Báo cáo: Xây dựng tư liệu Cartogram phục vụ dạy học Địa lí ở trường THPT

Xây dựng tư liệu cartogram hỗ trợ dạy học Địa lí THPT hiệu quả. Tìm hiểu phương pháp, ứng dụng cartogram giúp bài giảng trực quan, sinh động, dễ hiểu.

• Tác giả: Ths. Huỳnh Phạm Đông Phát
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm TP.HCM
• Chuyên ngành: Địa lí
• Đề tài: Xây dựng tư liệu cartogram phục vụ cho dạy học địa lí ở trường trung học phổ thông
• Loại tài liệu: Báo cáo tổng kết đề tài khoa học và công nghệ cấp trường
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Bí quyết nâng cao hiệu quả dạy học địa lí với tư liệu cartogram

Trong bối cảnh đổi mới giáo dục, việc tìm kiếm các phương pháp và công cụ trực quan hiện đại là yêu cầu cấp thiết. Tư liệu cartogram, một dạng bản đồ chuyên đề đặc biệt, nổi lên như một giải pháp đột phá trong dạy học địa lí ở trường trung học phổ thông. Khác với bản đồ truyền thống vốn cố định về diện tích lãnh thổ, cartogram biến đổi kích thước của các đơn vị địa lí (quốc gia, tỉnh, bang) để tỷ lệ thuận với một chỉ số dữ liệu cụ thể, chẳng hạn như dân số, GDP, hoặc sản lượng nông nghiệp. Sự biến dạng có chủ đích này giúp học sinh ngay lập tức nhận ra sự khác biệt và chênh lệch về quy mô của hiện tượng được biểu thị. Bản đồ được xem là “ngôn ngữ thứ hai của địa lí”, và cartogram chính là một phương pháp biểu đạt nâng cao của ngôn ngữ đó. Nó không chỉ cung cấp thông tin mà còn kể một câu chuyện trực quan, giúp các vấn đề phức tạp như phân bố dân cư hay cơ cấu kinh tế trở nên dễ hiểu và dễ ghi nhớ. Việc xây dựng tư liệu cartogram một cách hệ thống, bám sát chương trình sách giáo khoa, sẽ trang bị cho giáo viên một công cụ trực quan mạnh mẽ, đồng thời khơi dậy hứng thú tìm tòi, phân tích và tư duy phản biện cho học sinh.

1.1. Định nghĩa và vai trò của tư liệu cartogram trong giáo dục

Cartogram là một loại đồ họa mô tả thuộc tính của các đối tượng địa lí bằng diện tích của chính đối tượng đó. Theo Borden Dent trong tác phẩm “Cartography Thematic Map Design”, cartogram là “sự biến đổi không gian”, nơi diện tích lãnh thổ tăng hoặc giảm theo giá trị dữ liệu. Vai trò của nó trong giáo dục là vô cùng to lớn. Trước hết, đây là một công cụ trực quan hóa dữ liệu cực kỳ hiệu quả, giúp biến những bảng số liệu thống kê khô khan thành hình ảnh sinh động, có ý nghĩa. Thay vì phải đọc và so sánh các con số, học sinh có thể nhận biết ngay quốc gia nào có dân số đông nhất hay nền kinh tế lớn nhất chỉ bằng cách quan sát kích thước biến dạng của lãnh thổ. Thứ hai, tư liệu cartogram thúc đẩy tư duy phân tích và so sánh. Khi đối chiếu một cartogram về GDP với một bản đồ địa lí thông thường, học sinh sẽ nhận ra sự không tương xứng giữa diện tích thực và sức mạnh kinh tế, từ đó đặt ra các câu hỏi sâu hơn về nguyên nhân của sự phát triển.

1.2. Lịch sử hình thành và phát triển của phương pháp bản đồ này

Lịch sử của cartogram bắt nguồn từ khá sớm. Theo nhà bản đồ học Zachary F. J., hình ảnh theo kiểu cartogram đầu tiên xuất hiện vào năm 1868 trong sách Địa lý kinh tế của tác giả Emile Levasseur. Tuy nhiên, do sự phức tạp trong việc xây dựng thủ công, phương pháp này chỉ thực sự phát triển và trở nên phổ biến vào những năm 70 của thế kỷ XX, nhờ vào sự ra đời của máy tính. Các công cụ phần mềm, đặc biệt là Hệ thống Thông tin Địa lý (GIS) như ArcMap, đã tự động hóa các thuật toán phức tạp, cho phép tạo ra các cartogram chính xác và đa dạng. Ngày nay, cartogram được sử dụng rộng rãi trong các báo cáo của Ngân hàng Thế giới, sách giáo khoa ở các nước phát triển như Pháp, Hoa Kỳ, chứng tỏ tính hiệu quả và sự công nhận của nó trong giới học thuật và giáo dục. Việc ứng dụng tại Việt Nam dù còn mới mẻ nhưng hứa hẹn sẽ mang lại một luồng gió mới cho việc dạy học địa lí.

