CHƯƠNG I NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ CÔNG TÁC THANH TRA, KIỂM TRA THUẾ TRONG QUY TRÌNH QUẢN LÝ THUẾ ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP 1. Tổng quan về Thanh tra, kiểm tra thuế : 1. Khái niệm về Kiểm tra, Thanh tra thuế: Quản lý là tác động chỉ huy, điều khiển các quá trình của xã hội và các hành vi của con người trong xã hội để nó phát triển phù hợp với quy luật khách quan nhằm đạt được mục đích nhất định đúng ý chí của chủ thể quản lý. Để quản lý, Nhà nước ban hành các quyết định và triển khai thực hiện các quyết định đó.
Trong quá trình thực hiện, các đối tượng được quản lý có thể không chấp hành hoặc lợi dụng những sơ hở của chính sách để phục vụ mục đích riêng làm thiệt hại đến lợi ích chung của xã hội; Do vậy, công tác quản lý Nhà nước cần có một công cụ để kiểm tra, kiểm soát việc thực hiện các quyết định của mình. Công cụ đó chính là thanh tra, kiểm tra. Công tác thanh tra, kiểm tra là một khâu quan trọng trong hoạt động quản lý Nhà nước. Nó là một chức năng thiết yếu của cơ quan quản lý Nhà nước.
Các cơ quan quản lý Nhà nước có trách nhiệm chỉ đạo và tổ chức thực hiện hoạt động thanh tra nhằm kiểm soát hữu hiệu việc thực thi quyền lực Nhà nước. Trong bất kỳ hoạt động nào, để đảm bảo cho mục tiêu đề ra đạt hiệu quả tốt, nhất thiết phải tiến hành công tác kiểm tra, thanh tra. Đây là khâu không thể thiếu trong quá trình hoạt động quản lý Nhà nước. Đối với lĩnh vực quản lý thuế, thanh tra kiểm tra Người nộp thuế chính là một công đoạn và là một yếu tố cấu thành của hoạt động Lãnh đạo quản lý Nhà nước của cơ quan thuế.
Hoạt động quản lý của cơ quan thuế bao gồm từ vịêc xây dựng các mục tiêu kế hoạch trong một giai đoạn nhất định đến việc tổ chức để thực hiện các mục tiêu kế hoạch đó và sau cùng là tiến hành thanh, kiểm tra việc thực hiện mục tiêu đã đề ra để từ đó tác động ngược trở lại khâu xác định chủ trương kế hoạch có hợp lý hay không nhằm đảm bảo cho hoạt động của cơ quan thuế đạt được hiệu quả cao. Kiểm tra thuế, thanh tra thuế là hoạt động giám sát của cơ quan thuế đối với Nguyễn Thanh Phượng 5 Khoa Kinh tế và Quản lý Luận văn thạc sỹ khoa học Trường Đại học Bách khoa Hà Nội các hoạt động, giao dịch liên quan đến phát sinh nghĩa vụ thuế và tình hình thực hiện thủ tục hành chính thuế, chấp hành nghĩa vụ nộp thuế của Người nộp thuế, nhằm bảo đảm pháp luật thuế được thực thi nghiêm chỉnh trong đời sống kinh tế - xã hội. Theo mô hình quản lý theo chức năng, thanh tra kiểm tra thuế là một trong bốn chức năng cơ bản của quản lý thuế, là biện pháp hữu hiệu nhằm phát hiện ngăn ngừa và xử lý kịp thời các trường hợp vi phạm pháp luật thuế; bảo đảm tính công bằng trong thực thi pháp luật thuế; đồng thời làm cho người nộp thuế luôn ý thức rằng có một hệ thống giám sát hiệu quả tồn tại, từ đó thúc đẩy họ tự giác tuân thủ pháp luật thuế. Thanh tra thuế, kiểm tra thuế có những điể m giống và khác nhau như sau: + Những điểm giống nhau: Về mục đích: Phòng ngừa, phát hiện và xử lý các hành vi vi phạm pháp luật thuế; Về cách thức tiến hành: Xem xét hoạt động thực tế của đối tượng để phân tích, đánh giá, phát hiện và xử lý theo quy định pháp luật về thuế.
