PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Đất nước ta đang trong tiến trình đổi mới mạnh mẽ và đẩy mạnh hội nhập kinh tế quốc tế với nền kinh tế thị trường đang từng bước được xác lập. Trong quá trình đổi mới đất nước, Đảng và Nhân dân ta đã thu được những thành tựu vô cùng to lớn và toàn diện. Những thành tựu ấy đã và đang tác động mạnh mẽ đến các lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội như kinh tế, chính trị, văn hoá, đạo đức, lối sống của con người Việt Nam.
Trước những thay đổi mạnh mẽ về cuộc sống, các giá trị đạo đức của con người cũng bị ảnh hưởng theo cả hai chiều hướng tích cực và tiêu cực. Điều này tác động trực tiếp tới quá trình định hướng và hoàn thiện nhân cách của mỗi người. Từ khi đất nước ta chuyển sang nền kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế, việc giữ gìn và phát huy các giá trị truyền thống dân tộc cũng như việc xây dựng hệ giá trị trong lối sống mới đã và đang đặt ra nhiều vấn đề cần phải được giải quyết. Thực tế cho thấy, trong đời sống xã hội đã có những biểu hiện xem nhẹ những giá trị văn hoá truyền thống của dân tộc, chạy theo thị hiếu không lành mạnh.
Cuộc đấu tranh giữa cái tiến bộ và cái lạc hậu, giữa lối sống lành mạnh trung thực, có lý tưởng với lối sống ích kỷ, thực dụng đang diễn ra hàng ngày. Bên cạnh những giá trị mới được hình thành trong quá trình hội nhập, những yếu tố tiêu cực cũng đang xâm nhập vào đạo đức, lối sống của nhiều tầng lớp nhân dân, đặc biệt là thanh niên sinh viên. Sinh ra và lớn lên trong môi trường thông tin đa chiều và xu thế hội nhập quốc tế, sinh viên Việt Nam hiện nay là lớp người chịu nhiều ảnh hưởng tích cực cũng như tiêu cực từ những biến đổi của đất nước và thế giới. Thanh niên sinh viên đang ở độ tuổi phát triển và hoàn thiện mạnh mẽ về nhân cách và lối sống.
Nét nổi bật trong đời sống tâm lý của thanh niên sinh viên là những ước mơ, hoài bão và những dự định trong tương lai về công việc và những thành công trong cuộc sống. Đặc trưng trong hoạt động của sinh viên là sự năng động, sáng tạo, tìm tòi khám 5 z phá và đặc biệt nhạy cảm với những yếu tố mới nảy sinh trong xã hội. Những yếu tố mới nảy sinh trong xã hội kể cả tích cực và tiêu cựu đều có tác động ảnh hưởng mạnh mẽ đến đời sống của sinh viên. Đại bộ phận sinh viên Việt Nam phát huy được những ưu điểm và truyền thống tốt đẹp của các thế hệ sinh viên đi trước, thi đua học tập, rèn luyện, tiếp thu tiến bộ Khoa học, công nghệ, chủ động tiếp thu những nét đẹp của sinh viên thế giới, tạo nên lớp sinh viên những năm đầu thế kỉ XXI mang tính cách truyền thống và hiện đại.
Bên cạnh những mặt tích cực, sinh viên cũng đang chịu sự tác động tiêu cực từ mặt trái của nền kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế. Một bộ phận sinh viên chạy theo lối sống thực dụng, có biểu hiện xa rời các giá trị truyền thống, dễ bị dao động về mặt định hướng giá trị và lối sống. Chính vì vậy, Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X đã đề ra nhiệm vụ “Xây dựng và hoàn thiện giá trị, nhân cách của con người Việt Nam, bảo vệ và phát huy bản sắc văn hoá dân tộc trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá, hội nhập kinh tế quốc tế. Bồi dưỡng các giá trị văn hoá trong thanh niên, học sinh, sinh viên, đặc biệt là lý tưởng sống, năng lực trí tuệ, đạo đức cao đẹp và bản lĩnh văn hoá con người Việt Nam” Việc phát huy tính tích cực và điều chỉnh những hành vi lệch lạc trong đời sống của sinh viên có tác dụng vô cùng to lớn trong việc phát triển và sử dụng nguồn nhân lực quý giá này.
Để tạo ra bước chuyển biến mạnh mẽ trong việc xây dựng và định hướng đúng đắn hệ giá trị cho sinh viên, chúng ta cần có các cuộc nghiên cứu Khoa học để phân tích một cách khách quan sự biến đổi định hướng giá trị của sinh viên trong điều kiện nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay, từ đó xác định những vấn đề chủ yếu nhất cần giải quyết. Đó là lí do để chúng tôi lựa chọn đề tài: “Định hướng giá trị của sinh viên hiện nay” làm đề tài nghiên cứu của mình. Tổng quan vấn đề nghiên cứu Khi thực hiện đề tài nghiên cứu này, chúng tôi có rất nhiều thuận lợi trong việc tìm nguồn tham khảo, bởi liên quan đến vấn đề nghiên cứu, các học giả đi trước đã có nhiều đề tài, công trình nghiên cứu Khoa học nghiên cứu về đạo đức, lối sống, 6 z cách ứng xử, định hướng nghề nghiệp của thanh niên sinh viên. Có thể kể đến một vài công trình tiêu biểu sau đây: Nghiên cứu về thực trạng đạo đức, lối sống của thanh niên hiện nay có các công trình nghiên cứu của các tác giả như: Cao Văn Định 2000: “Xây dựng lối sống cho thanh niên đô thị hiện nay”; Phạm Hồng Tung 2007: “Nghiên cứu về thanh niên và lối sống của thanh niên Việt Nam trong quá trình đổi mới và hội nhập quốc tế”; Sách: “Tổng quan tình hình sinh viên và công tác Hội và phong tràoo sinh viên nhiệm kỳ VII 2003 – 2008 của Trung ương Hội sinh viên Việt Nam 2008”; Trần Sĩ Phán 1999: “Giáo dục đạo đức đối với sự hình thành và phát triển nhân cách sinh viên Việt Nam trong giai đoạn hiện nay”; Doãn Thị Chín 2004: “Vấn đề giáo dục đạo đức truyền thống cho sinh viên Việt Nam hiện nay”; Trương Văn Phước 2003: “Đạo đức sinh viên trong quá trình chuyển sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam – thực trạng, vấn đề và giải pháp”; Phạm Hồng Tung 2010: “Thực trạng và xu hướng biến đổi lối sống của thanh niên”; Đỗ Ngọc Hà 2000: “Định hướng giá trị của thanh niên Việt Nam”.
