CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CƠ CHẾ TỰ CHỦ, VỀ SỬ DỤNG BIÊN CHẾ VÀ KINH PHÍ QUẢN LÝ HÀNH CHÍNH TRONG CÁC CƠ QUAN HÀNH CHÍNH NHÀ NƯỚC. Khái quát về cơ quan hành chính nhà nước 1. Bộ máy hành chính nhà nước 1. Khái quát về tổ chức bộ máy nhà nước Nhà nước của một quốc gia là một tổ chức có quy mô lớn nhất, có số lượng người tham gia làm việc lớn nhất và có quy mô hoạt động rộng lớn trên nhiều phương diện khác nhau, trên mọi vùng của lãnh thổ quốc gia.
Đó là một tổ chức có quyền lực đặc biệt mà không một tổ chức nào có được - quyền lực nhà nước. Nhà nước là một tổ chức lớn, chặt chẽ, do đó thường được gọi là bộ máy nhà nước. Đó là một hệ thống bao gồm nhiều cơ quan nhà nước có tính chất, vị trí, chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức khác nhau, có quan hệ mật thiết với nhau, tạo thành một hệ thống, hoạt động theo những nguyên tắc chung do hệ thống pháp luật quy định mà đứng đầu là hiến pháp của quốc gia đó. Trong các nhà nước pháp quyền, bộ máy nhà nước thường được cấu thành bởi các “tổ chức con” thực hiện các chức năng: Lập pháp, hành pháp và tư pháp hay còn gọi là bộ máy thực thi quyền lập pháp, bộ máy thực thi quyền hành pháp và bộ máy thực thi quyền hành pháp.
Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt nam là tổ chức quyền lực chính trị của nhân dân Việt nam, đại diện cho nhân dân thực hiện quản lý thống nhất mọi mặt hoạt động của đời sống trên các lĩnh vực kinh tế, chính trị, an ninh, quốc phòng, đối ngoại. Để thực hiện nhiệm vụ trên, hệ thống các cơ quan nhà nước được lập ra. Mỗi cơ quan nhà nước là một bộ phận cấu thành nhà nước, đảm nhận những chức năng, nhiệm vụ nhất định của nhà nước, có cơ cấu tổ chức và phương thức hoạt động phù hợp với tính chất, chức năng, nhiệm vụ được giao. Cùng với chức năng, nhiệm vụ được giao nhà nước còn trao cho các cơ quan Hoàng Thị Thu Hiền 7 Khoa Kinh tế & Quản lý Luận văn thạc sỹ Trường ĐHBK-HN những thẩm quyền tương ứng.
Các cơ quan nhà nước sử dụng thẩm quyền vào việc thực hiện chức năng, nhiệm vụ của mình theo quy định của pháp luật. Các cơ quan nhà nước là những thiết chế chủ yếu hợp thành bộ máy nhà nước. Bộ máy nhà nước từ trung ương đến địa phương được tổ chức và hoạt động theo những nguyên tắc chung, thống nhất tạo thành cơ chế đồng bộ để thực hiện chức năng, nhiệm vụ của nhà nước. Một trong những đặc điểm của bộ máy nhà nước được tổ chức theo nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất, không phân chia nhưng có sự phân công và phối hợp giữa các cơ quan nhà nước để thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp.
Có thể xem đây như là một sự phân công lao động hợp lý giữa những tổ chức của nhà nước, có sự ràng buộc, hợp tác và giám sát lẫn nhau, bảo đảm mỗi tổ chức làm đúng chức năng của mình và đúng pháp luật, tất cả đều nằm trong quyền lực thống nhất, không có sự phân lập đối lập lẫn nhau. Chức năng cơ bản của bộ máy hành chính nhà nước Trong từ điển Pháp - Việt Pháp luật hành chính, có định nghĩa hành chính công tức “… Hành chính nhà nước là tổng thể các tổ chức và quy chế hoạt động của bộ máy hành pháp, có trách nhiệm quản lý công việc hàng ngày của Nhà nước do các cơ quan nhà nước có tư cách pháp nhân công quyền tiến hành bằng những văn bản dưới luật để giữ gìn trật tự công, bảo vệ quyền lợi công và phục vụ nhu cầu hàng ngày của công dân. Với ý nghĩa hành chính nhà nước (hành chính công hay hành chính quốc gia), đó là một hệ thống chức năng của nhà nước bảo đảm thực hiện quyền hành pháp và hoạt động liên tục của bộ máy nhà nước, các công sở. Nền hành chính cũng có nghĩa là toàn các công sở và công chức đặt dưới quyền quản lý của chính phủ, Thủ tướng Chính phủ và các Bộ trưởng.