II. Giải quyết hạn chế của bản đồ truyền thống với tư liệu cartogram

Bản đồ giáo khoa truyền thống là một nguồn tri thức không thể thiếu, nhưng chúng cũng tồn tại những hạn chế cố hữu khi cần biểu đạt các dữ liệu kinh tế - xã hội. Thách thức lớn nhất là việc thể hiện quy mô của một hiện tượng mà không bị ảnh hưởng bởi diện tích thực của lãnh thổ. Ví dụ, một quốc gia có diện tích lớn nhưng dân số ít (như Nga, Úc) sẽ chiếm một không gian nổi bật trên bản đồ, trong khi một quốc gia diện tích nhỏ nhưng dân số đông (như Nhật Bản, Bangladesh) lại显得 kém nổi bật. Điều này có thể gây ra những nhận định sai lệch ban đầu cho học sinh. Phương pháp nền chất lượng (phân cấp màu sắc) tuy phổ biến nhưng chỉ cho biết đối tượng thuộc nhóm nào, chứ không thể hiện rõ sự chênh lệch cụ thể về quy mô. Việc xây dựng tư liệu cartogram ra đời để giải quyết chính những thách thức này. Nó loại bỏ yếu tố “diện tích thực”, tập trung hoàn toàn vào “giá trị dữ liệu”, mang lại một cái nhìn công bằng và chính xác hơn về các hiện tượng địa lí, đặc biệt là các vấn đề liên quan đến con người và kinh tế tại trường trung học phổ thông.

2.1. Phân tích những nhược điểm của bản đồ giáo khoa hiện hành

Các bản đồ giáo khoa hiện hành thường sử dụng hai phương pháp chính để thể hiện dữ liệu định lượng: phương pháp nền chất lượng và phương pháp bản đồ - biểu đồ. Phương pháp nền chất lượng dùng thang màu để phân cấp dữ liệu (ví dụ: mật độ dân số từ thấp đến cao). Nhược điểm của nó là người đọc chỉ biết được khoảng giá trị, khó so sánh chính xác quy mô giữa hai khu vực nếu chúng cùng một cấp màu. Phương pháp bản đồ - biểu đồ đặt các biểu đồ (cột, tròn) lên lãnh thổ, nhưng thường gặp vấn đề về không gian. Các biểu đồ có thể che lấp lẫn nhau hoặc quá nhỏ để đọc thông tin, đặc biệt với các quốc gia có diện tích nhỏ. Cả hai phương pháp này đều giữ nguyên hình dạng và diện tích lãnh thổ, vô tình nhấn mạnh các quốc gia lớn về mặt địa lý và làm lu mờ các quốc gia nhỏ hơn, bất kể tầm quan trọng của chúng về mặt dữ liệu.

2.2. Sự cần thiết của một công cụ trực quan hóa dữ liệu mới

Trước những hạn chế đó, dạy học địa lí hiện đại đòi hỏi một công cụ trực quan mới, có khả năng truyền tải thông tin một cách trung thực và hiệu quả hơn. Cartogram đáp ứng hoàn hảo yêu cầu này. Khi thể hiện dân số thế giới, Trung Quốc và Ấn Độ sẽ “phình to” ra, trong khi Canada và Úc sẽ “teo nhỏ” lại. Hình ảnh này ngay lập tức khắc sâu vào tâm trí học sinh về sự phân bố dân cư không đồng đều trên thế giới. Sự biến dạng này không phải là sai sót, mà là một kỹ thuật có chủ đích để nhấn mạnh thông điệp cốt lõi của dữ liệu. Việc thiếu một bộ tư liệu cartogram được hệ thống hóa cho chương trình giáo dục Việt Nam là một khoảng trống cần được lấp đầy, nhằm giúp học sinh tiếp cận các vấn đề địa lí một cách hiện đại, trực quan và sâu sắc hơn, tăng hứng thú trong quá trình tự học.

