiện mở rộng sản xuất, cải tiến máy móc, công nghệ, tăng năng suất lao động, nâng cao hiệu quả kinh tế (Lê Văn Tư và công sự, 2000).2 Ngân hàng là cầu nối giữa doanh nghiệp với thị trường Trong điều kiện kinh tế thị trường, hoạt động của các doanh nghiệp chịu sự tác động mạnh mẽ của các quy luật kinh tế khách quan như: quy luật cung cầu, quy LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 luật giá trị, quy luật cạnh tranh…sản xuất phải trên cơ sở đáp ứng nhu cầu thị trường, thỏa mãn nhu cầu thị trường trên mọi phương diện: giá cả, mẫu mã, chất lượng, khối lượng…Hoạt động của các doanh nghiệp phải đạt hiệu quả kinh tế nhất định theo yêu cầu chung của thị trường thì mới có khả năng đứng vững trong cạnh tranh. Để đáp ứng yêu cầu của thị trường, doanh nghiệp không những nâng cao chất lượng lao động, đối mới phương thức quản lý mà còn phải cải tiến máy móc thiết bị, dây chuyền công nghệ sao cho sản phẩm vừa tăng năng suất vừa đảm bảo chất lượng, giá cả cạnh tranh…Những hoạt động này đòi hỏi một khối lượng vốn đầu tư lớn nhiều khi vượt quá khả năng vốn chủ sở hữu của doanh nghiệp.
Để giải quyết vấn đề này, các doanh nghiệp thường đến ngân hàng để vay vốn. Thông qua hoạt động tín dụng, ngân hàng là cầu nối giữa doanh nghiệp với thị trường. Nguồn vốn tín dụng của ngân hàng đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh, giúp doanh nghiệp đáp ứng tốt nhu cầu thị trường, từ đó khẳng định, vị trí vai trò của doanh nghiệp - nhà sản xuất, kinh doanh trên thương trường, tạo cho doanh nghiệp có chỗ đứng vững chắc trong cạnh tranh (Lê Thị Mận, 2003).3 Ngân hàng là công cụ để Nhà nước điều tiết kinh tế vĩ mô Trong sự vận hành của nền kinh tế thị trường, hoạt động của ngân hàng có hiệu quả thông qua các nghiệp vụ kinh doanh của mình sẽ thực sự là một công cụ đắc lực của Nhà nước trong điều tiết vĩ mô nền kinh tế. Bằng hoạt động tín dụng và thanh toán giữa các ngân hàng với nhau đã góp phần mở rộng khối lượng tiền cung ứng trong lưu thông, giúp cho việc bảo quản, vận chuyển tài sản của cá nhân, tổ chức an toàn, hiệu quả.
Thông qua việc cấp tín dụng cho các ngành trong nền kinh tế, ngân hàng sẽ dẫn dắt các luồng tiền, tập hợp và phân chia vốn của thị trường, điều khiển chúng một cách có hiệu quả, thực thi vai trò điều tiết gián tiếp vĩ mô nền kinh tế theo đúng mục đích, chủ trương của Nhà nước (Lê Văn Tư và công sự, 2000).4 Ngân hàng tạo điều kiện thúc đẩy ngoại thương phát triển Trong nền kinh tế thị trường khi mà các mối quan hệ hàng hóa, tiền tệ ngày càng được mở rộng thì nhu cầu giao lưu kinh tế - xã hội giữa các nước, các khu vực LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 trên thế giới ngày càng trở nên cần thiết và cấp bách. Việc phát triển kinh tế của mỗi quốc gia luôn gắn liền với sự phát triển của nền kinh tế thế giới và là một bộ phận cấu thành nên sự phát triển đó. Vì vậy nền tài chính của mỗi nước cũng phải hòa nhập với nền tài chính quốc tế. Ngân hàng với các hoạt động của mình đóng vai trò vô cùng quan trọng trong sự hòa nhập này.
Với các nghiệp vụ như nhận tiền gửi, cho vay, nghiệp vụ thanh toán, hối đoái và các nghiệp vụ ngân hàng khác đã tạo điều kiện thúc đẩy ngoại thương được mở rộng. Thông qua các hoạt động thanh toán quốc tế, kinh doanh ngoại tệ, quan hệ tín dụng với các ngân hàng nước ngoài, ngân hàng đã thực hiện vai trò điều tiết nền tài chính trong nước phù hợp với sự vận động của nền tài chính quốc tế (Lê Văn Tư và công sự, 2000).4 Các hoạt động kinh doanh chủ yếu của ngân hàng 1.1 Hoạt động huy động vốn Đây là hoạt động cơ bản nhất của ngân hàng vì nó tạo ra nguyên liệu đầu vào cho các sản phẩm, dịch vụ khác như: tín dụng và thanh toán.