Các chức năng cơ bản của bộ máy hành chính nhà nước, thực chất là các chức năng của Chính phủ - Cơ quan hành chính nhà nước cao nhất trong một quốc gia do Tổng thống (trong chế độ Tổng thống) do Thủ tướng (trong chế độ đại nghị) đứng đầu. Các chức năng này thể hiện những phương hướng và bản Hoàng Thị Thu Hiền 8 Khoa Kinh tế & Quản lý Luận văn thạc sỹ Trường ĐHBK-HN chất của giai cấp của nhà nước. Các chức năng này thay đổi phụ thuộc vào thể chế chính trị, hình thức nhà nước và từng giai đoạn phát triển của lịch sử. * Chức năng chính trị.
Nhiệm vụ cơ bản của hành chính nhà nước là thực hiện mục tiêu chính trị. Đây là chức năng cơ bản, không thể thiếu của bộ máy hành chính nhà nước của bất cứ quốc gia nào trên thế giới. Chính trị là sự thể hiện quốc gia, tức là đề ra những đường lối, nhiệm vụ cơ bản, lựa chọn những mục tiêu phát triển quốc gia trong từng giai đoạn phát triển nhất định. Còn hành chính là sự là sự thực hiện ý chí quốc gia, tức là đề ra các chính sách, kế hoạch thực hiện mục tiêu chính trị đã vạch ra.
Nội dung hoạt động đề ra những kế hoạch lớn của Chính phủ thường là: + Định ra kế hoạch sử dụng, khai thác, bảo vệ các nguồn tài nguyên quốc gia. + Định ra kế hoạch phát triển các vùng, miền đất nước bao gồm quy hoạch chiến lược tổng thể, kế hoạch xây dựng phát triển cơ sở hạ từng, cung cấp dịch vụ công… + Định các chính sách quốc gia về phúc lợi xã hội. + Lập kế hoạch tài chính quốc gia. Vấn đề có ý nghĩa quan trọng là việc lựa chọn mục tiêu để định ra kế hoạch hoạt động của quốc gia.
* Chức năng kinh tế: Đây là chức năng quan trọng nhất của bộ máy hành chính mỗi quốc gia. Thông qua các cơ quan quản lý kinh tế của Chính phủ như các Bộ, ngành để hướng dẫn, tổ chức, quản lý các hoạt động kinh tế của các tổ chức và cá nhân trong toàn xã hội theo định hướng của Nhà nước. Ví dụ: Định ra chiến lược, kế hoạch phát triển xã hội và kinh tế quốc dân; quy hoạch, kế hoạch phát triển các ngành, lĩnh vực kinh tế; ban bố các định mức, quy phạm kinh tế, kỹ thuật chủ yếu… * Chức năng văn hóa. Hoàng Thị Thu Hiền 9 Khoa Kinh tế & Quản lý Luận văn thạc sỹ Trường ĐHBK-HN Đây cũng là một trong những chức năng truyền thống và quan trọng nhất của của bộ máy hành chính nhà nước.