III. Phương pháp lựa chọn cartogram tối ưu cho chương trình địa lí

Việc xây dựng tư liệu cartogram không chỉ dừng lại ở việc tạo ra bản đồ, mà còn đòi hỏi sự lựa chọn phương pháp phù hợp với mục tiêu giảng dạy. Có ba loại cartogram chính, mỗi loại có ưu và nhược điểm riêng: Cartogram không tiếp giáp (Non-Contiguous), Cartogram tiếp giáp (Contiguous), và Cartogram Dorling. Cartogram không tiếp giáp giữ lại hình dạng gốc của lãnh thổ nhưng làm mất đi sự liền kề, các đơn vị có thể bị tách rời. Cartogram Dorling thay thế lãnh thổ bằng các hình học đơn giản (thường là hình tròn), rất hiệu quả trong việc so sánh nhưng lại làm mất hoàn toàn hình dạng địa lí quen thuộc. Đối với mục tiêu dạy học địa lí ở trường trung học phổ thông, việc duy trì sự nhận biết về hình dạng và vị trí tương đối của các quốc gia là cực kỳ quan trọng. Do đó, phương pháp Contiguous Cartogram (cartogram tiếp giáp) được xem là lựa chọn tối ưu nhất. Phương pháp này tuy làm biến dạng hình học nhưng vẫn giữ được ranh giới tiếp giáp giữa các lãnh thổ, giúp học sinh vừa nhận biết được quy mô dữ liệu, vừa không bị mất đi bối cảnh không gian địa lí quen thuộc.

3.1. Giới thiệu 3 loại cartogram phổ biến Contiguous Dorling

Có ba loại cartogram chính được sử dụng rộng rãi. Non-Contiguous Cartogram (không tiếp giáp) là loại đơn giản nhất, mỗi đơn vị lãnh thổ được co lại hoặc phóng to theo giá trị dữ liệu nhưng vẫn giữ nguyên hình dạng. Tuy nhiên, chúng không còn tiếp giáp với nhau. Dorling Cartogram, đặt theo tên nhà phát minh Danny Dorling, thay thế mỗi lãnh thổ bằng một hình dạng chuẩn hóa (thường là hình tròn) có diện tích tương ứng với dữ liệu. Loại này rất rõ ràng để so sánh nhưng làm mất hoàn toàn hình dạng lãnh thổ gốc. Cuối cùng, Contiguous Cartogram (tiếp giáp) là loại phức tạp nhất để tạo ra. Nó điều chỉnh kích thước lãnh thổ nhưng vẫn duy trì mối quan hệ liền kề, dẫn đến sự biến dạng đáng kể về hình học nhưng giữ được cấu trúc không gian tổng thể.

3.2. Lý do chọn Contiguous Cartogram cho dạy học địa lí THPT

Đối với học sinh trung học phổ thông, khả năng nhận diện hình dạng quốc gia trên bản đồ là một kỹ năng cơ bản. Một công cụ trực quan hiệu quả phải vừa làm nổi bật được dữ liệu, vừa không phá vỡ hoàn toàn kiến thức nền tảng của các em. Contiguous cartogram cân bằng được cả hai yếu tố này. Dù Trung Quốc bị biến dạng để thể hiện dân số khổng lồ, học sinh vẫn có thể nhận ra đó là Trung Quốc nhờ vào vị trí tương đối của nó với các nước láng giềng như Nga, Ấn Độ, Việt Nam. Sự liên kết về ranh giới giúp học sinh dễ dàng liên hệ với bản đồ truyền thống, từ đó so sánh và rút ra kết luận một cách nhanh chóng. Theo nghiên cứu gốc, đây là phương pháp được lựa chọn để thực hiện vì nó “giúp minh họa sự biến động nhưng vẫn giữ hình dáng lãnh thổ gần nhất với bản đồ truyền thống”, đảm bảo tính hiệu quả trong giảng dạy.

IV. Hướng dẫn chi tiết cách xây dựng tư liệu cartogram từ A Z

Quá trình xây dựng tư liệu cartogram là một quy trình khoa học, đòi hỏi sự kết hợp giữa kỹ năng xử lý dữ liệu và công nghệ bản đồ. Quy trình này có thể được tóm gọn trong các bước chính: thu thập và xử lý số liệu, lựa chọn nền bản đồ, sử dụng phần mềm chuyên dụng để tạo cartogram, và cuối cùng là biên tập và trình bày sản phẩm. Nguồn dữ liệu thống kê là yếu tố sống còn, cần đảm bảo tính chính xác và cập nhật. Các tổ chức uy tín như Ngân hàng Thế giới (World Bank) hay niên giám thống kê quốc gia là những nguồn đáng tin cậy. Sau khi có dữ liệu, các phần mềm GIS như ArcMap (thuộc bộ ArcGIS) đóng vai trò trung tâm. Các công cụ tích hợp trong phần mềm này cho phép người dùng nhập dữ liệu, lựa chọn thuật toán để biến đổi không gian và tạo ra các contiguous cartogram một cách tự động và chính xác. Việc nắm vững quy trình này không chỉ giúp tạo ra các sản phẩm chất lượng phục vụ dạy học địa lí, mà còn mở ra khả năng cho giáo viên và học sinh tự thực hiện các dự án nghiên cứu nhỏ, ứng dụng công nghệ vào học tập.