Trong các công trình khoa học trên, các tác giả đã phân tích, đánh giá thực trạng biểu hiện của đạo đức, lối sống của thanh niên. Những biểu hiện đó được xem xét, phân tích qua định hướng giá trị sống của họ, qua việc tham gia các phong trào hoạt động của đoàn thanh niên, Hội sinh viên, qua thái độ của thanh niên sinh viên đối với vấn đề phấn đấu để được đứng trong hàng ngũ Đảng; hoạt động lao động nghề nghiệp, các hoạt động học tập ở nhà trường và học tập bổ sung kiến thức; trong các sinh hoạt văn hóa, văn nghệ, vui chơi giải trí, các mối quan hệ tình bạn, tình yêu đôi lứa… Khi phân tích các biểu hiện, các nhà Khoa học đã chỉ ra những mặt tích cực, những điểm còn hạn chế của đạo đức, lối sống và so sánh diễn biến của chúng ở các mốc thời gian khác nhau. Các tác giả thuộc nhóm nghiên cứu này cũng đã phân tích bối cảnh kinh tế xã hội tác động đến đạo đức, lối sống của thanh niên. Theo các nhà nghiên cứu này, xu hướng phát triển kinh tế xã hội của đất nước ta vừa là động lực, vừa là đòi hỏi của sự phát triển của Khoa học công nghệ, văn hóa – giáo dục… là cơ hội thuận lợi 7 z cho sự phát triển của sinh viên.
Tuy nhiên, trong bối cảnh đó, thanh niên sinh viên cũng chịu những khó khăn, thách thức không nhỏ. Các thách thức, khó khăn đó là: Thứ nhất, sự bùng nổ dân số làm giảm bình quân nguồn lực, làm tăng sự cạnh tranh trong giáo dục, đào tạo là nguyên nhân của hiện tượng tiêu cực trong học tập của học sinh, sinh viên; Thứ hai, sự phát triển của Khoa học công nghệ kéo theo những tác động tiêu cực của internet và các phương tiện thông tin hiện đại. Thứ ba, kinh tế thị trường dẫn đến nguy cơ thất nghiệp cao, phân hóa giàu, nghèo rõ rệt hơn sẽ dẫn đến sự phân biệt đối xử trong quan hệ ngườingười trong xã hội. Thứ tư, việc thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa làm thay đổi nhịp sống, phong cách sống của cá nhân, con người bị cuốn hút vào công việc, vào các hoạt động xã hội.
Điều đó có ảnh hưởng đáng kể đến các mối quan hệ gia đình, làm giảm sự quan tâm của bố mẹ đối với việc chăm sóc, giáo dục con cái điều đó làm ảnh hưởng đến lối sống của một số sinh viên. Đặc biệt, có các công trình khoa học nghiên cứu trực tiếp về định hướng giá trị của thanh niên sinh viên. Một trong số đó cần kể đến nghiên cứu “Tìm hiểu định hướng giá trị của thanh niên Việt Nam trong điều kiện kinh tế thị trường” do Nguyễn Đình Đức, Thái Duy Tuyên làm chủ nhiệm đề tài Chương trình công nghệ cấp Nhà nước KX. Trong nghiên cứu này, các tác giả đã chỉ ra rằng có sự biến chuyển mạnh mẽ về định hướng giá trị trong xã hội, đặc biệt trong đối tượng thanh niên trong giai đoạn xã hội chuyển đổi từ nền kinh tế tập trung, bao cấp sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
Qua nghiên cứu, nhóm tác giả cũng nhận định và đề cập những luận điểm nói về sự khác biệt rõ rệt giữa xã hội ở nền kinh tế bao cấp với xã hội trong điều kiện kinh tế thị trường, đó là vấn đề việc làm và nghề nghiệp đang nổi lên như một trong những mối quan tâm hàng đầu của lớp trẻ. Việc học tập, phát triển tài năng cũng là một giá trị được xếp ở thứ bậc cao: thanh niên lo học vi tính, ngoại ngữ, học nhiều nghề. đó là điều không có trong thời kỳ bao cấp. Ngoài ra tác giả cũng đã đưa ra một số dự báo về biến đổi định hướng giá trị trong tương lai, từ đó tác giả xây dựng và đưa ra những chuẩn mực trong định hướng giá trị cho tầng lớp thanh niên Việt Nam cần có: “Có niềm tin 8 z vững chắc và quyết tâm cao trong việc thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước; Có bản chất nhân văn, nhân đạo, nhân ái trong quan hệ giữa người với người; Có năng lực Khoa học; Có trình độ công nghệ cao; Có thể lực cường tráng; Có ý thức của người công dân; Có cá tính và bản sắc riêng”.
Ngoài ra, chúng ta cần kể tới công trình nghiên cứu về: “Định hướng giá trị cho sinh viên trong giai đoạn hiện nay” của Ban Thanh niên trường học, NXB Thanh niên, 2007.