Chức năng này phụ thuộc vào nhiệm vụ chính trị và từng thời kỳ lịch sử, đặc điểm văn hóa truyền thống của mỗi quốc gia. Chức năng này bao gồm: Định ra chiến lược, quy hoạch, kế hoạch tổng thể phát triển khoa học, công nghệ, văn hóa, giáo dục; Định ra và ban bố các chính sách, văn bản pháp quy quản lý khoa học – công nghệ, văn hóa, giáo dục; nâng cao chất lượng văn hóa dân tộc và xây dựng xã hội văn minh. * Chức năng xã hội: Đây là chức năng rộng, bao hàm trong nhiều hoạt động của bộ máy hành chính nhà nước. Chức năng xã hội thể hiện thông qua việc xây dựng các cơ quan chuyên ngành để thực thi sự quản lý đối với các công việc như: Phúc lợi xã hội, bảo hiểm xã hội, cung cấp dịch vụ công cộng như y tế, bảo vệ trẻ em, bảo vệ môi trường, xây dựng các công trình phúc lợi công cộng… 1.
Chức năng cơ bản của bộ máy hành chính nhà nước CHXHCN Việt Nam. Bộ máy hành chính Nhà nước của nước CHXHCN Việt Nam mang đầy đủ chức năng của bộ máy hành chính nhà nước của mọi quốc gia nói chung. Tuy nhiên, chế độ chính trị của nhà nước ta là nhà nước xã hội xã hội chủ nghĩa và bản chất của nhà nước ta là nhà nước của dân, do dân, vì dân, được khẳng định trong Hiến pháp năm 1992, nên bản chất, vai trò nước XHCN quyết định các chức năng cơ bản của nhà nước và thể hiện trực tiếp ở chức năng của nhà nước XHCN hiện nay là: Chức năng của nhà nước có liên quan chặt chẽ với nhiệm vụ của nhà nước. Nhiệm vụ của nhà nước là mục tiêu do lực lượng lãnh đạo xã hội, nhà nước đặt ra cho nhà nước cần đạt tới, những vấn đề nhà nước cần giải quyết trong những giai đoạn lịch sử nhất định.
Trong đó có những nhiệm vụ chung, cơ bản, nhiệm vụ chiến lược, lâu dài, nhiệm vụ trước mắt. Để thực hiện những mục tiêu đó, nhà nước triển khai hoạt động của mình trên các phương diện khác nhau, nhưng đều hướng tới mục đích là hoàn thành Hoàng Thị Thu Hiền 10 Khoa Kinh tế & Quản lý Luận văn thạc sỹ Trường ĐHBK-HN nhiệm vụ chung. Những hướng hoạt động đó được gọi là chức năng của nhà nước. Như vậy, chức năng của nhà nước là những phương diện, những mặt hoạt động cơ bản của nhà nước, nhằm thực hiện những nhiệm vụ trọng yếu nhất, do lực lượng cầm quyền trong xã hội đặt ra cho nhà nước giải quyết.
* Chức năng đối nội gồm: + Chức năng tổ chức và quản lý kinh tế: Tổ chức và quản lý nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần theo cơ chế thị trường theo định hướng XHCN là chức năng cơ bản của nhà nước. Nhà nước là người chủ đại diện cho sở hữu toàn dân đối với tư liệu sản xuất chủ yếu, nắm trong tay các công cụ, phương tiện quản lý vĩ mô (chính sách, pháp luật, tài chính, ngân hàng…), nhà nước phải làm chức năng quản lý nền kinh tế quốc dân trên quy mô toàn xã hội; phải tạo dựng môi trường, chính sách, cơ chế quản lý phù hợp để phát huy mọi nguồn lựccủa mọi thành phần kinh tế, trong đó xây dựng nền kinh tế quốc doanh chiếm vị trí chủ đạo; tăng cường vai trò điều tiết kinh tế vĩ mô của nhà nước. + Chức năng tổ chức và quản lý về văn hóa – xã hội: Trong nền kinh tế thị trường, nhiều vấn đề như văn hóa, giáo dục, bảo vệ sức khỏe, việc làm, bảo trợ xã hội… cần phải được giải quyết trong mối liên hệ với sự tăng trưởng kinh tế và tiến bộ xã hội. Đây là trách nhiệm của toàn xã hội, trong đó nhà nước có một vai trò quan trọng.