4.1. Bước 1 Thu thập và xử lý dữ liệu thống kê kinh tế xã hội

Đây là bước nền tảng quyết định chất lượng của cartogram. Dữ liệu cần được thu thập từ các nguồn đáng tin cậy. Trong đề tài nghiên cứu gốc, nhóm tác giả đã sử dụng dữ liệu từ Ngân hàng Thế giới và niên giám thống kê của các quốc gia. Dữ liệu này sau đó phải được xử lý, làm sạch và chuẩn hóa để đảm bảo tính đồng nhất. Ví dụ, khi xây dựng cartogram về GDP, tất cả số liệu phải được quy về cùng một đơn vị (ví dụ: USD) và cùng một năm. Quá trình này đòi hỏi sự cẩn thận và tỉ mỉ, vì chỉ một sai sót nhỏ trong dữ liệu đầu vào cũng có thể dẫn đến một sản phẩm cuối cùng bị sai lệch, làm giảm giá trị của tư liệu cartogram.

4.2. Bước 2 Sử dụng phần mềm ArcMap để thành lập bản đồ

Sau khi có dữ liệu sạch, bước tiếp theo là sử dụng phần mềm chuyên dụng. ArcMap là một công cụ mạnh mẽ trong bộ ArcGIS, cho phép người dùng thực hiện nhiều chức năng từ hiển thị, truy vấn đến phân tích không gian. Để tạo cartogram, người dùng cần một bản đồ nền dạng vector chứa ranh giới các quốc gia. Sau đó, bảng dữ liệu thống kê (ví dụ: dân số năm 2012) được liên kết với bản đồ nền này. Công cụ tạo cartogram trong ArcMap sẽ sử dụng các thuật toán để tự động điều chỉnh diện tích của từng quốc gia dựa trên giá trị dữ liệu tương ứng, đồng thời cố gắng duy trì sự tiếp giáp. Quá trình này có thể cần nhiều lần thử nghiệm và điều chỉnh tham số để đạt được kết quả trực quan và ít biến dạng nhất.

4.3. Bước 3 Biên tập trình bày và hoàn thiện sản phẩm cuối

Một cartogram thô sau khi tạo ra từ phần mềm vẫn chưa phải là sản phẩm hoàn chỉnh. Bước cuối cùng là biên tập và trình bày. Điều này bao gồm việc lựa chọn màu sắc để phân biệt các quốc gia hoặc châu lục, thêm các yếu tố của một bản đồ hoàn chỉnh như tiêu đề, bảng chú giải, và nguồn dữ liệu. Việc tô màu không nhằm mục đích phân cấp giá trị (vì diện tích đã làm điều đó) mà chủ yếu để tăng tính thẩm mỹ và dễ đọc. Tiêu đề cần rõ ràng, nêu rõ hiện tượng, không gian và thời gian biểu thị. Xuất sản phẩm cuối cùng dưới dạng hình ảnh chất lượng cao là bước kết thúc quy trình, sẵn sàng để tích hợp vào bài giảng, phục vụ cho việc dạy học địa lí ở trường trung học phổ thông.

V. Ứng dụng bộ tư liệu cartogram vào chương trình địa lí 10 và 11

Giá trị lớn nhất của một công trình nghiên cứu nằm ở khả năng ứng dụng thực tiễn. Bộ tư liệu cartogram được xây dựng trong đề tài này đã được phân loại và sắp xếp một cách khoa học, bám sát theo cấu trúc bài học của chương trình địa lí lớp 10 và 11. Theo báo cáo, nhóm tác giả đã thành lập 54 cartogram và sưu tầm 17 cartogram, bao phủ các chủ đề trọng tâm như dân số, cơ cấu kinh tế, nông nghiệp, công nghiệp, dịch vụ và các vấn đề toàn cầu. Ví dụ, trong bài “Dân số và sự gia tăng dân số” (Lớp 10), giáo viên có thể sử dụng cartogram dân số thế giới năm 2005 và 2012 để học sinh so sánh sự thay đổi quy mô dân số qua thời gian và nhận diện các “cường quốc dân số”. Tương tự, ở chương trình Lớp 11, khi học về các nhóm nước, cartogram về GDP bình quân đầu người hay Chỉ số Phát triển Con người (HDI) sẽ minh họa một cách trực quan sự tương phản sâu sắc về trình độ phát triển kinh tế - xã hội. Việc tích hợp linh hoạt các tư liệu cartogram này giúp bài giảng trở nên sinh động, hiệu quả và cập nhật hơn so với việc chỉ sử dụng bản đồ giáo khoa truyền thống.

