CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ HOẠT ĐỘNG MÔI GIỚI CHỨNG KHOÁN 1.1 Công ty chứng khoán 1.1 Khái niệm công ty chứng khoán Thị trường Chứng Khoán (TTCK) là nơi diễn ra các giao dịch, mua bán, trao đổi các loại chứng khoán, là một bộ phận của thị trường tài chính trong việc huy động vốn và sử dụng vốn của nền kinh tế thị trường.Một yếu tố không thể thiếu được trong quá trình hình thành và phát triển của TTCK là các chủ thể tham gia kinh doanh trên thị trường:công chúng đầu tư, các doanh nghiệp, các tổ chức và chính quyền. Để tạo thuận lợi cho việc huy động vốn, các nhà đầu tư mua bán chứng khoán thì cần thiết có sự tham gia của các trung gian tài chính, các CTCK – một định chế tài chính sẽ giúp thúc đẩy thị trường hoạt động có trật tự, công bằng và hiệu quả. Đây là một tổ chức chuyên nghiệp trong lĩnh vực chứng khoán, họ sẽ giúp đỡ các chủ thể khác thực hiện công việc mà không tốn kém nhiều thời gian, công sức, tiền bạc nếu họ tự mình làm. Theo Thông tư 210/2012/TT-BTC thì “Công ty Chứng khoán là doanh nghiệp hoạt động kinh doanh chứng khoán,thực hiện một,một số hoặc toàn bộ các nghiệp vụ: môi giới chứng khoán,tự doanh chứng khoán,bảo lãnh phát hành chứng khoán,tư vấn đầu tư chứng khoán”.Trên thực tế, một CTCK không nhất thiết phải thực hiện đầy đủ các nghiệp vụ trên, tuỳ theo loại hình nghiệp vụ mà CTCK được cấp phép có đáp ứng được các tiêu chuẩn quy định của loại hình nghiệp vụ đó không.
Tuy nhiên nghiệp vụ môi giới vẫn được coi là nghiệp vụ cơ bản quan trọng mà hầu hết CTCK nào cũng tham gia.Nhiều nước trên thế giới đã xem CTCK là hạt nhân cơ bản của ngành công nghiệp chứng khoán, nó góp phần thúc đẩy nền tài chính quốc gia phát triển. Nguyễn Thị Trang Lớp: CKB - K12 4 Khóa luận tốt nghiệp Học viện ngân hàng 1.2 Đặc điểm của công ty chứng khoán Công ty Chứng khoán vốn là một tổ chức hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực chứng khoán, một bộ phận của thị trường tài chính, vì vậy sẽ mang những đặc điểm chung của tổ chức tài chính trung gian. - CTCK là tổ chức trung gian về giao dịch: Khi đó người mua và người bán không trực tiếp gặp nhau để thoả thuận giá cả và tiến hành giao dịch, mà họ phải giao dịch thông qua hệ thống của Sở Giao Dịch.CTCK có nhiệm vụ nhận lệnh của cả người mua và người bán, nhập tất cả các lệnh này vào cùng một hệ thống của Sở Giao Dịch và hệ thống sẽ tự động so khớp các lệnh với nhau, cuối cùng sẽ đưa ra một mức giá khớp tốt nhất với một khối lượng khớp nhất định. - CTCK là tổ chức trung gian về thông tin:CTCK sẽ thu thập xử lý và phân tích thông tin liên quan đến chứng khoán và các thông tin khác thành những thông tin có ích.Những thông tin này có thể được phục vụ miễn phí cho khách hàng, có thể phục vụ cho việc ra quyết định đầu tư của CTCK hoặc cũng có thể là những thông tin dịch vụ tài chính mà CTCK muốn bán để thu lời.