Về nội dung: đều xem xét doanh thu, chi phí, lợi nhuận; Về phương pháp: đều phải phân tích xác định rủi ro, truy lần lại việc xử lý dữ liệu, tính toán lại và xác minh. + Những điểm khác nhau : Về đối tượng: Thanh tra thuế áp dụng cho các đối tượng có ngành nghề kinh doanh đa dạng, phạm vi kinh doanh rộng, cơ cấu tổ chức phức tạp, hoặc khi có dấu hiệu vi phạm pháp luật về thuế, hoặc để giải quyết khiếu nại tố cáo hoặc theo yêu cầu của thủ trưởng cơ quan quản lý thuế các cấp hoặc Bộ Trưởng Bộ Tài chính; Về phạm vi nội dung: Thanh tra thuế thường là nội dung rộng, phức tạp, có thể liên quan đến nhiều đối tượng, lĩnh vực khác nhau; Về biện pháp áp dụng: Thanh tra được áp dụng các biện pháp mạnh hơn ( tạm giữ tang vật, tài liệu; khám nơi cất dấu tang vật, tài liệu – theo quy định của Luật quản lý thuế ); Nguyễn Thanh Phượng 6 Khoa Kinh tế và Quản lý Luận văn thạc sỹ khoa học Trường Đại học Bách khoa Hà Nội Về hình thức tổ chức: Thành lập các đoàn thanh tra, Đoàn thanh tra có thể tổ chức thành các Tổ để đi sâu vào từng nội dung thanh tra; Về thời gian: Thanh tra thuế thường là không quá 30 ngày, kiểm tra thuế thường không quá 5 ngày. Thanh tra và kiểm tra tuy có sự phân biệt nhưng chỉ là tương đối; khi tiến hành cuộc thanh tra thường phải tiến hành nhiều thao tác nghiệp vụ; thao tác nghiệp vụ đó thực chất là kiểm tra. Ngược lại, đôi khi tiến hành kiểm tra để làm rõ vụ việc lại chọn lựa được nội dung thanh tra.
Do có mối liên hệ, gắn bó với nhau nên khi nói đến một khái niệm người ta thường nhắc đến cả cặp tên là kiểm tra, thanh tra hay thanh tra, kiểm tra. Mục tiêu của Kiểm tra, Thanh tra thuế: Hoạt động của kiểm tra thuế, thanh tra thuế của cơ quan thuế nhằm đạt được những mục tiêu cơ bản sau: - Thứ nhất :Hoạt động kiểm tra, thanh tra thuế nhằm phát hiện, ngăn chặn và xử lý kịp thời các hiện tượng trốn thuế, gian lận thuế, xâm tiêu tiền thuế, dây dưa nợ đọng thuế đối với Người nộp thuế và cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan. - Thứ hai:Thông qua công tác kiểm tra, thanh tra thuế nhằm phát hiện những bất hợp lý, nhũng kẽ hở trong các văn bản qui phạm pháp luật thuế để kịp thời đề xuất với cơ quan có thẩm quyền sửa đổi, bổ sung và xác lập các căn cứ hoàn thiện chính sách thuế cũng như cơ chế quản lý thuế. - Thứ ba: xác minh để làm sáng tỏ những khiếu nại về thuế, làm căn cứ cho việc xử lý kịp thời những khiếu nại về thuế.