5.1. Các ví dụ ứng dụng cụ thể trong chương trình địa lí lớp 10

Chương trình địa lí lớp 10 bao gồm nhiều nội dung về địa lí đại cương tự nhiên và kinh tế - xã hội. Bộ tư liệu cung cấp các cartogram phù hợp cho nhiều bài. Ví dụ: Bài 22 (Dân số): cartogram về dân số, tỉ suất sinh thô, tỉ suất tử thô. Bài 26 (Cơ cấu nền kinh tế): cartogram về tỷ trọng các ngành nông nghiệp, công nghiệp, dịch vụ trong GDP. Bài 32 (Địa lí các ngành công nghiệp): cartogram về điện năng tiêu thụ bình quân đầu người. Bài 40 (Thương mại): cartogram về giá trị xuất khẩu và nhập khẩu. Bằng cách sử dụng các bản đồ này, giáo viên có thể tổ chức các hoạt động học tập tích cực, yêu cầu học sinh phân tích, so sánh và giải thích các mô hình phân bố trên thế giới, từ đó phát triển năng lực tư duy địa lí.

5.2. Tích hợp tư liệu cartogram vào giảng dạy địa lí lớp 11

Địa lí lớp 11 tập trung vào các vấn đề toàn cầu và địa lí khu vực, quốc gia. Cartogram là công cụ lý tưởng để minh họa các nội dung này. Ví dụ: Bài 1 (Sự tương phản về trình độ phát triển): cartogram về GDP bình quân đầu người và tổng sản phẩm quốc nội (GDP) giúp phân biệt rõ các nhóm nước phát triển và đang phát triển. Bài 3 (Một số vấn đề mang tính toàn cầu): cartogram về lượng khí thải CO2 làm nổi bật vai trò của các nước công nghiệp lớn trong biến đổi khí hậu. Khi học về các quốc gia cụ thể như Hoa Kỳ, Trung Quốc, Nhật Bản, việc sử dụng một loạt cartogram về các chỉ số kinh tế - xã hội sẽ giúp học sinh có cái nhìn toàn diện và so sánh được vị thế của các quốc gia này trên trường quốc tế.

VI. Đánh giá hiệu quả và triển vọng của tư liệu cartogram địa lí

Nghiên cứu và xây dựng tư liệu cartogram đã chứng minh được tính khoa học, sư phạm và thực tiễn cao. Cartogram không chỉ là một phương tiện minh họa mà còn là một phương pháp tư duy. Nó giúp học sinh vượt qua rào cản của những con số trừu tượng để nắm bắt bản chất của các hiện tượng địa lí một cách nhanh chóng và rõ ràng. Việc sử dụng song song cartogram và bản đồ truyền thống tạo ra một môi trường học tập đa chiều, khuyến khích sự so sánh, đối chiếu và phân tích sâu. Hiệu quả của phương pháp này nằm ở việc nó làm cho các vấn đề địa lí trở nên “nói” hơn, hấp dẫn hơn. Triển vọng của việc ứng dụng tư liệu cartogram trong dạy học địa lí ở trường trung học phổ thông là rất lớn. Trong tương lai, bộ tư liệu này có thể được mở rộng, cập nhật liên tục với các số liệu mới nhất và tích hợp vào các nền tảng học tập kỹ thuật số, tạo ra các bài giảng tương tác. Đây là một hướng đi phù hợp với xu thế chuyển đổi số trong giáo dục, góp phần nâng cao chất lượng dạy và học môn Địa lí.

6.1. Tổng kết những lợi ích chính khi áp dụng trong giảng dạy

Việc áp dụng tư liệu cartogram mang lại ba lợi ích chính. Thứ nhất, nó tăng cường tính trực quan, giúp học sinh dễ dàng tiếp thu và ghi nhớ kiến thức về sự phân bố và quy mô của các hiện tượng. Thứ hai, nó phát triển tư duy phản biện và kỹ năng phân tích dữ liệu, khi học sinh phải giải thích tại sao lãnh thổ lại bị biến dạng như vậy. Thứ ba, nó tạo ra sự hứng thú và đổi mới trong phương pháp giảng dạy, biến giờ học địa lí từ việc thuyết giảng một chiều thành quá trình khám phá tri thức chủ động. Cartogram bổ sung hiệu quả cho bản đồ giáo khoa, giúp nội dung bài học trở nên sinh động và sâu sắc hơn.

