Chương 1. Cơ sở lý luận chung về kế toán cho vay của ngân hàng thương mại. Hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại. Ngân hàng thương mại.
Để đưa ra khái niệm về ngân hàng thương mại, người ta phải dựa vào tính chất và mục đích hoạt động của nó trên thị trường tài chính và đôi khi còn kết hợp tính chất, mục đích và đối tượng hoạt động. Xuất phát từ những điểm trên, Luật Ngân hàng của nhiều quốc gia đã đưa ra những khái niệm khác nhau về ngân hàng thương mại. Mặc dù có nhiều cách thể hiện khác nhau nhưng phân tích nội dung của các khái niệm đó ta cũng nhận thấy được các ngân hàng thương mại đều có chung các tính chất đó là việc nhận tiền gửi để sử dụng vào các nghiệp vụ cho vay, chiết khấu và các nghiệp vụ kinh doanh khác của chính ngân hàng. Ở Việt Nam, khi nền kinh tế chuyển đổi từ bao cấp sang kinh tế thị trường có sự quản lý của Nhà nước, thực hiện nhất quán chính sách kinh tế nhiều thành phần theo định hướng xã hội chủ nghĩa.
Mọi người được tự do kinh doanh theo pháp luật, được bảo hộ quyền sở hữu và thu nhập hợp pháp, các hình thức sở hữu có thể hỗn hợp, đan kết với nhau hình thành các tổ chức kinh doanh đa dạng. các doanh nghiệp đều được tự chủ kinh doanh, hợp tác và cạnh tranh với nhau bình đẳng trước pháp luật. Theo hướng đó, nền kinh tế hàng hóa phát triển dẫn đến nhu cầu một lượng vốn lớn để lưu thông hàng hóa, điều tất yếu là đòi hỏi sự ra đời của các tổ chức tín dụng. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo luật các tổ chức tín dụng năm 2010 thì : “ Tổ chức tín dụng là doanh nghiệp thực hiện một, một số hoặc tất cả các hoạt động ngân hàng.
Tổ chức tín dụng bao gồm ngân hàng, tổ chức tín dụng phi ngân hàng, tổ chức tài chính vi mô và quỹ tín dụng nhân dân.” Để tăng cường quản lý, hướng dẫn hoạt động của các ngân hàng và các tổ chức tín dụng khác, tạo thuận lợi cho sự phát triển nền kinh tế đồng thời bảo vệ lợi ích hợp pháp của các tổ chức và cá nhân. Việc đưa ra khái niệm rõ ràng về ngân hàng thương mại là hết sức cần thiết. Theo Pháp lệnh của Ngân hàng của Ngân hàng nhà nước Việt Nam ban hàng ngày 24/05/1990 : “ Ngân hàng Thương mại là tổ chức kinh doanh tiền tệ mà hoạt động chủ yếu và thường xuyên là nhận tiền gửi của khách hàng với trách nhiệm hoàn trả và sử dụng số tiền đó để cho vay, thực hiện nghiệp vụ chiết khấu và làm phương tiện thanh toán.” Hay theo Luật các tổ chức tín dụng năm 2010 “ Ngân hàng thương mại là loại hình ngân hàng được thực hiện tất cả các hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác theo quy định của Luật này nhằm mục tiêu lợi nhuận. ” Như vậy, Ngân hàng thương mại là một tổ chức kinh doanh tiền tệ thông qua các nghiệp huy động các nguồn vốn tạm thời nhàn rỗi trong nền kinh tế để cho vay, đầu tư và thực hiện các nghiệp vụ tài chính khác.
