Chương 1: Tổng quan về vấn đề nghiên cứu Chương 2: Cơ sở lý luận về chất lượng lao động xuất khẩu Chương 3: Thực trạng chất lượng lao động xuất khẩu sang thị trường Nhật Bản của Công ty Cổ phần Hợp tác Kinh doanh Việt Nhật Chương 4: Giải pháp nâng cao chất lượng lao động xuất khẩu sang thị trường Nhật Bản của Công ty Cổ phần Hợp tác Kinh doanh Việt Nhật 8 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ XUẤT KHẨU LAO ĐỘNG VÀ CHẤT LƯỢNG LAO ĐỘNG XUẤT KHẨU 2. Cơ sở lý luận về xuất khẩu lao động 2. Các khái niệm ❖ Khái niệm xuất khẩu Xuất khẩu là hoạt động bán hàng hoá ra nước ngoài, nó không phải là hành vi bán hàng riêng lẻ mà là hệ thống bán hàng có tổ chức cả bên trong lẫn bên ngoài nhằm mục tiêu lợi nhuận, thúc đẩy sản xuất hàng hóa phát triển, chuyển đổi cơ cấu kinh tế, ổn định và từng bước nâng cao mức sống của nhân dân. Theo Luật Thương mại 2005, xuất khẩu hàng hóa là việc hàng hoá được đưa ra khỏi lãnh thổViệt Nam hoặc đưa vào khu vực đặc biệt nằm trên lãnh thổViệt Nam được coi là khu vực hải quan riêng theo quy định của pháp luật.
Mục đích của xuất khẩu là khai thác lợi thế của từng quốc gia trong phân công lao động quốc tế. Dựa trên cơ sở là sự phát triển hoạt động mua bán hàng hóa trong nước, xuất khẩu đã và đang diễn ra mạnh mẽ cả về chiều rộng lẫn chiều sâu trong tất cả các ngành, các lĩnh vực, dưới mọi hình thức với mục tiêu nhằm đem lại lợi ích cho các bên tham gia. Ngoài ra còn nhiều định nghĩa được đưa ra về hoạt động xuất khẩu. Tuy nhiên, ta có thể hiểu được đặc trưng cơ bản nhất của hoạt động xuất khẩu là mua bán hàng hóa, dịch vụ từ quốc gia này cho quốc gia khác.
❖ Khái niệm lao động Pháp luật Việt Nam hiện nay chưa có định nghĩa cụ thể nào về lao động. Thông thường lao động được hiểu là tập hợp các hoạt động có mục đích của con người, là sự kết hợp của sức lao động và tư liệu sản xuất để tạo ra của cải, vật chất phục vụ cho nhu cầu trong đời sống của con người. Trong kinh tế học, lao động, được hiểu là một yếu tố sản xuất do con người tạo ra và là một dịch vụ hay hàng hóa. Người có nhu cầu về hàng hóa này là người sản xuất.
Còn người cung cấp hàng hóa này là người lao động. Cũng như mọi hàng hóa và dịch vụ khác, lao động được trao đổi trên thị trường, gọi là thị trường lao động. Giá cả của lao động là tiền công thực tế mà người sản xuất trả cho người lao động. Mức tiền công chính là mức giá của lao động.
Theo cách hiểu này, lao động là một loại hàng hóa, dịch 9 vụ được trao đổi trên thị trường lao động giữa người lao động và người có nhu cầu sử dụng loại hàng hóa dịch vụ này. ❖ Khái niệm xuất khẩu lao động Hiện nay, theo pháp luật hiện hành chưa có quy định cụ thể về khái niệm “xuất khẩu lao động”. Tuy nhiên, có những cách hiểu khác nhau về khái niệm này Theo quy định tại khoản 2 Điều 3 Luật Người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng 2020 có giải thích về người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng như sau: “Người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng là công dân Việt Nam từ đủ 18 tuổi trở lên cư trú tại Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo quy định của Luật này.” Tổ chức Lao động Quốc tế (International Labour Organization - ILO) định nghĩa “người lao động di cư” là người di cư từ nước này sang nước khác (hoặc người đã di cư từ nước này sang nước khác) để làm việc mà không phải vì mục đích khác. Khái niệm này cho thấy bất cứ sự di chuyển nào của người lao động từ nước này đến nước khác để làm việc đều được gọi chung là lao động di cư, không phân biệt hình thức tổ chức và đối tượng tham gia.
Với cách hiểu này, thuật ngữ "lao động di cư" chỉ đơn thuần mô tả việc di chuyển của người lao động để làm việc ở nước ngoài, nhưng nó không thể hiện đầy đủ bản chất của quá trình này, đó là quá trình mua bán sức lao động giữa người lao động (người sở hữu sức lao động) và người thuê lao động (người sử dụng sức lao động). Ngoài ra, khái niệm này cũng không phân biệt giữa việc di chuyển hợp pháp (được quản lý bởi nhà nước) và việc di chuyển bất hợp pháp (không được kiểm soát bởi nhà nước) của người lao động. Theo Lưu Văn Hưng (2010), XKLĐ là hoạt động cung ứng HHSLĐ từ một nước cho nhu cầu sử dụng ở các nước và vùng lãnh thổ khác theo cơ chế thị trường, trên cơ sở các thỏa thuận mua bán HHSLĐ giữa NLĐ trong nước với người sử dụng lao động ở nước ngoài qua hoặc không qua các tổ chức môi giới, có sự quản lý của Nhà nước nhằm các mục tiêu về kinh tế - xã hội”. Đặc điểm của xuất khẩu lao động ❖ Chủ thể của hoạt động xuất khẩu lao động là các pháp nhân thuộc các quốc gia khác nhau Xuất khẩu lao động là một hoạt động kinh tế quốc tế, trong đó các chủ thể tham gia chủ yếu là các pháp nhân thuộc các quốc gia khác nhau.
