CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG E-BOOK ĐỂ HỖ TRỢ QUÁ TRÌNH DẠY VÀ TỰ HỌC TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÝ 1. Hình thức tổ chức dạy học 1. Khái niệm Hình thức tổ chức dạy học là hình thức tác động qua lại giữa hoạt động dạy và hoạt động học, sự phối hợp chặt chẽ giữa giáo viên và học sinh được thực hiện theo một trật tự và một số chế độ xác định [3]. Bài - lớp là hình thức dạy học phổ biến ở Việt Nam, đây là hình thức dựa trên bài học trong SGK được tổ chức dạy học trong lớp với HS được tiến hành cho từng lớp học sinh, gồm nhiều bài học cụ thể, có những quy định chặt chẽ về nội dung, kết quả, thời gian, địa điểm, thành phần học sinh và sự tương tác giữa hoạt động dạy của giáo viên với hoạt động học của học sinh.
Một số hình thức tổ chức dạy học ở trung học phổ thông [3] • Dạy học theo lớp: o Là hình thức dạy học mà đối tượng tiếp nhận là HS, GV chiếm vai trò chủ đạo, HS học một cách thụ động. o Ưu điểm: ▪ GV dễ điều hành lớp, trong thời gian ngắn có thể truyền đạt được nhiều kiến thức. ▪ Đào tạo được hàng loạt HS theo yêu cầu của xã hội. ▪ Đảm bảo được quá trình dạy- học đạt yêu cầu, mục tiêu, kế hoạch.
o Nhược điểm: ▪ GV ít có thời gian chú ý tới từng HS cá biệt. ▪ HS phải chú ý, quan sát bài giảng của GV, ít được thực hành vận dụng. ▪ GV phải làm việc nhiều, HS tiếp thu một các thụ động, không phát huy được tính tích cực của HS. • Dạy học theo nhóm: o Là hình thức dạy học theo kiểu đối tác, HS sẽ chia sẻ những kiến thức mình biết với nhau và đối chiếu kiến thức với nhau.
Phát huy sự chủ động, linh hoạt của HS, HS không bị ỷ lại, các thành viên trong nhóm sẽ cùng nhau tìm hiểu một vấn đề và thi đua với các nhóm khác trong lớp sẽ tạo cho các em có tính cạnh tranh, năng động o Ưu điểm: ▪ HS nói lên ý kiến của mình, từ đó HS nhận biết được trình độ của mình, học hỏi 7 lẫn nhau. ▪ Từng em đưa ra ý kiến riêng sau đó hội ý đưa ra ý kiến chung. Các em được bộc lộ cảm xúc, ý nghĩ của mình và chủ động hơn trong học tập, nâng cao chất lượng bài học ▪ GV có thời gian quan sát được nhiều học sinh, phát hiện được điểm mạnh, yếu của từng em. ▪ HS biết cách trình bày ý kiến , kỹ năng thuyết trình, đứng trước đám đông, kĩ năng chỉ huy nhóm.
o Nhược điểm: ▪ Thời gian hạn chế nên dễ làm cháy giáo án, bài dạy khó hoàn thành. ▪ Không gian một số lớp chật hẹp, hạn chế trong việc di chuyển, chia nhóm gây ồn ào mất trật tự, ảnh hưởng lớp khác. • Dạy học cá nhân: o Là hình thức GV dạy học cho đối tượng, các nhân cụ thể bằng cách sử dụng các phương tiện dạy học như: phiếu học tập, câu hỏi trắc nghiệm trên phần mềm (E-book, pallet,. o Ưu điểm: ▪ GV có thể giúp đỡ những em học chưa giỏi, bồi dưỡng cho những HS giỏi.
▪ HS phải tự mình làm bài, chủ động hơn trong học tập. ▪ Tạo sự gắn kết giữa GV và HS dù không dạy trực tiếp. ▪ Tạo sự công bằng cho tất cả HS. o Nhược điểm: ▪ Một số tiết học khó có thể áp dụng vì thời gian dành cho kiến thức chiếm phần lớn.