Từ định nghĩa chung về Ngân hàng thương mại, căn cứ vào tính chất và mục tiêu hoạt động Luật các TCTD năm 2010 còn chỉ rõ các loại hình ngân hàng 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com gồm : Ngân hàng thương mại, Ngân hàng chính sách, Ngân hàng hợp tác xã… và các loại hình ngân hàng khác. Các hoạt động chủ yếu của ngân hàng thương mại. Hoạt động huy động vốn : Vốn của NHTM là toàn bộ các nguồn tiền tệ mà ngân hàng tạo lập, huy động được để cho vay, đầu tư và thực thi các dịch vụ ngân hàng. Thực chất nguồn vốn của ngân hàng một bộ phận thu nhập quốc dân tạm thời nhàn rỗi trong quá trình sản xuất , phân phối và tiêu dùng mà người chủ sở hữu của chúng gửi vào ngân hàng để thực hiện các mục đích khác nhau.
Nhìn chung, vốn chi phối toàn bộ các hoạt động và quyết định việc thực hiện các chức năng của NHTM. Xuất phát từ vai trò và tính chất vốn như vậy, nghiệp vụ huy động vốn hay nghiệp vụ tạo lập vốn luôn được xem là nghiệp vụ khởi đầu tạo điều kiện cho sự hoạt động của NHTM. Ngoài vốn điều lệ ban đầu thì mỗi ngân hàng phải thường xuyên chú trọng đến việc tăng trưởng vốn trong suốt quá trình hoạt động kinh doanh của mình. Thông thường nguồn vốn của NHTM bao gồm : vốn chủ sở hữu, vốn huy động, vốn đi vay và một số loại vốn khác.
Mỗi loại vốn đều có tính chất, vai trò riêng trong tổng nguồn vốn hoạt động của NHTM và trong suốt quá trình hoạt động của mình các nghiệp vụ huy động, tạo lập từng loại vốn kể trên sẽ được tiến hành xen kẽ lẫn nhau tùy thuộc vào yêu cầu của hoạt động kinh doanh và thực trạng vốn hiện có của ngân hàng. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hoạt động sử dụng vốn : Sau khi huy động được vốn, NHTM phải có kế hoạch sử dụng hợp lý đảm bảo cân đối giữa nguồn vốn sử dụng và khả năng thanh toán. Do vậy khi lập kế hoạch nguồn vốn phải xuất phát từ cơ cấu và quy mô tài sản Có để quyết định cơ cấu, quy mô tài sản Nợ phù hợp với khả năng quản lý và đảm bảo hiệu quả kinh doanh của ngân hàng. Thông thường hoạt động sử dụng vốn của ngân hàng tập trung vào một số hình thức sau : Nghiệp vụ ngân quỹ : Là hoạt động của ngân hàng nhằm đảm bảo khả năng thanh toán thường xuyên, bao gồm các quỹ tiền mặt, các khoản tiền gửi thanh toán ở Ngân hàng Nhà nước và các NHTM khác, các khoản tiền đang trong quá trình thu về.
Nghiệp vụ cho vay : Cho vay là hoạt động đem lại nguồn thu chủ yếu của NHTM. Các khoản cho vay thường chiếm tỷ trọng lớn từ 60 – 80 % tổng tài sản Có của NHTM và đem lại hơn 60% doanh lợi cho ngân hàng. Đại bộ phận tiền huy động được ngân hàng cho vay theo 2 loại chính là cho vay ngắn hạn và cho vay trung – dài hạn. Tuy nhiên, trên thực tế cùng với sự phát triển của nền kinh tế thị trường và của ngành ngân hàng để tồn tại và không ngừng phát triển lớn mạnh các NHTM còn đưa ra nhiều loại tín dụng khác đáp ứng mọi nhu cầu tín dụng của các thành phần trong nền kinh tế như tín dụng thông thường cho các đơn vị kinh doanh, tín dụng chứng từ, tín dụng thuê mua… Nghiệp vụ đầu tư : 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hoạt động đầu tư của NHTM diễn ra chủ yếu trên thị trường tài chính thông qua việc mua bán các chứng khoán.
