MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài: Phát triển nông nghiệp, nông thôn hiện vẫn được coi là vấn đề then chốt, quyết định sự thành công của quá trình phát triển kinh tế - xã hội nói chung và công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa nói riêng của nhiều quốc gia. Đặc biệt với Việt Nam, một nước có nền sản xuất nông nghiệp làm nền tảng, sự đóng góp của nông nghiệp, nông thôn vào sự phát triển chung của quốc dân càng to lớn. Công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn chính là tạo tiền đề vững chắc để thực hiện thắng lợi sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.
Phát triển nông nghiệp, nông thôn là một quá trình tất yếu cải thiện một cách bền vững về kinh tế, xã hội, văn hóa và môi trường. Do đó, trong Chương trình mục tiêu Quốc gia về nông thôn mới thời kỳ công nghiệp hóa - hiện đại hóa giai đoạn 2010 ÷ 2020 và bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới của chính phủ, tiêu chí môi trường là một trong những tiêu chí cần đạt để được công nhận nông thôn mới. Chương trình đã nhanh chóng trở thành một phong trào rộng lớn, tạo sự chuyển biến tích cực về nhận thức trong cả hệ thống chính trị và toàn xã hội. Phú Yên là tỉnh thuần nông, hơn 80% dân số sống ở nông thôn với trên 70% số lao động nông nghiệp.
Tỉnh thực hiện Chương trình mục tiêu Quốc gia về nông thôn mới trên địa bàn 88 xã thuộc 9 huyện, thị xã, thành phố, trong đó, thành phố, thị xã và 2 huyện nằm ven biển, 3 huyện miền núi giáp ranh Tây Nguyên, 2 huyện vùng đồng bằng. Để đạt được mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2016-2020, trong đó phấn đấu đến năm 2015, có ít nhất 25% số xã đạt chuẩn nông thôn mới và đến năm 2020 có 65% số xã đạt chuẩn nông thôn mới [10]. Tỉnh luôn ưu tiên đầu tư, cố gắng phát huy nội lực và ngoại lực của khu vực nông thôn nhằm xây dựng và phát triển nông nghiệp, nông thôn theo hướng đổi mới, chất lượng và hiệu quả, hướng tới sự phát triển bền vững, tuy nhiên, từ chính sách đến triển khai là cả lộ trình để thực hiện sát với thực tế. Trong đó, tiêu chí môi trường trong Chương trình vẫn là tiêu chí khó thực hiện nhất, nhất là các địa phương đặc biệt khó khăn ở miền núi và ven biển.
Xã An Hải thuộc huyện Tuy An, Nguyễn Ngọc Nhã Uyên - 7140503 Trang 1 Khoa Môi Trường & Tài Nguyên – Đại học Bách Khoa TPHCM vùng bãi ngang là nơi bị ảnh hưởng nhiều từ tác động của tự nhiên như lũ lụt, hạn hán, xâm nhập mặn và xã Phước Tân thuộc huyện Sơn Hòa là vùng núi khó khăn, người đồng bào chiếm đa số, tỷ lệ hộ nghèo khá cao, trình độ dân trí cũng như mức hưởng thụ đời sống tinh thần còn chênh lệch khá xa so với đô thị và các vùng đồng bằng. Để đạt được mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới của tỉnh, việc hoàn thành 19 tiêu chí là bắt buộc trong đó có tiêu chí môi trường - tiêu chí 17. Vì vậy việc nghiên cứu thực hiện tiêu chí môi trường (tiêu chí 17) cho hai vùng đặc trưng của tỉnh Phú Yên, ven biển và miền núi trong giai đoạn 2016 – 2020 là điều rất cần thiết. Đó chính là lý do tôi thực đề tài ”Đề xuất giải pháp thực hiện tiêu chí môi trường trong quá trình xây dựng nông thôn mới của vùng ven biển và miền núi tỉnh Phú Yên – Nghiên cứu điển hình tại hai xã: xã An Hải và xã Phước Tân”.
