CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TỔN THẤT ĐIỆN NĂNG 1. Tổng quan về tổn thất điện năng 1. Điện năng và đặc điểm của điện năng Điện năng là một loại hàng hoá đặc biệt. Quá trình kinh doanh điện năng bao gồm 3 khâu liên hoàn: Sản xuất - Truyền tải - Phân phối điện năng xảy ra đồng thời, từ khâu sản xuất đến khâu tiêu thụ không qua một khâu thương mại trung gian nào.
Điện năng được sản xuất ra khi đủ khả năng tiêu thụ vì đặc điểm của hệ thống điện là ở bất kỳ thời điểm nào cũng có sự cân bằng giữa công suất phát ra và công suất tiêu thụ. Chính vì tính chất đặc biệt của sản phẩm điện nên quá trình sản xuất kinh doanh cũng có những khác biệt so với n hững lĩnh vực kinh doanh khác. Trong kinh doanh hàng hoá thông thường, khâu đầu tiên là mua và nhận hàng còn khâu cuối cùng là bán và xuất hàng. Còn trong kinh doanh điện năng, khâu đầu tiên chính là quá trình ghi điện đầu nguồn (do Tập đoàn Điện lực Việt Nam bán) và khâu cuối cùng chính là quá trình ghi điện từ các đồng hồ đo điện tại từng nhà hoặc hiện trường của khách hàng.
Do việc mua và bán diễn ra đồng thời và ở nhiều nơi nên không thể quan sát toàn diện và rất khó khăn cho quá trình quản lý. Về phương tiện đo đếm cũng mang tính chất đặc biệt, ở những ngành kinh doanh thông thường, người bán có thể dùng phương tiện đo đếm chung để cân, đong, đo đếm hàng hoá cho khách hàng, còn trong kinh doanh điện năng, đồng hồ đo điện là phương tiện đặc biệt dùng để đo lường lượng điện khách hàng đã tiêu thụ tương tự như cân, thước đo,…và mỗi khách hàng phải dùng đồng hồ riêng, nên tầm quản lý rộng và hết sức khó khăn. Vì thế, chất lượng và kỹ thuật đo đếm có ảnh hưởng rất lớn đến sản lượng điện bán ra. Khác với những loại hàng hoá thông thường, sản phẩm điện được khách hàng tiêu thụ trước ghi nhận và trả tiền sau.
Quá trình ghi nhận số liệu điện năng tiêu dùng đó được chuyên biệt hoá thành công tác ghi điện. Vì vậy, trong kinh doanh bán điện xuất hiện nhu cầu cần phải có những biện pháp quản lý chặt chẽ quá trình ghi điện. Học viên: Đỗ Việt Anh 3 Lớp: Cao học CH4-QLNL2 Trường Đại học Điện lực Khoa Quản lý Năng lượng Thời điểm lập hoá đơn, thu tiền và tiêu thụ hàng hoá trong kinh doanh điện cũng mang tính chất đặc thù. Đối với những hàng hoá thông thường, hầu như chỉ sau khi tập hợp hoá đơn, xuất kho và thu tiền, khách hàng mới được tiêu dùng hàng hoá.
Còn đối với sản phẩm điện, khách hàng tiêu dùng xong mới lập hoá đơn và thu tiền, trong khi đó các công ty điện lực phải bỏ ra chi phí lưu thông trước. Nếu thu nhanh được tiền, tức là quay nhanh vòng vốn kinh doanh. Chính vì vậy, trong kinh doanh điện xuất hiện nhu cầu quản lý chặt khâu thu tiền và rút ngắn thời gian khách hàng nợ. Giá cả trong kinh doanh điện năng cũng khác nhau.