Nhờ đó mà khách hàng có thể được sử dụng những thông tin hiệu quả cao và với chi phí thấp, thấp hơn rất nhiều so với chi phí mà nhà đầu tư bỏ ra để tự thu thập, xử lý thông tin… -Trung gian về vốn:Chức năng này được thể hiện rõ trong nghiệp vụ cầm cố, ký quỹ,vay mua bán khống, ứng trước, repo của CTCK với khách hàng…Điều này nhằm mục đích tăng cơ hội cho khách hàng, đồng thời tạo thu nhập cho việc đa dạng hoá hoạt động của Công ty môi giới chứng khoán trên thị trường. -Trung gian thanh toán: Chức năng này được thể hiện thông qua việc thanh toán giữa người phát hành và nhà đầu tư, giữa người mua và người bán. Nguyễn Thị Trang Lớp: CKB - K12 5 Khóa luận tốt nghiệp Học viện ngân hàng -Tính chuyên nghiệp cao, kiến thức rộng:Đối với CTCK thì tính chuyên nghiệp và kiến thức của nhân viên là rất cao. Nó không chỉ bao gồm kiến thức về tài chính mà còn bao gồm tất cả các mặt, lĩnh vực khác của thị trường.
-Mối quan hệ đa dạng: Được thể hiện trong mối quan hệ với khách hàng là công chúng đầu tư, doanh nghiệp cần tư vấn trong huy động vốn, phát hành, bảo lãnh và với các tổ chức tín dụng khác… -Tham gia vào các lĩnh vực cung cấp dịch vụ tài chính:Trên TTCK, để công việc mua bán và thanh toán giữa các chủ thể với nhau được thuận lợi đòi hỏi phải có một hệ thống bổ trợ phục vụ cho hoạt động này. Đó là các nghiệp vụ môi giới, tư vấn, phân tích, thanh toán… Đặc điểm khác CTCK là một tổ chức kinh doanh có điều kiện, được sự quản lý của Nhà nước, theo luật chứng khoán số 70/2006/QH11 và nghị định 58/2012/NĐ-CP, công ty chứng khoán phải là công ty cổ phần, công ty trách nhiệm hữu hạn đáp ứng được những điều kiện sau: - Về vốn: Vốn pháp định cho các nghiệp vụ kinh doanh của CTCK:Môi giới chứng khoán là 25 tỷ đồng,tự doanh chứng khoán là 100 tỷ đồng,bảo lãnh phát hành chứng khoán là 165 tỷ đồng,tư vấn đầu tư chứng khoán là 10 tỷ đồng. - Về nhân sự: các nhân viên kinh doanh phải có chứng chỉ hành nghề chứng khoán. - Về vật chất: phải có đủ các cơ sở vật chất kỹ thuật phục vụ cho việc kinh doanh chứng khoán như về diện tích sàn giao dịch, thiết bị văn phòng, hệ thống máy tính cùng các phần mềm phục vụ hoạt động giao dịch chứng khoán… 1.3 Các mô hình tổ chức kinh doanh chứng khoán của CTCK Mô hình công ty đa năng Nguyễn Thị Trang Lớp: CKB - K12 6 Khóa luận tốt nghiệp Học viện ngân hàng Theo mô hình này, CTCK được tổ chức dưới hình thức một tổ hợp dịch vụ tài chính tổng hợp.
Theo đó các ngân hàng thương mại sẽ hoạt động với tư cách là chủ thể kinh doanh chứng khoán, bảo hiểm, và kinh doanh tiền tệ. Mô hình này được biểu hiện dưới hai hình thức sau: Loại đa năng một phần:Các ngân hàng muốn kinh doanh chứng khoán,kinh doanh bảo hiểm phải lập công ty độc lập.Hiện nay, CTCK của Việt Nam phần lớn được thành lập và hoạt động theo mô hình này. Loại đa năng toàn phần:Theo mô hình này,các ngân hàng thương mại được phép kinh doanh tổng hợp (chứng khoán, bảo hiểm, tiền tệ). Theo mô hình này các ngân hàng có thể kết hợp nhiều lĩnh vực kinh doanh để giảm bớt rủi ro trong hoạt động kinh doanh nhờ đa dạng hoá đầu tư, tăng khả năng chịu đựng của ngân hàng trước những biến động của TTCK.Tuy nhiên, mô hình cũng bộc lộ những hạn chế:khả năng chuyên môn không sâu như các công ty chứng khoán chuyên doanh khác,nếu thị trường có biến động mạnh mà không tách bạch rõ các nghiệp vụ kinh doanh thì hoạt động kinh doanh sẽ bị ảnh hưởng.