Thu nhập của ngân hàng từ hoạt động này là khoản chênh lệch giữa giá mua và bán. Ngoài ra ngân hàng còn có thể tiến hành đầu tư thông qua việc mua cổ phiếu hoặc hùn vốn, góp vốn liên doanh với các doanh nghiệp và nhận được cổ tức nếu doanh nghiệp đó làm ăn có lãi. Nghiệp vụ trung gian: Đây cũng là một trong những nghiệp vụ mang lại thu nhập lớn cho ngân hàng. Các dịch vụ trung gian thường gặp là dịch vụ chuyển khoản, dịch vụ cung cấp các công cụ thanh toán, dịch vụ thu hộ - chi hộ, dịch vụ chuyển tiền, dịch vụ kiều hối – thu đổi ngoại tệ, dịch vụ thu mua và bảo lãnh, dịch vụ tư vấn thông tin… Vai trò của các nghiệp vụ trung gian này là bổ sung thêm vào các nghiệp vụ cơ bản, nó tạo giá trị tăng thêm và tạo ra sự khác biệt giữa các NHTM.
Hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại. Khái niệm, phân loại cho vay. Khái niệm cho vay : Cho vay là một mặt của hoạt động tín dụng ngân hàng, thông qua hoạt động cho vay ngân hàng thực hiện điều hòa vốn trong nền kinh tế dưới hình thức phân phối nguồn vốn tạm thời nhàn rỗi huy động được từ trong xã hội ( quỹ cho vay) để đáp ứng nhu cầu về vốn phục vụ sản xuất kinh doanh và đời sống. Cho vay là quyền của NHTM với tư cách là người cho vay (chủ nợ) yêu cầu khách hàng của mình – người đi vay muốn vay được vốn phải tuân thủ những điều kiện nhất định, những điều kiện này là cơ sở về mặt pháp lý đảm bảo 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cho người cho vay có thể thu hồi được vốn ( gốc + lãi) sau một thời gian nhất định.
Để thu hồi được vốn, các ngân hàng có quyền yêu cầu người đi vay đáp ứng những điều kiện cho vay cụ thể dựa trên những cơ sở mức độ tin tưởng, tín nhiệm lẫn nhau giữa ngân hàng và khách hàng. Mặt khác, cho vay là sự chuyển nhượng tạm thời một lượng giá trị từ người sở hữu (NHTM) sang người sử dụng vốn (người vay – khách hàng) sau một thời gian nhất định quay về với lượng giá trị lớn hơn lượng giá trị ban đầu. Hay : “ Cho vay là hình thức cấp tín dụng, ngân hàng giao cho khách hàng một số tiền để khách hàng sử dụng trong một thời gian và mục đích nhất định theo thỏa thuận với nguyên tắc có hoàn trả cả gốc và lãi “ Qua khái niệm trên cho thấy bản chất của cho vay là một giao dịch về tiền và tài sản trên cơ sở có hoàn trả mà thực chất là sự vay mượn dựa trên cơ sở tin tưởng, tín nhiệm lẫn nhau. Trong đó sự hoàn trả là đặc trưng thuộc về bản chất của cho vay là nguyên tắc để phân biệt phạm trù cho vay với cấp phát của ngân sách nhà nước.
Phân loại cho vay : Trong nền kinh tế thị trường, hoạt động cho vay của NHTM rất đa dạng và phong phú với nhiều hình thức khác nhau (có nhiều loại tín dụng khác nhau). Việc áp dụng từng loại cho vay tùy thuộc vào đặc điểm kinh tế của đối tượng sử dụng vốn tín dụng nhằm sử dụng và quản lý tín dụng có hiệu quả và phù hợp với sự vận động cũng như đặc điểm kinh tế khác nhau của đối tượng tín dụng. 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Có nhiều tiêu thức phân loại cho vay, tuy nhiên trên thực tế, người ta thường phân loại cho vay theo các tiêu thức sau: Phân loại theo thời hạn cho vay : Cho vay ngắn hạn và cho vay trung – dài hạn.