Với hàng hoá thông thường, giá mua hàng và giá bán hàng do thị trường quyết định. Còn trong kinh doanh điện, một mặt do điện năng là một loại vật tư kỹ thuật có tính chiến lược, mặt khác do nước ta đang trong thời kỳ quá độ lên XHCN, nền kinh tế thị trường có sự quản lý của Nhà nước đang trong giai đoạn hình thành và phát triển, nên Nhà nước còn phải có những điều tiết nhất định, trong đó có giá mua và giá bán điện. Bên cạnh đó, bán điện cho khách hàng còn được điều chỉnh bởi mục đích sử dụng (dùng cho sinh hoạt và hộ gia đình, dùng cho sản xuất và cơ quan hành chính sự nghiệp hay dùng để chạy bơm thuỷ lợi, tưới tiêu nước phục vụ sản xuất công nghiệp,…) và sản lượng điện mà khách hàng tiêu thụ. Đối với hàng hoá thông thường, hàng hoá lưu kho lâu ngày có thể bị hư hỏng, biến chất nhưng thường vẫn tồn tại ở những dạng có thể quan sát được.
Ngược lại, trong kinh doanh bán điện, có một lượng điện tổn thất mà chúng ta không thể thấy được, bao gồm tổn thất kỹ thuật và tổn thất phi kỹ thuật. Nếu như tổn thất kỹ thuật là tất yếu, phụ thuộc vào tình trạng lưới điện, thì tổn thất phi kỹ thuật là hoàn toàn do chủ quan của những người làm công tác sản xuất kinh doanh: bị ăn cắp điện, tính toán điện năng trên hoá đơn sai,…tuy nhiên, điều khó khăn là phân biệt được chính xác hai loại tổn thất này vì khó nhận biết tổn thất phi kỹ thuật. Điện năng vừa là tư liệu sản xuất vừa là tư liệu tiêu dùng. Sản phẩm điện đặc biệt ở chỗ, nó ít có khả năng lựa chọn khách hàng.
Các hộ tiêu dùng rất đa dạng, từ những hộ tiêu thụ vài kWh/ tháng đến những hộ tiêu thụ vài triệu kWh/ tháng. Điện luôn gắn bó với mọi hoạt động sản xuất kinh doanh và thân thiết trong sinh hoạt hàng ngày của toàn xã hội. Học viên: Đỗ Việt Anh 4 Lớp: Cao học CH4-QLNL2 Trường Đại học Điện lực Khoa Quản lý Năng lượng Tính chất đặc biệt trong kinh doanh điện năng cho thấy quản lý kinh doanh điện năng thực sự là một ngành lớn và phức tạp. Mọi chiến lược kinh doanh luôn phải xuất phát từ những đặc thù đó thì mới mang lại năng xuất và hiệu quả tối ưu cho ngành điện: tăng doanh thu để tăng lợi nhuận nhưng phải đảm bảo tiết kiệm điện đến mức tối đa.
Tổn thất điện năng Tổn thất điện năng trên lưới điện là lượng điện năng tiêu hao cho quá trình truyền tải và phân phối điện khi tải điện từ ranh giới giao nhận với các nhà máy phát điện qua lưới điện truyền tải, lưới điện phân phối đến các hộ tiêu thụ điện. Tổn thất điện năng còn được gọi là điện năng dùng để truyền tải và phân phối điện. Trong hệ thống điện, Tổn thất điện năng phụ thuộc vào đặc tính của mạch điện, công suất truyền tải, khả năng của hệ thống và vai trò của công tác quản lý. Điện năng tổn thất được tính theo công thức sau: ∆A = Ađ" − A#$ Trong đó: ∆A: Lượng TTĐN trong quá trình truyền tải tính từ nguồn cho tới hộ tiêu thụ (kWh) Ađn: Sản lượng điện đầu nguồn hay còn gọi là điện nhận (kWh) Atp: Sản lượng điện thương phẩm cho các hộ tiêu dùng cuối cùng (kWh Như vậy tổn thất điện năng sẽ phát sinh thông qua quá trình truyền tải và phân phối điện từ thanh cái các nhà máy điện qua hệ thống lưới điện truyền tải, lưới điện phân phối đến các hộ sử dụng điện.
