CHƯƠNG 1 NHỮNG LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ CHẾ ĐỘ TAI NẠN LAO ĐỘNG 1. CHẾ ĐỘ TAI NẠN LAO ĐỘNG TRONG HỆ THỐNG CÁC CHẾ ĐỘ BẢO HIỂM XÃ HỘI 1. Quá trình hình thành và phát triển của BHXH và các chế độ BHXH Con người muốn tồn tại và phát triển cần phải lao động để làm ra của cải vật chất nuôi sống bản thân và gia đình. Trong thực tế, không phải lúc nào con người cũng gặp thuận lợi trong cuộc sống và lao động, có đầy đủ thu nhập và mọi điều kiện sinh sống bình thường.
Ngược lại, có rất nhiều người gặp khó khăn do bị giảm hoặc mất thu nhập hoặc các điều kiện sinh sống khác do tác động của nhiều nguyên nhân. Khi bất ngờ bị giảm hoặc mất khả năng lao động, các nhu cầu thiết yếu trong cuộc sống không vì thế mà mất đi. Trái lại có nhu cầu còn tăng lên, thậm chí còn xuất hiện thêm một số nhu cầu mới như ốm đau cần được chữa bệnh, TNLĐ-BNN cần phải có người phục vụ,. Do đó, muốn tồn tại và ổn định cuộc sống, con người nói riêng và xã hội nói chung cần phải tìm ra các biện pháp khắc phục.
Cùng với sự phát triển của xã hội, khi nền công nghiệp và kinh tế hàng hóa phát triển, theo đó xuất hiện lao động làm thuê và người làm chủ. Lúc đầu người chủ chỉ cam kết trả công lao động, nhưng về sau họ phải cam kết cả việc đảm bảo cho người làm thuê có một số thu nhập nhất định để họ trang trải những nhu cầu sinh sống thiết yếu khi ốm đau, tai nạn, thai sản,. Trong thực tế, nhiều khi các trường hợp trên không xảy ra nên người chủ không phải chi trả một đồng tiền nào. Nhưng có khi lại xảy ra dồn dập, buộc người chủ phải bỏ ra một khoản tiền lớn mà họ không muốn.
Chính vì thế giới chủ đã dần dần không thực hiện những cam kết ban đầu, dẫn đến việc tranh chấp giữa giới chủ và người lao động. Để giải quyết mâu thuẫn này, đã xuất hiện “bên thứ ba” đóng vai trò trung gian nhằm điều hòa lợi ích giữa giới chủ và thợ. Điều này có ý nghĩa là, thay vì phải chi trực tiếp nhứng khoản tiền lớn đột xuất cho người lao động khi họ gặp bất trắc, giới chủ có 5 thể trích ra thường xuyên hàng tháng một khoản tiền nhỏ dựa trên cơ sở xác xuất những biến cố của tập hợp những người lao động làm thuê. Số tiền này được giao cho bên thứ ba quản lý được tồn tích dần thành một quỹ.
Khi người lao động bị ốm đau, tai nạn,. “bên thứ ba” sẽ chi trả theo cam kết không phụ thuộc vào giới chủ có muốn hay không muốn. Như vậy, một mặt giới chủ đỡ bị thiệt hại về kinh tế, mặt khác người lao động làm thuê được đảm bảo chắc chắn bù đắp một phần thu nhập khi bị ốm đau, tai nạn và khi về già. Tuy nhiên, khi nền kinh tế ngày càng phát triển, năng suất lao động đòi hỏi cần được tăng lên, dẫn đến rủi ro lao động ngày càng lớn.
Lúc này, giới thợ luôn mong muốn được bảo đảm nhiều hơn, còn ngược lại giới chủ lại mong muốn phải chi ít hơn, tức là phải đảm bảo cho giới thợ ít hơn, do đó việc tranh chấp về lợi ích lại xảy ra. Trước tình hình đó, Nhà nước đã phải can thiệp và điều chỉnh. Sự can thiệp này một mặt làm tăng vai trò của Nhà nước, giới chủ buộc phải đóng thêm, đồng thời giới thợ cũng phải đóng góp một phần vào sự đảm bảo cho chính mình. Cả giới chủ và thợ đều cảm thấy mình được bảo vệ.