Cơ sở lý luận của dạy và tự học 1. Quá trình dạy học a. Khái niệm Dạy học cũng là một nghệ thuật. Dạy cái gì? Dạy như thế nào? Và sử dụng những phương tiện thích hợp nào để làm cho bài dạy sinh động và có hiệu quả? Đây là một trong những vấn đề rất quan trọng đối với giáo viên.
Để tạo ra các phương pháp giảng dạy mới, người giáo viên phải tìm tòi các phương pháp, các chiến lược và đặc biệt là các phương tiện soạn giảng để làm cho bài giảng của mình có chất lượng và hiệu quả hơn. Ngày nay việc ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học không còn là chuyện xa vời, mới mẻ, mà nó đã trở thành một công cụ hữu ích cho người giáo viên. Các chuyên gia cho rằng, dạy học là một nghệ thuật, giáo viên là nghệ sĩ, sân khấu là bục giảng, còn học sinh là những khán giả đặc biệt. Ở đó, các em không chỉ đơn thuần là xem, nghe mà còn thẩm thấu, lĩnh hội những kiến thức mới, thậm chí là tương tác, 8 phản biện với thầy, cô giáo của mình [4].
Theo TS Nguyễn Tùng Lâm – Chủ tịch Hội đồng giáo dục, đồng sáng lập Trường THPT Đinh Tiên Hoàng, Chủ tịch Hội Tâm lý Giáo dục Hà Nội, mỗi nhà giáo cần hiểu và nắm được quy luật của nghề dạy học, phải thấu hiểu được học trò của mình. Vì nói đến nghệ thuật là phải nói đến tính hấp dẫn, lôi cuốn. TS Nguyễn Tùng Lâm nhấn mạnh, dạy học vốn không phải bộ môn nghệ thuật mà là môn khoa học tác động đến con người nên nó càng mang tính nghệ thuật bao nhiêu, hiệu quả giáo dục càng cao bấy nhiêu. Trong nghề dạy học, người ta chú ý một số yếu tố cơ bản để dạy học trở thành nghệ thuật như: Thứ nhất, công cụ truyền đạt của thầy cô là ngôn ngữ nói và ngôn ngữ hình thể.
Giáo viên cần làm chủ các ngôn ngữ này, biến nó trở nên hấp dẫn, lôi cuốn. Đặc biệt, ngôn ngữ hình thể: Từ ánh mắt, nụ cười đến những cái khoát tay đều phải ăn nhịp và tạo sức hút. Tuy nhiên điều này chưa nhiều giáo viên quan tâm. Thứ hai, giáo viên không chỉ phải nắm vững kiến thức khoa học mà cái chính là phải biết tổ chức giờ dạy của mình để phát huy tính chủ động sáng tạo của học trò.
Lối truyền thụ một chiều, kiểu cũ không còn phù hợp. Cần biết nêu vấn đề, tổ chức cho học sinh giải quyết vấn đề chứ không chỉ chăm chăm nói cho đủ. Đây là sự phối hợp nhịp nhàng. Thầy nói ít và khơi mở để trò có cơ hội tham gia, bộc lộ khả năng tiếp thu và vận dụng các tri thức giải quyết các vấn đề của cuộc sống.
Socrates đã đưa ra một nhận định sâu sắc và căn bản về bản chất của giảng dạy khi so sánh nghệ thuật giảng dạy với nghề bà đỡ đã có từ lâu đời. Cũng giống như bà đỡ giúp cho bà mẹ sinh con, người thầy giúp cho tâm trí của học sinh tự tìm ra ý tưởng, kiến thức, và sự hiểu biết. Khái niệm cơ bản ở đây là: giảng dạy là một nghệ thuật có vai trò giúp đỡ khiêm tốn mà thôi. Người thầy không sản xuất ra kiến thức hay nhồi nhét những tư tưởng vào tâm trí trống rỗng và thụ động của học sinh.