Nguyên tắc của Kiểm tra, Thanh tra thuế: Để đạt được các mục tiêu trên khi thực hiện kiểm tra, thanh thuế cơ quan thuế phải tuân thủ các nguyên tắc sau đây: - Việc kiểm tra, thanh tra thuế phải thực hiện trên cơ sở phân tích thông tin, dữ liệu liên quan đến người nộp thuế, đánh giá việc chấp hành pháp luật của Người nộp thuế, xác minh và thu thập chứng cứ để xác định hành vi vi phạm pháp luật về thuế; Nguyễn Thanh Phượng 7 Khoa Kinh tế và Quản lý Luận văn thạc sỹ khoa học Trường Đại học Bách khoa Hà Nội - Không làm cản trở hoạt động bình thường của cơ quan, tổ chức, cá nhân là NNT; - Tuân thủ quy định của Luật Quản lý thuế và các quy định khác của pháp luật có liên quan. Kiểm tra thuế, thanh tra thuế phải dựa vào các quy định của pháp luật và tuân thủ theo pháp luật; coi pháp luật là cơ sở pháp lý và chuẩn mực để kết luận vấn đề kiểm tra, thanh tra; tránh mọi biểu hiện chủ quan, tuỳ tiện trong quá trình tiến hành và kết luận kiểm tra thuế, thanh tra thuế. Công tác thanh tra, kiểm tra thuế thực hiện thống nhất trong toàn ngành thuế để tránh chồng chéo, trùng lắp theo qui định hiện hành và không quá một lần thanh tra, kiểm tra về cùng một nội dung trong một niên độ tài chính đối với một doanh nghiệp. Vai trò của Kiểm tra, Thanh tra thuế Thanh tra, kiểm tra có vai trò rất quan trọng trong công tác quản lý thuế.
Cụ thể: + Thanh tra, kiểm tra người nộp thuế đã góp phần hoàn thiện cơ chế, chính sách pháp luật về thuế. Hệ thống thuế ở nước ta hiện nay bao g ồm nhiều s ắc thuế khác nhau. Mỗi sắc thuế đi ều tiết đến một số đối tượng xã hội nhất định và có những phương pháp quản lý thu thuế khác nhau. Về cơ bản mỗi sắc thuế khi được ban hành đều đã được nghiên cứu kỹ và chuẩn bị chu đáo nhưng do đặc điểm nền kinh tế nước ta đang ở thời kỳ chuyển đổi và hội nhập ngày càng sâu vào nền kinh tế thế giới nên không trách khỏi những khiếm khuyết, bất cập.
Chính vì vậy thanh tra, kiểm tra thuế là nơi cung cấp các căn cứ, các bằng chứng cụ thể phản ánh một cách trung thực, sống động các hoạt động diễn ra trong thực tế, để phục vụ cho việc hoàn thiện, bổ sung các chính sách cho phù hợp. + Thanh tra, kiểm tra thuế là phương tiện phòng ngừa, răn đe các hành vi vi phạm pháp luật thuế và tội phạm nảy sinh trong việc thực hiện pháp luật thuế. Hoạt động thanh tra, kiểm tra thuế trên cơ sở phân tích thông tin, dữ liệu Nguyễn Thanh Phượng 8 Khoa Kinh tế và Quản lý Luận văn thạc sỹ khoa học Trường Đại học Bách khoa Hà Nội liên quan đến Người nộp thuế, đánh giá việc chấp hành pháp luật của Người nộp thuế, xác minh và thu thập chứng cứ để xác định hành vi vi phạm pháp luật về thuế. Theo đó, vừa phòng ngừa các hành vi phạm pháp luật thuế có thể xảy ra; vừa sử dụng các biện pháp chế tài bằng mệnh lệnh hoặc các quyết định hành chính nhằm xử lý và răn đe Người nộp thuế khi có các hành vi vi phạm pháp luật về thuế.
Việc kịp thời phát hiện, ngăn ngừa và xử lý các hành vi vi phạm pháp luật thuế là biện pháp hữu hiệu nhất đối với việc phòng ngừa các loại tội phạm có thể phát sinh trong việc thực hiện pháp luật thuế. + Thanh tra, kiểm tra người nộp thuế có vai trò quan trọng trong việc cải cách thủ tục hành chính thuế. Triển khai thực hiện pháp luật thuế, cũng đồng thời với việc triển khai thực hiện các thủ tục hành chính thuế. Qua hoạt động thanh tra, kiểm tra phát hiện những người nộp thuế thực hiện không đúng và không đủ các thủ tục hành chính thuế để kịp thời chấn chỉnh.
Đồng thời phát hiện những khiếm khuyết, những thủ tục không phù hợp với thực tế để kiến nghị bổ sung hoàn thiện, nâng cao hiệu lực pháp luật thuế. Yêu cầu của Kiểm tra, Thanh tra thuế: - Mọi hoạt động thanh tra, kiểm tra thuế đều phải tuân thủ các quy định của pháp luật.