Các nguồn đóng góp của giới chủ, thợ và sự hỗ trợ của Nhà nước đã hình thành nên Quỹ bảo hiểm xã hội. Quỹ này còn được bổ sung từ ngân sách Nhà nước khi cần thiết nhằm đảm bảo đời sống cho người lao động khi gặp phải những biến cố bất lợi. Chính nhờ những mối quan hệ ràng buộc đó mà rủi ro, bất lợi của người lao động được dàn trải, cuộc sống của người lao động và gia đình họ ngày càng được đảm bảo ổn định. Do tập trung nên Quỹ có khả năng giải quyết các phát sinh rủi ro cho tập hợp người lao động trong toàn xã hội.
Như vậy, sự ra đời của bảo hiểm xã hội là một tất yếu khách quan, không phụ thuộc vào ý muốn của bất kỳ ai và để đáp ứng với sự phát triển chung của xã hội, đòi hỏi bảo hiểm xã hội ngày càng phải được củng cố và hoàn thiện trong mỗi quốc gia cũng như trên toàn thế giới. Qua quá trình hình thành và phát triển của BHXH, có thể nhận thấy lúc khởi đầu BHXH chỉ mang tính chất tự phát, phạm vi hoạt động nhỏ hẹp, trước nhu cầu của thực tiễn thì chính sách BHXH đã nhanh chóng ra đời và từng bước phát triển rộng khắp ở nhiều quốc qua trên thế giới. Đối với mỗi nước có những hoàn cảnh kinh tế, chính trị, xã hội khác nhau nên BHXH được tổ chức thực hiện theo những quy định riêng khác nhau. BHXH được xây dựng dựa vào các nguyên tắc trên một 6 cách thống nhất trên toàn thế giới và phải tuân thủ các quy định của tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) về hệ thống chính sách BHXH.
ILO là cơ quan của Liên hiệp quốc được thành lập vào tháng 4/1914 theo Quyết định của Hội nghị Hòa bình Paris họp tại Véc-xây (Cộng hòa Pháp), hoạt động trong lĩnh vực tạo cơ hội cho lao động có việc làm bền vững và hiệu quả trong điều kiện tự do, bình đẳng, an toàn và nhân phẩm được tôn trọng. Trong chiến lược toàn cầu hóa BHXH, ILO cho rằng “BHXH là một chương trình hữu hiệu trong việc tạo ra sự gắn kết xã hội và phát triển kinh tế của mọi quốc gia”. Trong các Công ước về tiêu chuẩn lao động quốc tế thì BHXH là một trong các nội dung quan trọng của Công ước và Khuyến nghị của Tổ chức này. ILO đã đưa ra định nghĩa về BHXH và đã được nhiều quốc gia chấp nhận, đó là: BHXH là hình thức bảo trợ mà xã hội dành cho các thành viên của mình thông qua nhiều biện pháp công nhằm khắc phục tình trạng khó khăn về kinh tế và xã hội do bị mất sức hoặc giảm một phần thu nhập vì ốm đau, thai sản, TNLĐ- BNN, mất sức lao động, tuổi già và tử vong; chăm sóc y tế và trợ cấp gia đình.
