Chương 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA DẠY HỌC MÔN KHOA HỌC THEO DỰ ÁN HỌC TẬP 1. Cơ sở lý luận của dạy học môn Khoa học theo dự án học tập 1. Định hướng đổi mới phương pháp dạy học ở trường Tiểu học 1.1 Định hướng đổi mới dạy học ở tiểu học Trong quá trình phát triển của sự nghiệp giáo dục đào tạo, trải qua sự thăng trầm với nhiều phương pháp dạy học đã được nghiên cứu và đưa ra áp dụng trong thực tiễn, góp phần quan trọng vào việc đào tạo ra nguồn nhân lực có đủ đức và tài đáp ứng với yêu cầu của xã hội.
Tuy nhiên, từ đầu thế kỷ XX, các nhà nghiên cứu đã nhận thấy những hạn chế của các phương pháp dạy học truyền thống – lấy giáo viên làm trung tâm và nó không còn phù hợp với sự phát triển của xã hội hiện đại; khi mà xu hướng toàn cầu hóa và hội kinh tế quốc tế sâu rộng; điều đó đặt ra vấn đề là phải tìm ra phương pháp dạy học mới, phù hợp hơn và khắc phục được những hạn chế của phương pháp dạy học truyền thống. Có thể tựu chung vấn đề nghiên cứu này diễn ra theo hai xu hướng: - Xu hướng đổi mới về mặt nội dung dạy học - Xu hướng đổi mới phương pháp dạy học. Vấn đề đổi mới dạy học ở tiểu học đã được thể hiện trong nhiều văn bản, các chỉ thị, nghị quyết, chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước. Tiêu biểu là: + Nghị quyết 29 NQ/TW về đổi mới giáo dục: “Về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế” đã được Hội nghị Trung ương 8 (khóa XI) thông qua; tài liệu bồi dưỡng GV thường xuyên hàng năm.[30] Trong những năm gần đây, đã có các cuộc vận động đổi mới phương pháp với tư tưởng chủ đạo được phát biểu dưới nhiều hình thức khác nhau như “lấy người học làm trung tâm”, “phát huy tính tích cực của học sinh”, “phương pháp dạy học tích cực”, “tích cực hóa hoạt động của người học”.
những ý tưởng này 11 đều có ảnh hưởng, tác động tích cực trong việc nâng cao chất lượng và kết quả giáo dục học sinh như là một định hướng đổi mới phương pháp giáo dục tiểu học. Như vậy, định hướng đổi mới phương pháp giáo dục tiểu học hiện nay là tích cực hóa hoạt động của học sinh tiểu học trên cơ sở tổ chức các hoạt động cho các em. Hai yếu tố cốt lõi của định hướng đổi mới phương pháp giáo dục tích cực là sự tham gia hoạt động tích cực của học sinh và sự thoải mái trong học tập. Dạy học theo quan điểm lấy người học làm trung tâm Một trong những điểm mới trọng tâm của đổi mới giáo dục đó là dạy học lấy người học làm trung tâm.
Đây cũng được coi là dạy học tích cực hay dạy học hiệu quả nhằm nhấn mạnh đến tính chủ động, tự giác, tích cực, sáng tạo của học sinh trong quá trình học tập. So với dạy học truyền thống, dạy học lấy học sinh làm trung tâm có sự thay đổi về bản chất. Phương pháp dạy học này nhấn mạnh đến các vấn đề căn bản sau: Thứ nhất, chú trọng đến hứng thú của người học: đó là động cơ, môi trường để kích thích mong muốn, đam mê, nỗ lực trong việc tiếp thu tri thức của người học. Thứ hai, chú trọng việc HS thể hiện được vốn kinh nghiệm sống của mình; thông qua đó giúp giáo viên biết được khả năng, nhận thức, tư duy để phát triển năng lực HS đồng thời điều chỉnh những thói quen, nhận thức, hành động sai lệch.
Thứ ba, tạo môi trường học tập nhằm phát triển năng lực toàn diện cho học sinh trên mọi phương diện từ nhận thức đến hành động của người học. Thực tế cho thấy, dạy học lấy người học làm trung tâm không chỉ coi là một phương pháp dạy học tích cực mà hơn cả có thể hiểu đây là một triết lý giáo dục. Với triết lý giáo dục này đã làm thay đổi về bản chất của quá trình dạy học. Thay đổi về vai trò, vị trí của các đối tượng tham gia vào quá trình giáo dục, đặc biệt là trong mối tương quan giữa người học - người dạy.
Bên cạnh đó, dạy học lấy người học làm trung tâm còn phản ánh đặc trưng căn bản của phương pháp 12 giáo dục này. Nó đòi hỏi người học phải chủ động, tích cực, sáng tạo trong quá trình lĩnh hội tri thức. Người học hoàn toàn chủ động trong việc đi tìm kiếm tri thức, chân lý và bồi đắp kĩ năng cho bản thân mình. Dạy học lấy người học làm trung tâm làm thay đổi vai trò, vị trí của người giáo viên.
Tầm quan trọng của người thầy được thể hiện trên một phương diện hoàn toàn khác so với phương pháp dạy học truyền thống. GV trở thành người đồng hành, hướng dẫn, định hướng, hỗ trợ, giúp đỡ học sinh trong quá trình học tập. Chính vì thế, để phương pháp dạy học này được thực hiện có hiệu quả đòi hỏi người giáo viên phải có nhận thức và tư duy đúng đắn về bản chất của vấn đề. GV không ngừng học tập, nâng cao kiến thức, kỹ năng chuyên môn nghề nghiệp, đồng thời chủ động, sáng tạo và tích cực hơn nữa trong việc áp dụng những phương pháp dạy học mới.
