Chương 1 NGUYỄN MINH CHÂU- NHÀ VĂN CHIẾN SĨ- NGƯỜI MỞ ĐƯỜNG CHO MỘT GIAI ĐOẠN VĂN HỌC MỚI 1. Nguyễn Minh Châu- cây bút của mọi miền hậu phương- tiền tuyến Chúng ta vẫn thường dành cho nhà văn Nguyễn Minh Châu một cái tên gọi vừa giản dị lại vừa gần gũi thân thương: nhà văn chiến sĩ. Một người chiến sĩ luôn biết hoà mình vào trong mọi hoàn cảnh của đất nước và chọn cho mình một lẽ sống cao đẹp. Lý tưởng tốt đẹp là điều mà ngòi bút dũng cảm của Nguyễn Minh Châu luôn hướng tới và thể hiện nó trên từng trang viết.
Cả cuộc đời nhà văn gắn bó với quần chúng nhân dân với cách mạng. Chính vì vậy, mà hơn ai hết, ông hiểu được cuộc sống của người dân, những tâm tư tình cảm của họ, ngay cả đến những biến động nhỏ nhất trong tâm hồn họ; hiểu được cuộc sống của người lính, của chiến tranh cách mạng. Và đây cũng chính là mảnh đất nuôi dưỡng tâm hồn và ngòi bút Nguyễn Minh Châu. Nguyễn Minh Châu sinh ra trong một gia đình nông dân ở một vùng quê rất nghèo của Miền Trung: làng Thơi, xã Quỳnh Hải, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An.
Cho đến sau này đi nhiều nơi trên đất nước mà Nguyễn Minh Châu vẫn luôn bị ám ảnh bởi cái dữ dội, cái nghèo khó, cái hoang sơ của quê hương mình. Gắn bó máu thịt với làng quê, am hiểu sâu sắc cuộc sống của người dân quê mình cho nên Nguyễn Minh Châu đã có những tác phẩm thực sự gây xúc động lòng người đọc với những trang viết nặng ân tình về làng quê ông. Tiểu thuyết đầu tay Cửa sông của Nguyễn Minh Châu là một bức tranh sống động, đầy ắp tấm lòng yêu thương và cảm phục của nhà văn đối với người dân quê ông. Những con người lam lũ nhưng chất phác và giàu lòng yêu nước, yêu cách mạng và coi trọng đạo lí.
Nguyễn Minh Châu đã dành cả cuộc đời mình để đi tới mọi miền của đất nước, từ Nghệ An ra Hải Phòng, Điện Biên Phủ, đến Quảng Bình, Quảng 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Luận văn thạc sĩ Trần Thị Thái Trị, Đường Chín, Nam Lào…Và gắn cuộc đời nhà văn với nhiều sự kiện cách mạng của dân tộc. Người ta thấy Nguyễn Minh Châu khi thì trong cái áo trấn thủ “36 đường gian khổ” và cái mũ tre đơn sơ trong đoàn quân từ Việt Bắc trở về tiếp quản thủ đô, có khi lại thấy nhà văn trong bộ quần áo com-lê tham gia một đoàn nhà văn đi nước ngoài, có khi lại thấy nhà văn diện vào người chiếc áo sơ mi trắng tươm, chiều hè đạp xe thong thả trên đường Thanh Niên. Nhưng ấn tượng nhất trong lòng bạn đọc với hình ảnh Nguyễn Minh Châu có lẽ chính là một anh bộ đội. Trong những năm chiến tranh, hoàn cảnh đất nước đã đưa nhà văn đến gần gũi hơn với những người lính, với cách mạng.
Cũng chiếc ba lô trên vai, Nguyễn Minh Châu lên đường tham gia các cuộc chiến. Năm 1972, tiểu thuyết Dấu chân người lính của Nguyễn Minh Châu ra đời. Trong tác phẩm này chúng ta thấy có bước chân hành quân của sư đoàn đi trên “đường mòn Hồ Chí Minh”, có trận đánh Khe Sanh nổi tiếng…Tác phẩm là kết qủa của những ngày đi thực tế, lăn lộn ở chiến trường của nhà văn. Cái anh chàng tên Khuê ấy là con người thực, “thực đến nỗi cho đến cái tên thực của anh ấy tôi cũng đã chép luôn vào sách” [37, 95].