6.2. Kiến nghị và định hướng phát triển trong tương lai

Để phát huy tối đa hiệu quả, cần có những định hướng phát triển cụ thể. Trước hết, cần phổ biến rộng rãi bộ tư liệu này đến các giáo viên địa lí trên toàn quốc thông qua các buổi tập huấn và hội thảo chuyên đề. Thứ hai, khuyến khích giáo viên linh hoạt, sáng tạo trong việc sử dụng cartogram, không chỉ giới hạn trong các bài đã được đề xuất mà còn vận dụng cho các chuyên đề ngoại khóa. Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu và xây dựng thêm các cartogram cho các chủ đề mới, cập nhật số liệu định kỳ, và đặc biệt là phát triển các phiên bản cartogram tương tác trên nền tảng web hoặc ứng dụng di động. Điều này sẽ giúp việc dạy học địa lí bắt kịp với xu thế công nghệ và nhu cầu của thế hệ học sinh mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BQ GIAO DUC VÀ ĐÀO TẠO TRUONG DAI HQC SU’ PHAM TP.HCM —000--- BAO CAO TONG KET DE TAI KHOA HQC VA CONG NGHE CAP TRUONG XÂY DỰNG TƯ LIỆU CARTOGRAM PHỤC VỤ CHO DẠY HQC DIA LÍ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHO THONG MÃ SỐ S. 10 'CHỦ NHIỆM ĐÈ TÀI : THS. HUYNH PHAM DONG PHAT 'THÀNH VIÊN ĐÈ TÀI: THS. PHẠM ĐỎ VĂN TRUNG HO TH] BAO TIEN TRAN TH] LIEN 304- £634 Trưởng Bai-Hoc Su-Pham L TP.

Hố-CHI-MINH TP. Hồ Chí Minh - 2013 MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Tính cấp thiết của đ ti. Mục tiêu của đề tải.

Phương pháp nghiên cứu 5. Phạm vi nghiên cứu. CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ CARTOGRAM. Sơ lược ịch sử hình thành cartogram 1.

Giới thiệu về các loại cartograr 1. Lựa chọn đạng eartograms phù hợp phục vụ giảng đạy và học tập địa itai trường Trung học phổ thông. Thành lập cadograms. BỘ TƯ LIỆU CARTOGRAM PHỤC VỤ CHO.

DAY HOC DIA Li Ở TRUONG TRUNG HỌC PHO THONG. Chương trình địa lí 10 2. Chương trình địa lí 11. KẾT LUẬN VÀ KIÊN NGHỊ.

Kiến nghị sử đụng kết quả nghiên cứu. TÀI LIỆU THAM KHẢO. du 11068, TOM TAT KET QUA NGHIEN CUU DE TAL KHOA HQC VÀ CÔNG NGHỆ CÁP TRƯỜNG Tên đề tải: Xây đựng tư liệu cartogram pl (c vụ cho dạy học địa lí ở trường trung học phổ thông Mã số: CS. “Chủ nhiệm đề tài: ThS.

Huỳnh Phẩm Dũng PI DT: 0918234114, E-mail: hpdphat@gmail. Co quan chủ tri 48 tai: Khoa Địa lý - Trường Đại học Sư phạm Tp.HCM “Thời gian thực hiện: từ thắng4 năm 2011 đến tháng10 năm 2013. Mục tiêu: Xây dựng một số cartograms phù hợp chương trình địa lí THPT để hỗ trợ việc dạy và học Địa lí ở trường phổ thông, đặc biệt là chương trình khối lớp. Nội dung chín - Nghiên cứ tổng quan các dang cartograms, ệu sơ lược kĩ thuật thành lập cartograms.

các carograms phù hợp với chương trình địa lí THPT. ~ Hệ thống danh mục các bài học có thé sir dung cartograms. Kết quả chính đạt được (khoa học, ứng dụng, đào tạo, kinh tế-xã hi — VỀ khoa học : ‘© Thanh lip được 54 cartograms; sưu tằm được 17 cartograms. © Phân loại các cartograms, sấp xếp theo thứ tự cấu trúc bài dạy của chương trình địa lí THPT lớp 10, I1.

~_ VỀ ứng dung : o_ Có thể ứng dụng trong các trường THPT trên toàn quốc. ~_ Về đào tạo: ©_ Giủp học sinh tự học nâng cao kiến thức. ©_ Giúp giáo viên giảng dạy trên lớp có thêm một dụng cụ trực quan bổ. sung cho bản đồ giáo khoa truyền thống.