Chính người học, chứ không phải người dạy, mới là người sản xuất đóng vai chính trong sự sản xuất kiến thức và ý tưởng. Dạy học là một nghệ thuật, điều đó quả không sai, vì trong dạy học người dạy không chỉ truyền đạt cho học sinh kiến thức - kĩ năng, năng lực - phẩm chất cho học sinh mà còn phải lựa chọn hình thức dạy học sao cho phù hợp, lôi cuốn được người học vào tìm hiểu kiến thức và tạo sự hứng thú học tập cho học sinh. Đặc biệt hơn, đối tượng học tập là học sinh nên điều đó đòi hỏi người giáo viên phải thực sự tinh tế và sáng tạo trong dạy học. Người thầy như nghệ sĩ sân khấu, chứ không phải nghệ sĩ điện ảnh.
Vì dạy học không giống phim, quay xong là thôi. Cũng có tiết xuất thần, không “tua” lại được ở lớp khác. Bởi trong mỗi tiết dạy, người thầy có thể điều chỉnh khi bất ưng. Sân khấu bục giảng tiếp tục cho cơ hội sửa cái sai sau một phút, sau nửa tiết, sau một vài ngày.
Dạy mấy tiết liền thấy không ổn lắm, thầy có thể tìm chiêu thức mới để “khuấy động”, tiếp lửa tạo sinh khí, tăng nhiệt cho bài dạy [1]. Tóm lại, dạy học là một phần của quá trình dạy và học được giáo viên thực hiện dựa trên nội dung, chương trình giáo dục nhằm giúp học sinh đạt được mục tiêu học tập của từng môn học. Hoạt động giáo dục không chỉ nhằm mục đích cung cấp cho học sinh 9 những kiến thức, hình thành kỹ năng, kỹ thuật, điều chỉnh thái độ mà còn góp phần nâng cao chất lượng, phát triển tính tích cực và tổ chức các hoạt động học tập của học sinh. Dạy là hoạt động của giáo viên, không chỉ là hoạt động truyền thụ cho học sinh những nội dung phù hợp với mục tiêu đề ra, mà còn là hoạt động hướng dẫn học sinh trong suốt quá trình học tập.
Chỉ khi hiểu được cấu trúc bên trong của HS (sự hiểu biết, kỹ năng, sự hứng thú,…) thì GV mới đưa ra các hoạt động dạy học phù hợp để hoạt động học đạt được kết quả mong muốn. Nguyên tắc dạy học Có nhiều khái niệm về nguyên tắc dạy học khác nhau. Tuy nhiên có 2 khái niệm nguyên tắc dạy học được sử dụng nhiều nhất là: “Nguyên tắc dạy học là những luận điểm cơ bản có tính quy luật của lý luận dạy học, có tác dụng chỉ đạo toàn bộ tiến trình giảng dạy và học tập phù hợp với mục đích dạy học nhằm thực hiện tốt các nhiệm vụ dạy học” “Nguyên tắc dạy học là hệ thống xác định những yêu cầu cơ bản, có tính xuất phát để chỉ đạo việc xác định và lựa chọn nội dung, phương pháp và hình thức tổ chức dạy học phù hợp với mục đích giáo dục, nhiệm vụ dạy học và với những tính quy luật của quy trình dạy học” Đối với mỗi nhóm đối tượng học sinh sẽ cần chú trọng những nguyên tắc dạy học khác nhau. Tuy nhiên đối với nhóm đối tượng học sinh THCS, THPT có những nguyên tắc sau [2]: Nguyên tắc đảm bảo sự thống nhất giữa tính khoa học và tính giáo dục trong quá trình giảng dạy.
Với nguyên tắc này, giáo viên cần trang bị cho học sinh những tri thức, kiến thức khoa học chính thống, chính xác nhằm phát triển nhận thức về các quy luật phát triển của tự nhiên, xã hội. Đồng thời giúp học sinh có tư duy đúng, thái độ đúng, hành động đúng đắn trong cuộc sống và học tập. Nguyên tắc đảm bảo sự thống nhất giữa tính lý luận và tính thực tiễn, học đi đôi với hành. Đây là nguyên tắc đòi hỏi giáo viên hướng dẫn, hỗ trợ, cung cấp kiến thức lý thuyết vững chắc cho học sinh.