Tại kỳ họp thứ 35, Hội nghị toàn thể của ILO được Hội đồng quản trị của Văn phòng Lao động quốc tế triệu tập tại Giơnevơ ngày 04/6/1952, sau khi quyết định chấp thuận một số đề nghị về các quy phạm tối thiểu về an toàn xã hội, ngày 28/6/1952, ILO đã thông qua Công ước số 102 – Công ước về an toàn xã hội, đánh dấu một bước ngoặt quan trong về BHXH trên thế giới quy định những quy phạm tối thiểu về an toàn xã hội đã đưa ra 9 chế độ sau: - Chế độ chăm sóc y tế; - Chế độ trợ cấp ốm đau; - Chế độ trợ cấp thất nghiệp; - Chế độ trợ cấp tai nạn lao động hoặc bệnh nghề nghiệp; - Chế độ trợ cấp gia đình; - Chế độ trợ cấp thai sản; - Chế độ trợ cấp tàn tật; - Chế độ trợ cấp tiền tuất. Ngoài ra, Công ước số 157 được thông qua ngày 21/6/1982 – Công ước về duy trì các quyền về an toàn xã hội - tiếp tục khẳng định 9 nhánh an toàn xã hội, đó là: chế 7 độ chăm sóc y tế, chế độ trợ cấp ốm đau, chế độ trợ cấp thai sản, chế độ trợ cấp tàn tật, chế độ trợ cấp tuổi già, chế độ trợ cấp tiền tuất, chế độ trợ cấp TNLĐ và BNN, chế độ trợ cấp thất nghiệp và trợ cấp gia đình. Sau 02 Công ước trên, vẫn còn một số các Công ước và Khuyến nghị liên quan đến các chế độ BHXH nhưng nội dung chủ yếu vẫn theo tinh thần của Công ước số 102. Như vậy có thể nói, các Công ước, Khuyến nghị về BHXH của ILO là một hệ thống văn bản pháp luật được ILO khuyến nghị áp dụng mà trong đó mỗi nước tùy điều kiện, hoàn cảnh thực tế của mình có thể lựa chọn vận dụng trong quá trình nghiên cứu, hoạch định chính sách chế độ BHXH.
Chế độ TNLĐ trong hệ thống chế độ BHXH theo quy định của ILO Trong tình hình lao động có thể xảy ra những rủi ro bất thường ngoài mong muốn của con người. Trong các rủi ro bất thường đó TNLĐ là loại rủi ro đặc trưng vì nó thường gây ra thiệt hại lớn về tài sản, sức khỏe, làm suy giảm khả năng lao động của một hoặc nhiều người. Mặt khác, TNLĐ có nguyên nhân trực tiếp từ điều kiện lao động, môi trường làm việc và gắn liền với việc thực hiện công việc, nhiệm vụ lao động. Nó thường là hậu quả của hành vi vi phạm pháp luật về an toàn vệ sinh lao động và dẫn đến việc thay đổi quan hệ pháp luật lao động, thậm chí chấm dứt quan hệ pháp luật lao động nếu người bị TNLĐ chết hoặc không thể phục hồi khả năng lao động đủ để bố trí sắp xếp lại công việc phù hợp.
Theo kết quả điều tra qua từng giai đoạn, từng thời kỳ đã chỉ ra rằng: Những chi phí cho từng cá nhân người lao động khi bị TNLĐ rất lớn, ngoài ra người lao động và người sử dụng lao động còn phải gánh chịu những tổn thất lớn về tinh thần khi để xảy ra TNLĐ. Đối với người lao động và thân nhân của họ là những thiệt thòi mất mát về sức khỏe, khả năng làm việc, khả năng không thể trở lại công việc cũ dẫn đến giảm sút hoặc mất thu nhập và những nỗi đau đớn về tinh thần không gì bù đắp nổi, thậm chí ngay cả đối với vấn đề hôn nhân của họ. Đối với người sử dụng lao động là phí tổn bao gồm chi phí về sửa chữa lại máy móc, đình trệ sản xuất, chữa trị, phục hồi chức năng, đào tạo lại nghề, bồi thường cho người bị TNLĐ và thân nhân của họ. Ngoài ra còn những tổn thất vô hình như uy tín của 8 nhà máy, sự ngừng trệ về tiêu thụ sản phẩm, thời gian cho việc giải trình các nguyên nhân của TNLĐ với các cơ quan chức năng và giải tỏa tâm lý lo lắng nặng nề của người lao động trong đơn vị.