Các bên tham gia bao gồm 10 các công ty cung ứng lao động ở nước xuất khẩu và các nhà tuyển dụng, doanh nghiệp ở nước tiếp nhận lao động. Việc này tạo nên mối quan hệ hợp tác giữa các nước, với mục tiêu cung cấp nguồn nhân lực đáp ứng nhu cầu lao động tại quốc gia khác. Mỗi quốc gia có hệ thống quy định pháp lý riêng để bảo đảm quyền lợi cho người lao động cũng như doanh nghiệp tham gia vào quá trình xuất khẩu lao động. Bên cạnh các pháp nhân, các cá nhân lao động cũng là đối tượng trực tiếp tham gia vào hoạt động này.
Người lao động thường phải di chuyển qua biên giới quốc gia, do đó bên cạnh việc đáp ứng các yêu cầu của nhà tuyển dụng, họ còn phải tuân thủ các quy định về nhập cư, an ninh và văn hóa của nước sở tại. Điều này đòi hỏi không chỉ khả năng chuyên môn mà còn cả khả năng thích nghi với môi trường làm việc mới của người lao động. ❖ Người lao động di chuyển qua biên giới quốc gia Việc xuất khẩu lao động bao gồm việc người lao động phải di chuyển qua biên giới quốc gia để làm việc tại một quốc gia khác. Điều này không chỉ là sự di chuyển về mặt địa lý, mà còn đòi hỏi các thủ tục pháp lý liên quan đến xuất nhập cảnh.
Người lao động phải hoàn tất các quy trình cấp visa, giấy phép lao động và các giấy tờ liên quan để được phép làm việc hợp pháp tại nước ngoài. Điều này đòi hỏi sự chuẩn bị kỹ lưỡng và hợp tác giữa các cơ quan quản lý lao động và cơ quan nhập cư của cả hai quốc gia. Ngoài ra, sự di chuyển này đặt ra các vấn đề về bảo vệ quyền lợi cho người lao động trong thời gian làm việc tại nước ngoài. Các quốc gia tiếp nhận và cung ứng lao động đều phải quan tâm đến các thỏa thuận song phương nhằm đảm bảo quyền lợi lao động, điều kiện làm việc và bảo hộ pháp lý cho người lao động, đặc biệt trong những tình huống bất khả kháng hoặc vi phạm hợp đồng lao động.
❖ Xuất khẩu lao động là một hoạt động kinh tế đặc biệt Xuất khẩu lao động là một hoạt động kinh tế mang tính đặc thù, bởi đối tượng kinh doanh là sức lao động, không phải là sản phẩm vật chất. Người lao động được xem như một “hàng hóa đặc biệt” được cung cấp từ quốc gia xuất khẩu sang quốc gia tiếp nhận để đáp ứng nhu cầu lao động. Việc cung cấp sức lao động qua biên giới đòi hỏi các tiêu chuẩn về trình độ kỹ năng, sức khỏe và đạo đức lao động để đảm bảo đáp ứng được yêu cầu của thị trường lao động quốc tế. Các quốc gia xuất khẩu lao động, như Việt Nam, đặc biệt quan tâm đến việc nâng cao chất lượng lao động xuất khẩu để nâng cao uy tín quốc gia và cải thiện đời sống cho người lao động.
11 Sự quan tâm này thể hiện qua hệ thống pháp luật chặt chẽ và các quy định về xuất khẩu lao động nhằm bảo vệ cả người lao động lẫn doanh nghiệp xuất khẩu lao động. Các quy định này bao gồm việc đào tạo, kiểm tra sức khỏe, và đảm bảo các quyền lợi về tiền lương, chế độ làm việc, và điều kiện sống tại nước ngoài. Các quốc gia tiếp nhận lao động cũng có hệ thống pháp lý nhằm kiểm soát và điều chỉnh hoạt động sử dụng lao động nhập khẩu để đảm bảo quyền lợi cho cả nhà tuyển dụng và người lao động. ❖ Xuất khẩu lao động là một hoạt động có tổ chức Hoạt động xuất khẩu lao động không phải là sự di chuyển tự do của cá nhân mà là một quá trình có tổ chức, được nhà nước cho phép và bảo hộ.
Các doanh nghiệp xuất khẩu lao động phải được cấp phép từ các cơ quan chức năng và chịu sự quản lý nghiêm ngặt của nhà nước nhằm đảm bảo rằng họ tuân thủ đầy đủ các quy định về tuyển dụng, đào tạo và quản lý người lao động. Những quy định này giúp hạn chế tình trạng lạm dụng lao động, vi phạm hợp đồng hoặc các vấn đề liên quan đến quyền lợi người lao động tại nước ngoài. Hoạt động có tổ chức này cũng giúp tăng cường sự hợp tác quốc tế giữa các quốc gia về vấn đề lao động, qua đó không chỉ mang lại lợi ích kinh tế cho cả hai bên mà còn tạo ra những cơ hội việc làm ổn định và hợp pháp cho người lao động. Bên cạnh đó, các tổ chức xuất khẩu lao động còn có trách nhiệm hỗ trợ người lao động trong suốt quá trình làm việc tại nước ngoài, giúp giải quyết các vấn đề phát sinh liên quan đến hợp đồng, điều kiện sống và làm việc.
❖ Xuất khẩu lao động là hoạt động mua bán hàng hóa đặc biệt – sức lao động Sức lao động, trong bối cảnh xuất khẩu lao động, được coi là một loại “hàng hóa đặc biệt”. Không giống như hàng hóa thông thường, sức lao động mang tính cá nhân, không thể lưu trữ hay trao đổi một cách trực tiếp mà đòi hỏi sự tham gia của người lao động.