Đó là một chiến sĩ gia đình làm nghề chạm bạc. Phần lớn những điều mà nhà văn viết trong tác phẩm chính là do được Khuê kể cho nghe. Đó là con người thực mà nhà văn đã gặp trong số rất đông những chàng trai trẻ từng chen chúc nhau khoác súng đi trong rừng Trường Sơn. Nhà văn tâm sự: “Tôi có kinh nghiệm mỗi chuyến đi thực tế mình chỉ cần có được cái may mắn và vinh dự, cuộc đời trao cho mình lấy một hai con người như thế ấy, họ đã sáng tác cho mình một nửa, làm hộ cái công việc nặng nhọc, vất vả cho mình một nửa, họ như cái vạch nối giữa đời sống và nhà văn” [37, 96].
Năm 1975, với cuốn sổ ghi chép trong tay, nhà văn Nguyễn Minh Châu đã có mặt ở Huế, Sài Gòn và nhiều tỉnh phía Nam khi vừa được giải phóng. Hoà bình lập lại nhưng đất nước ta đang phải đối mặt với những khó khăn và phức tạp mới, phải giải quyết những hậu quả của chiến tranh để lại trong đó 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Luận văn thạc sĩ Trần Thị Thái có sự gắn liền, thống nhất hai miền Nam, Bắc mà trước đó đã phát triển theo hai hướng khác nhau…Năm 1977, tiểu thuyết Miền cháy của nhà văn ra đời là kết quả của cuộc hành trình gian khổ ấy của nhà văn. Trong Miền cháy, Nguyễn Minh Châu đã tập trung thể hiện cái thời điểm chuyển giao của đất nước từ thời chiến sang thời bình, đặc biệt là sự biến đổi xã hội đang diễn ra mạnh mẽ ở Miền Nam. Năm 1983, tập truyện ngắn Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành ra đời.
Trong một cuộc thảo luận do báo văn nghệ tổ chức, nhà văn Nguyễn Minh Châu đã tâm sự: “Sau chiến tranh, tôi đã đi thực tế nhiều lần, gặp nhiều đồng chí chỉ huy và chiến sĩ cũ chuẩn bị cho một cuốn tiểu thuyết mà bối cảnh là cuộc chiến đấu anh hùng ở thành cổ Quảng Trị năm 1972. Nhưng khi bắt tay vào làm thì song song với những vấn đề chiến tranh chống Mỹ, cái “đời sống của ngày hôm nay” nó bắt tôi phải quan tâm. Chắc các đồng chí cũng thấy những biểu hiện của lối sống, đạo đức và thậm chí là cả quan niệm sống của những con người xung quanh ta- nhất là thanh niên- khiến chúng ta không thể không quan tâm và lo lắng”. Nhà văn dành nhiều trang viết của mình hơn cho giải đất Miền Trung khói lửa.
Trong những ngày cuối đời gặp gỡ nhà văn Nguyễn Đăng Mạnh, nhà văn Nguyễn Minh Châu đã kể: “Nếu trời phật cho tôi sống, tôi sẽ viết về cái làng Thơi của tôi. Tôi có viết một ít trong Mảnh đất tình yêu nhưng viết còn lành quá. Quê tôi làng Quỳnh Hải, thôn Kẻ Thơi, vùng Lạch Thơi, Lạch Quèn. Dữ dội lắm.
Dân Lạch Thơi nhiều nơi sợ vì chỉ có uống rượu và đánh nhau. Rượu say, ngủ luôn ở bãi biển. Mỗi đêm, những người đàn bà lại phải đi “nhặt” chồng về. Cả làng làm nghề chài lưới, chẳng học hành gì cả.
Tôi còn nhớ ông Điềm mỗi khi say rượu, cởi truồng nồng nỗng, quần vắt lên vai, đi vào trong xóm, lấy quần đánh chó. Gặp ai cũng chửi tuốt. Nhưng vớ phải một mụ bán bánh đa ở chợ làng còn dữ dội hơn. Mụ tuột váy ra, lấy váy đánh vào mặt.