Có như vậy thì quá trình dạy học lấy người học làm trung tâm mới thực sự mang lại ý nghĩa, tạo nên sự chuyển biến tích cực, hiệu quả trong sự nghiệp giáo dục đào tạo nói chung. Tuy nhiên, việc dạy học tích cực không có nghĩa là từ bỏ phương pháp dạy học truyền thống. Bởi mỗi một phương pháp dạy học ở một phương diện nào đó đều cho thấy hiệu quả nhất định và những hạn chế riêng. Bởi thế, để quá trình dạy học thực sự phát huy hiệu quả, điều quan trọng là chúng ta phải có sự phối hợp nhịp nhàng trong việc lựa chọn những phương pháp dạy học phù hợp; biết khai thác những yếu tố mới, nhưng cũng biết tận dụng những điểm mạnh của những yếu tố cũ.
Việc phối hợp đó sẽ làm giúp chúng ta phát huy được những điểm mạnh và hạn chế, khắc phục những điểm yếu, hạn chế trong từng phương pháp. Có như vậy, chúng ta mới thực sự tạo nên sự chuyển biến tích cực và đạt được mục tiêu trong giáo dục đào tạo. Phương pháp dạy học tích cực Phương pháp dạy học: Theo cách hiểu chung nhất, phương pháp là cách thức, con đường đạt được mục đích, mục tiêu đề ra. 13 Theo Nguyễn Hữu Hợp (2016): “Phương pháp dạy học là cách thức, con đường tổ chức các hoạt động học tập cho học sinh do giáo viên tiến hành nhằm giúp học sinh đạt được mục tiêu đã đề ra” [21].
Như vậy, khi bàn về phương pháp dạy học, chúng ta thấy có sự hiện diện của các yếu tố cơ bản sau: Thứ nhất, cách thức tổ chức: Khi nói đến phương pháp, cần nghĩ tới “cách thức” tức là làm thế nào để tiến hành một bài học, hoạt động nào đó cho thành công, đạt được kết quả mong muốn. Cách thức này phải đạt được logic bên trong của nội dung dạy học kết hợp với logic nhận thức, thực hành của học sinh. Thứ hai, tính hướng đích của phương pháp dạy học: Mỗi phương pháp dạy học đều hướng đến một kết quả mong muốn đã xác định. Thứ ba, giáo viên: Trong vận dụng phương pháp dạy học nào đó luôn có sự hiện diện của giáo viên với vai trò hướng dẫn, điều khiển, tổ chức của mình.
Thứ tư, học sinh: Ở phương pháp nào cũng luôn có mặt học sinh với các tư cách khác nhau, trong đó, học sinh là mục tiêu của phương pháp, là khách thể hay chủ thể của hoạt động. Thứ 5, sự tương tác giữa giáo viên và học sinh. Phương pháp dạy học được thể hiện qua hình thức tổ chức dạy học. Ở trường tiểu học, hình thức tổ chức dạy học cơ bản là bài lên lớp các môn học.
Ngoài ra còn có những hình thức khác như dạy ngoại khóa, dạy học tại hiện trường, dạy học toàn lớp, nhóm, cá nhân. Vì thế, phương pháp giáo dục tiểu học là cách thức, con đường đạt được mục đích, mục tiêu giáo dục tiểu học đề ra. Như chúng ta đã biết, trong quá trình giáo dục tiểu học có hai nhân tố trung tâm là giáo viên và học sinh. Trong đó, giáo viên là người dạy các môn học, tổ chức các hoạt động giáo dục; còn học sinh là người học, tham gia, thực hiện các hoạt động giáo dục.
Hai nhân tố này thống nhất, biện chứng với nhau. Do đó phương pháp giáo dục tiểu học gắn liền với cách thức, con đường hoạt 14 động chung của giáo viên tiểu học và học sinh tiểu học, những cách thức, con đường này phải thống nhất biện chứng với nhau. * Đặc trưng của phương pháp dạy học tích cực Dạy và học thông qua tổ chức các hoạt động của HS Quá trình dạy học tiểu học bao gồm một chuỗi các hoạt động được tổ chức một cách hợp lý, qua đó, học sinh tiểu học đi từ đích này đến đích khác và nhờ đó, các em tiến bộ phát triển không ngừng và đạt được kết quả mong muốn - mục tiêu của giáo dục. Theo phương pháp dạy học tích cực, chuỗi hoạt động chủ yếu này gồm các hoạt động của học sinh, trong đó, học sinh là chủ thể, nội dung giáo dục là đối tượng hoạt động.
Trong quá trình này, cả chủ thể và đối tượng đều thay đổi, nhưng điều quan trọng nhất không phải học sinh học được, làm được cái gì mà là học sinh thay đổi, phát triển như thế nào? Nói cách khác, trong quá trình học tập và rèn luyện, mối quan tâm lớn nhất không phải là đối tượng các hoạt động - nội dung giáo dục mà là sự thay đổi chủ thể - học sinh tiểu học. Tức là bằng hoạt động, học sinh tiểu học thay đổi mình theo những thang bậc phát triển mà Chương trình giáo dục tiểu học đề ra. Do đó, trong quá trình học tập, rèn luyện theo phương pháp tích cực, học sinh tiểu học luôn được nói nhiều hơn, hỏi nhiều hơn, trao đổi, thảo luận nhiều hơn, tự phát hiện ra tri thức mới, tự hình thành kĩ năng, chủ động thực hiện hành vi và tự bày tỏ thái độ, tự kiểm tra, đánh giá hoạt động của mình. Giáo viên tiểu học cần lập kế hoạch hoạt động thích hợp để học sinh có thể phát triển các năng lực cần thiết trong các môi trường khác nhau.