Mô hình chuyên doanh chứng khoán Theo mô hình này, hoạt động kinh doanh chứng khoán sẽ do các công ty độc lập và chuyên môn hoá trong lĩnh vực chứng khoán đảm nhiệm không liên quan gì tới các ngân hàng. Mô hình này cũng bộc lộ rõ ưu điểm như hạn chế được rủi ro cho hệ thống ngân hàng, tạo điều kiện cho TTCK phát triển.Mô hình này được áp dụng ở nhiều nước,đáng chú ý là Mỹ,Nhật,Canada,Hàn Quốc.Tuy vậy,mô hình này vẫn tồn tại một số nhược điểm như: tăng chi phí về nhân sự,vốn thấp nên không tham gia bảo lãnh được những hợp đồng lớn.4 Phân loại công ty chứng khoán 1.1 Phân loại theo hình thức pháp lý * Công ty cổ phần Nguyễn Thị Trang Lớp: CKB - K12 7 Khóa luận tốt nghiệp Học viện ngân hàng Công ty cổ phần là một pháp nhân độc lập, với các chủ sở hữu là các cổ đông. Cổ đông chỉ chịu trách nhiệm về nợ và các nghĩa vụ tài sản khác của công ty trong phạm vi số vốn đã góp vào công ty.Công ty cổ phần có quyền phát hành chứng khoán ra công chúng theo quy định của pháp luật. -Ưu điểm: Số lượng người sở hữu công ty cổ phần lớn,việc thành lập công ty thuần túy dựa trên cơ sở góp vốn,nên khả năng huy động vốn và chuyển nhượng vốn dễ dàng hơn.
- Nhược điểm:tổ chức,quản lý của công ty dễ bị thay đổi do cổ phần được tự do chuyển nhượng. * Công ty hợp danh Là loại hình công ty có từ hai chủ sở hữu trở lên,thường được hình thành trên cơ sở có mối quan hệ thân tín. -Ưu điểm: Cơ cấu tổ chức gọn nhẹ,hoạt động trên nguyên tắc đồng thuận và liên đới chịu trách nhiệm về mọi hoạt động của công ty. -Nhược điểm: khả năng huy động vốn của công ty hợp danh bị giới hạn trong số vốn mà các hội viên có thể đóng góp.
*Công ty trách nhiệm hữu hạn Đây là công ty mà trong đó các thành viên chịu trách nhiệm hữu hạn về các khoản nợ và nghĩa vụ tài sản khác của doanh nghiệp trong phạm vi số vốn góp vào công ty. - Ưu điểm: Trách nhiệm của những thành viên giới hạn trong số vốn mà họ đã góp.Phương diện huy động vốn,cũng đơn giản và linh hoạt hơn so với công ty hợp danh. -Nhược điểm:khả năng huy động vốn và chuyển nhượng vốn bị hạn chế.2 Phân loại theo nghiệp vụ kinh doanh Theo hình thức này thì có 6 loại CTCK: - Ngân hàng đầu tư: Tổ chức này được gọi là nhà bảo lãnh phát hành, mua chứng khoán do công ty cổ phần phát hành và bán lại cho công chúng Nguyễn Thị Trang Lớp: CKB - K12 8 Khóa luận tốt nghiệp Học viện ngân hàng theo mệnh giá tính gộp cả lợi nhuận của công ty. - Công ty môi giới: Công việc chủ yếu của công ty môi giới chứng khoán là mua và bán chứng khoán cho khách hàng trên sở giao dịch mà công ty đó là thành viên.
- Công ty buôn bán chứng khoán không nhận hoa hồng: công ty này nhận chênh lệch qua việc mua bán chứng khoán nên họ đựơc gọi là nhà tạo lập thị trường. - Công ty giao dịch phi tập chung: công ty này mua bán chứng khoán trên thị trường OTC. - Công ty kinh doanh chứng khoán: Là công ty chủ yếu thực hiện hoạt động tự doanh, tức là tự bỏ vốn và tự chịu trách nhiệm về kết quả kinh doanh của mình. - Công ty dịch vụ đa năng :Ngoài các dịch vụ cơ bản họ còn cung cấp cho khách hàng dịch vụ niêm yết chứng khoán trên sở giao dịch chứng khoán, tư vấn đầu tư chứng khoán, uỷ nhiệm giao dịch chứng khoán cho khách hàng trên thị trường OTC.