Mục tiêu nghiên cứu: Đề xuất các giải pháp và hoạt động bảo vệ môi trường phù hợp nhằm đáp ứng tiêu chí môi trường (tiêu chí 17) trong quá trình xây dựng nông thôn mới của vùng ven biển và miền núi tỉnh Phú Yên. Phạm vi nghiên cứu: Vùng ven biển và miền núi ở địa bàn tỉnh Phú Yên. Đối tượng nghiên cứu: Xã An Hải, Huyện Tuy An. Xã Phước Tân, Huyện Sơn Hòa.
Xã An Hải và xã Phước Tân được chọn làm địa bàn nghiên cứu trong luận văn vì hai xã là địa phương được đánh giá là chậm tiến độ nhất trong xây dựng nông thôn mới, số tiêu chí đạt được trong Bộ tiêu chí đề ra là rất thấp, bên cạnh đó, tiêu chí môi trường (tiêu chí 17) là một trong các tiêu chí khó thực hiện nhất ở hai xã này với các nguyên nhân sau: + Xã An Hải là xã đặc biệt khó khăn thuộc vùng bãi ngang, hàng năm bị ảnh hưởng nặng nề từ tác động của tự nhiên như lũ lụt, hạn hán, xâm nhập mặn, triều cường. + Xã Phước Tân là xã miền núi đặc biệt khó khăn, nằm xa nhất của huyện Nguyễn Ngọc Nhã Uyên - 7140503 Trang 2 Khoa Môi Trường & Tài Nguyên – Đại học Bách Khoa TPHCM Sơn Hòa, giao thông đường xá cách trở, tách biệt với các địa phương khác và đa số là người đồng bào sinh sống, tỷ lệ hộ nghèo cao nhất huyện. Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu: Câu hỏi 1: Theo báo cáo tổng kết tình hình thực hiện Chương trình MTQG xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2011-2015 tỉnh Phú Yên cho thấy các địa phương thực hiện chương trình chậm tiến độ và rất gian nan trong việc thực hiện tiêu chí môi trường đều là các huyện, xã ven biển và miền núi [10]. So với các vùng đô thị và đồng bằng thì vùng ven biển và miền núi có những có thuận lợi và khó khăn gì trong quá trình thực hiện tiêu chí môi trường của chặng đường xây dựng nông thôn mới? => Giả thuyết như sau: - Các khu vực đặc biệt khó khăn như miền núi và vùng bãi ngang ven biển là nơi bị ảnh hưởng nhiều từ tác động của tự nhiên như lũ lụt, hạn hán, xâm nhập mặn.
Với vùng có điều kiện địa hình phức tạp, nguồn nước ngầm tại chỗ thường bị khô kiệt nên rất khó khăn để cấp nước sạch. - Dân cư vùng ven biển và miền núi đa phần là các hộ nghèo, đời sống rất khó khăn, trình độ dân trí không cao, ý thức bảo vệ môi trường còn thấp, hơn nữa, ở các huyện miền núi cao người đồng bào chiếm đa số với các phong tục tập quán từ xưa nên việc tuyên truyền cũng như thực hiện các hoạt động bảo vệ môi trường rất nan giải. Câu hỏi 2: Với tất cả 19 tiêu chí trong Chương trình MTQG xây dựng nông thôn mới, không chỉ riêng tiêu chí môi trường (tiêu chí 17) thì từ chính sách đến triển khai là cả lộ trình để thực hiện sát với thực tế. Đến năm 2015, toàn tỉnh có 50/88 xã đạt tiêu chí môi trường (hầu hết là các địa phương ở đồng bằng và đô thị) và phấn đấu đến năm 2020 số xã đạt tiêu chí môi trường đạt 87,5% tức 77/88 xã [10], nhưng phần phương hướng, nhiệm vụ cho các địa phương để đạt mục tiêu này trong báo cáo tổng kết 05 thực hiện Chương trình MTQG xây dựng nông thôn mới chưa đưa ra giải pháp cụ thể, hành động thiết thực nhằm giải quyết triệt để các điểm nóng, các Nguyễn Ngọc Nhã Uyên - 7140503 Trang 3 Khoa Môi Trường & Tài Nguyên – Đại học Bách Khoa TPHCM bức xúc trong vấn đề vệ sinh môi trường nông thôn.