Phân loại tổn thất điện năng Có nhiều cách phân loại tổn thất điện năng tùy theo phương pháp và mục đích phân loại. Có thể phân loại theo như hình dưới đây: Học viên: Đỗ Việt Anh 5 Lớp: Cao học CH4-QLNL2 Trường Đại học Điện lực Khoa Quản lý Năng lượng Tổn thất điện năng Theo các Theo tính giai đoạn chất tổn phát sinh thất Tổn thất Tổn thất trong Tổn thất ở trong quá quá trình Tổn thất kỹ Tổn thất khâu tiêu trình sản truyền tải và thuật thương mại thụ xuất phân phối Hình 1.1: Phân loại tổn thất điện năng 1. Tổn thất điện năng theo các giai đoạn phát sinh * Tổn thất trong quá trình sản xuất Là lượng điện năng tiêu hao ngay tại nhà máy điện do việc sử dụng không hết công suất của máy phát điện và do việc điều độ hệ thống điện không đồng bộ dẫn đến tình trạng công suất phát điện lớn hơn công suất tiêu thụ của các hộ dùng điện. * Tổn thất trong quá trình truyền tải và phân phối Là lượng điện năng tiêu hao trong quá trình đưa điện năng từ nhà máy điện tới các hộ dùng điện.
Đây là do nguyên nhân khách quan (các yếu tố tự nhiên và môi trường, kỹ thuật,.) và nguyên nhân chủ quan (trình độ quản lý) gây ra. * Tổn thất điện năng trong quá trình tiêu thụ Là lượng điện năng tiêu hao trong quá trình sử dụng các thiết bị điện của người tiêu dùng. Vấn đề này được quyết định bởi mức độ hiện đại, tiên tiến của thiết bị điện, trình độ và ý thức sử dụng các trang thiết bị đó của người dùng. Tổn thất điện năng theo tính chất của tổn thất * Tổn thất kỹ thuật Tổn thất kỹ thuật là lượng điện năng bị mất mát, hao hụt dọc đường dây trong quá trình truyền tải điện từ nguồn đến các hộ tiêu thụ.
Gồm: Học viên: Đỗ Việt Anh 6 Lớp: Cao học CH4-QLNL2 Trường Đại học Điện lực Khoa Quản lý Năng lượng - Tổn thất máy biến áp: MBA là thiết bị điện làm việc theo nguyên lý cảm ứng điện từ, chuyển đổi từ điện áp này sang điện áp khác phù hợp với mục đích sử dụng. Trong quá trình làm việc, máy biến áp tiêu tốn một lượng điện năng nhất định, điện năng này chủ yếu do từ hóa lõi thép (tổn thất sắt từ), do sự phát nhiệt của cuộn dây, do tổn hao trong dầu máy biến áp và các vật liệu cách điện khác. - TTĐN trong các mạch đo lường: việc thanh toán tiền điện hàng tháng giữa bên bán và mua điện thông qua hệ thống đo đếm gồm: công tơ điện, máy biến dòng, máy biến áp đo lường, sơ đồ đo. Khi lắp đặt hệ thống đo đếm điện năng phải căn cứ vào công suất phụ tải sử dụng mà lắp đặt trực tiếp hay gián tiếp cho phù hợp.
Trong quá trình làm việc sẽ tồn tại một lượng TTĐN do chính các thiết bị đo gây nên, nó phụ thuộc vào cấp chính xác của công tơ điện và mba đo lường. Tổn thất kỹ thuật là không thể tránh khỏi nhưng cao hay thấp phụ thuộc vào cấu trúc lưới điện, chất lượng thiết bị, đường dây và phương thức vận hành hệ thống điện. * Tổn thất thương mại Là lượng TTĐN quá trình phân phối điện đến người tiêu dùng do sự vi phạm quy chế sử dụng điện. Đó là hiện tượng điện bị tổn hao do tình trạng các tập thể, xí nghiệp, hộ tiêu thụ lấy cắp điện, khách hàng bị bỏ sót, đội ngũ cán bộ quản lý yếu kém hoặc cố ý thông đồng với khách hàng, việc ghi sai chỉ số công tơ, thu tiền điện không đúng kỳ hạn, giá điện không phù hợp với loại điện sử dụng.Khác với tổn thất kỹ thuật, tổn thất thương mại có thể giảm đến gần bằng không.
Đây cũng là mục tiêu của doanh nghiệp kinh doanh điện năng. Các nhân tố ảnh hưởng đến tổn thất điện năng Từ khâu sản xuất đến khâu cuối cùng là khâu tiêu thụ, điện năng bị tổn thất một lượng không nhỏ.