SUMMARY Project Title: Establis ng Cartograms for High School” Curricula Code aumbs CS. Coordinator: Huynh Pham Dung Phat, M.A, Directed agency: Department of Geography, Ho Chi Minh City University of Pedagogy Duration: from 04/2012 to 10/2013. Objectives: Develop a number of cartograms that are appropriate the ‘geography curriculaat high school level, especially for grade 10 and 11 2 Contents: = Thoroughly examine any typical of eartograms. = Sketchily introduce about cartographical techniques.

~ Design some appropriate cartograms for the geography curricula at high school level = Introduceto some lectures that can incorporate eartograms. Achieved results (science, application, training, and socio-economic): = InSeience: ‘+ Established 54 cartograms; collected 17 cartograms. ‘* Classified cartograms, arranged cartograms according to the geography curriculaof grade 10 and 11 ~ In Application: ‘+ Applicable for all high schools across the country, + In Education: ‘© Help students improve self-study ability, ‘© Provide teachers with an intuitive fi ‘complement in addition to traditional maps. Tính cắp thiết của đề tài Trong ngành giáo dục, bản đỗ là kho tăng trữ trí thức địa l.

nó vừa lả cổng cụ. vữa là phương tiện giảng dạy và học tập địa lỉ ở các cấp học. Việc tiếp cận được hệ thống bản đỗ mang tỉnh trực quan cao sẽ là một lợi thể rất lớn, chính vì vy, bin đỗ được xem là ngôn ngữ thứ hai của địa lí, Không phái vỏ cớ mả các nhà địa lí nồi rằng, mọi công trình địa í bắt đầu từ bản đồ và kết thúc bằng bản đổ [2] Bản đồ là phương tiện, nguồn tư liệu quan trọng giúp cho quá trình day học đạt được kết quả cao. phát huy tính tích cực, sự liên hệ.

phân tích vã tổng hợp trong. quá trình lĩnh hội kiến thức. Trong những năm gằn đây, với sự phát triển của khoa học kỹ thuật và đặc biệt là công nghệ thông tin luôn đôi hỏi người học phải nắm bắt thông ti kịp ời. tự bọc, tự nghiên cứu tìm tòi sáng tạo, Đồng thời đời hỏi phải luõn tìm hiễu những phương pháp mới.

áp dụng các phương tiện hiện đại trong qua trinh dạy học. Cartogram là mội đạng bản đỗ đã được sử dụng phổ biển trong nghiền cứu, giảng dạy và học tập địa lí ớ các nước phát triển, cụ thể là được sử dụng trong sách giáo khoa địa lí của Pháp, Hoa KÌ và sử dụng trong các bảo cáo thường niễn của Ngân hàng thể giới nhưng còn khá mới và chưa được sử đụng phổ biến ở Việt 'Nam. Với hình dạng đặc biệt của mình, cartogram có những lợi thể nhất định trong. vige thé hign true quan các yêu tổ tự nhiền hay kinh tế xã hội mã các dạng bản đỗ truyền thông chưa nổi bật được.

Hiện nay, nguồn tư liệu về cartogram trên thể giới khá phong phú nhưng việc sứ dụng chúng rong giảng day va học tập tại Việt Nam còn chưa phổ biển và hầu như chưa có một công trình nào trong việc xây dựng một hệ thống carfogram phục vụ việc dạy, học địa l. Trước thực tế đỏ, việc thành lập một bộ tư liệu về cartogram phục vụ giảng đạy và học tập chương trình địa lí THPT nhằm giới thiệu và phổ biển phương tiện dạy học trực quan này là cần thiết trong gia đoạn hiện may, Việc xây đựng nguồn đữ liệu nhằm đáp ứng được nhu cầu tìm kiếm nguôn tư liệu cartogram. phục vụ cho giảng dạy của giáo viên các trường THPT, đồng thời giúp cho học sinh ccỏ thể tiếp cận các vẫn đề địa lí hiện đại một cách trực quan hơn. tăng hứng thủ cho các em trong qua trinh ty hoe.

Dé la i do ching t6i thye hign dé ti “Xay dung ne liéu cartogram phục vụ cho dạy học địal ở irường trung học phổ thing”. Mục ti nhiệm vụ của đề tài 2. Mục tiêu ~ Xây dựng một bộ tư liệu cartogram phù hợp phục vụ giảng dạy và học tập địa lí ại trường THPT 22. Nhiệm vụ ~ Thành lập một số cartogram phủ hợp chương trình địa lí THPT.