Tại sao các cấp lãnh đạo ban ngành của tỉnh, huyện chưa có chỉ đạo mạnh mẽ, quyết liệt trong công tác xử lý và bảo vệ môi trường cho các địa phương để hoàn thành tiêu chí môi trường, trong khi đó, tập trung nguồn lực ưu tiên phát triển cơ sở hạ tầng, phát triển sản xuất nông – lâm – ngư nghiệp? => Giả thuyết như sau: - Việc cấp nước sạch đến người dân vùng ven biển và miền núi cùng các vấn đề vệ sinh môi trường nông thôn (xử lý rác thải, nước thải vùng nông thôn, chất thải chăn nuôi, chuồng trại hợp vệ sinh) hiện là những bài toán nan giải của các cấp lãnh đạo, đến nay vẫn chưa tìm được những giải pháp phù hợp với điều kiện thực tế của địa phương. - Các tiêu chuẩn của các nội dung trong tiêu chí môi trường của Bộ đưa ra là khá cao so với thực tế của các vùng bãi ngang và miền núi ở tỉnh Phú Yên. - Tỉnh đang gặp nhiều khó khăn về điều kiện tài chính, vốn thực hiện và nhân lực trong công tác bảo vệ môi trường và đang đợi sự hỗ trợ từ Trung ương để tỉnh sớm triển khai những giải pháp nhằm xử lý các điểm nóng về môi trường; ứng phó với biến đổi khí hậu; xây dựng các hệ thống xử lý nước thải, rác thải cho khu vực nông thôn… 1. Nội dung nghiên cứu: Nội dung nghiên cứu được thực hiện theo trình tự như sau: Nội dung 1: Cơ sở lý thuyết, thực tế, pháp lý: tổng quan tài liệu về tam nông, nông nghiệp bền vững, nông thôn mới, xây dựng nông thôn mới, môi trường nông thôn, các văn bản pháp lý.
Nội dung 2: Đánh giá và so sánh tình hình triển khai thực hiện tiêu chí môi trường - tiêu chí 17 bộ tiêu chí nông thôn mới của xã ven biển An Hải và xã miền núi Phước Tân về tiến độ thực hiện, kết quả đạt được và mục tiêu phấn đấu của các nội dung: + Tỷ lệ hộ dân dùng nước sạch hợp vệ sinh theo quy chuẩn quốc gia; + Các cơ sở sản xuất, kinh doanh đạt tiêu chuẩn về môi trường; Nguyễn Ngọc Nhã Uyên - 7140503 Trang 4 Khoa Môi Trường & Tài Nguyên – Đại học Bách Khoa TPHCM + Không có các hoạt động gây suy giảm về môi trường và có các hoạt động phát triển môi trường xanh, sạch, đẹp; + Nghĩa trang được xây dựng theo quy chuẩn; + Chất thải, nước thải được thu gom và xử lý theo quy định; + Các cơ sở kinh doanh đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm; + Tỷ lệ hộ dân có nhà tiêu hợp vệ sinh; + Tỷ lệ chuồng trại chăn nuôi hợp vệ sinh; Nội dung 3: + Phân tích điểm mạnh – điểm yếu – cơ hội – thách thức khi thực hiện tiêu chí môi trường tại vùng ven biển và miền núi của tỉnh Phú Yên. + Đánh giá chung những thuận lợi – khó khăn của hai vùng đặc trưng này. Nội dung 4: Đề xuất các giải pháp và hoạt động bảo vệ môi trường phù hợp với thực trạng địa phương để hoàn thành tiêu chí môi trường trên chặng đường xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2016 – 2020 cho các xã thuộc huyện ven biển và huyện miền núi tỉnh Phú Yên. Phương pháp nghiên cứu: 1.