~ Situ tim mot s6 cartogram ph hợp chương trình địa lí THPT. ~ Sắp xếp bộ tư liệu carlogram theo hệ thống bãi học phục vy dey, học trường THPT chương trình lớp 10 và 11 3. Phang pip lân 31, Quan điểm hệ thống - tổng hợp Địa lí học là một hệ thống hoàn chỉnh gồm nhiễu tầng bộc, bản thân nó là sự hợp thành của nhiều hệ thống khác nhau và đồng thời lại lá bộ phận của hệ thống, lớn hơn - bệ thống tự nhiên và kinh tế - xã hội. Các vấn để địa li có mối quan hệ chật chẽ với mỗi trường xung quanh, bao gồm cả môi trường tự nhiền và môi trường KT - XH.

Phải coi các vẫn đề địa lí như là một hệ thống nằm trong hệ thống hoàn chỉnh. luôn luôn vận động và phát triển không ngừng. Vì vậy, khỉ nghiên cứu các vấn đề địa li phải xem xét các nhân tổ ảnh hưởng đến nó và xem xét mi tương quan, sự tác động đối với các nhân tổ khác, 32. Quan điểm lãnh thổ Nghiên cứu và dạy học địa lí phải gắn với một không gian lãnh thổ cụ thể.

Mỗi lãnh thổ là một thể tổng hợp tương đối hoàn chỉnh, trong đó các yếu tổ tự nhiên, KT - XH cô mỗi quan hệ chặt chế, tác động ch phối lẫn nhau tạo những thế trạnh riêng cho từng quốc gia. Do vậy củn phân ích các nhân tổ đựa rên ính tổng hợp nhằm khai thác, cung cấp đẩy đủ những tiềm năng, lợi thế của quốc gia, khu vực, 4. Phương pháp nghiên cứu 4. Phương pháp thu thập, xử lí số liệu thống kê.

Day là một phương pháp rit quan trọng vì trên cơ sở những nguồn tải liệu. số có liên quan đến nội dụng cần nghiên cứu đựa trên chương trình khung của sich giáo khoa, tác giả thu thập về xử lí các lêu từ sách giáo khoa địa li. dữ liệu trực tuyển của ngân hãng thể giới. niên giám thông kế một quốc gia.

tác giả mới rút ta được hệ thốngsố iệu theo các hệ thẳng tiêu chỉ cần thiết. Phương pháp phân tích, tổng hop Trong quá trình nghiên cứu đề tải. việc vận đụng phương pháp phân tích, so sánh mang lại nhiều lợi ích. Thông qua việc tiền hành phân tích, so sánh, đối chiếu các số liệu thống kế từ nhiều nguồn khác nhau.

Từ đó, rút ra được những nội dung tổng hợp nhất, đẩy đủ nhất đáp ứng được những nhiệm vụ vả mục tiêu mà vấn để. Biên cạnh đó, đây là phương pháp rất quan trọng trong quá trình nghiên cứu lí thuyết về các dạng cartogram, từ đồ đưa ra quyết định lựa chọn dang cartogram phi hợp với đối tượng cẳn hướng đến học sinh Trung học phổ thông.3, Phuong pháp bản đồ Đây là phương pháp đặc trưng của khoa học địa li và cũng là một trong những, phương pháp chủ đạo trong việc thực hiện để tải. Sử dụng phương pháp này gip cho các vin để nghiên cứu được cụ thể, trực quan và toàn diện hơn. Các cartogram trong để tài được nhóm tác giả thành lập dựa trên cơ sở các dữ liệu đã thu thập và xử lý.

Ngoài ra, đề tài côn thể hiện các mối quan hệ địa thông qua hệ thổng các bảng số liệu liên quan đến các cartogram da thanh lập. Phạm vì nghiên cứu ~ VỀ không gian: đề tài nghiên cứu và thành lập bản đồ trên phạm vi thể giới, dựa trên số liệu thuộc tính của các quốc gia trên thể giới do Ngân hàng thể giới thống kế và công bổ. ~ Về thời gian: Các cartogram được nhóm tác giả thành lập sẽ gồm 2 mốc thời eian là năm 2005 và năm công bổ số liệu liên quan mới nhất (năm 2010 đến 2012. tủy từng tiêu chí).

Các carlogram do nhóm tác giả sưu tắm có mốc thời gian tir 2004 đến 2008 tủy từng tiêu chí ~ Về nội dung: Để tài đựa trên chương trình sách giáo khoa địalí khối lớp 10 và khối lớp 11 để thành lập và sưu tắm các cartogram phủ hợp nội dung bài dạy. “Các cartogram kèm theo băng số iệu chỉ tiết được phân loại theo thứ tự bai, dé myc ccủa sách giáo khoa để cổ thể khai thác một cách nhanh chóng. NOI DUNG 'CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ CARTOGRAM.