Lão Điềm phải thua. Có người uống rượu say, lấy mảnh thuỷ tinh (dùng để cạo tinh những thanh giang chẻ lạt) rạch ngang bụng, ruột xổ ra. Trẻ con chúng tôi lấy rổ đựng ruột cho ông ta, buộc lại rồi đưa đi bệnh viện. 12 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Luận văn thạc sĩ Trần Thị Thái Ông ta chết.
Có một chuyện cũng lạ: một anh đi biển gặp bão, chết ngoài khơi xa, xác trôi về, cứ trôi quanh co theo con Lạch Thơi mà vào đến tận cửa nhà mình mới dừng lại. Mùa bão, sau mỗi trận bão, người làng lại khóc như ri vì có người nhà chết ngoài biển. Một cái làng vô học, thích ai thì nấy đúng, chẳng biết phải trái gì cả. Tôi hồi nhỏ cũng lười học, chỉ ham chơi…Lão Khúng là kiểu người dân làng tôi đấy.
Nếu còn sống, tôi sẽ còn viết tiếp truyện lão Khúng…” [50]. Trong Mảnh đất tình yêu, nhà văn đã viết về quê hương, về mảnh đất đã sinh ra và che chở, nuôi dưỡng những con người lao động và những chiến sĩ cách mạng. Nhà văn miêu tả cuộc sống và số phận từng con người, từng gia đình trong mối quan hệ với làng xóm, quê hương, với vận mệnh của đất nước, với thiên nhiên gần gũi nhưng cũng rất dữ dằn: “Sau lưng tôi vẫn là sông, là phà, là nhà cửa và thôn xóm ấm cúng, là cuộc sống lâu đời và bất diệt của con người với những con sóng đời vô hình đầy nghiệt ngã - và trước mặt tôi là biển, là đại dương cuồng nộ luôn ghào thét và đe dọa”. Đúng như mong đợi, vào những ngày cuối năm 1987, đầu năm 1988, Nguyễn Minh Châu về quê theo lời mời của huyện uỷ Quỳnh Lưu lấy tư liệu và trở ra, ông bắt tay vào viết truyện vừa Phiên chợ Giát.
Khi biết được mình khó lòng mà chống lại được định mệnh, lúc lâm bệnh nặng nhà văn đã cố gắng để viết tiếp 30 trang bản thảo nữa và hoàn thành truyện vừa Phiên chợ Giát. Phiên chợ Giát là tác phẩm được kết thúc trên giường bệnh khi nhà văn đang phải chiến đấu với căn bệnh ung thư máu ở viện Quân y 108. Và tác phẩm được nhà văn Nguyên Ngọc đánh giá là “một tuyệt tác của văn học hiện đại”. Trong Khách ở quê ra, Nguyễn Minh Châu viết về cái làng của lão Khúng, một cái làng vừa cụ thể, lại vừa có ý nghĩa tượng trưng: “Làng anh, cái làng Khơi nửa biển nửa đồng, sỉa chân từ trên tàu hỏa xuống, phải đi gần chục cây số về phía biển mới thấu và chỉ có một cách cuốc bộ ấy, nó có một sức nhai người ghê gớm.
Nó nghiền nát những con người ra rồi vắt nặn theo cái hình thù đã có từ nghìn đời của nó, rồi bắt những con người ấy phải sống 13 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Luận văn thạc sĩ Trần Thị Thái theo cái luật cũng đã cói từ nghìn đời nhưng không bao giờ viết thành văn của nó” [8,396]. Nguyễn Minh Châu đã làm việc, đã viết, đã cống hiến cho đến giây phút cuối cùng của đời mình. Một con người suốt cuộc đời lao động và sáng tạo nghệ thuật. Cho đến những ngày cuối cùng của đời mình trên giường bệnh, nhà văn vẫn kê từng trang giấy lên trên chiếc gối để viết.
Nhà văn đã dốc hết đến cả hơi thở cuối cùng của mình cho trang viết. Nguyễn Minh Châu là một tấm gương cho quá trình lao động nghệ thuật không mệt mỏi. Sự ra đi của nhà văn là một sự mất mát to lớn đối với nền văn học dân tộc. Thật khó để chúng ta có thể kể hết được hành trình nhọc nhằn của nhà văn chiến sĩ Nguyễn Minh Châu.
Nhưng những gì mà ông để lại rất xứng đáng để chúng ta khâm phục. Đổi mới- khát vọng riêng của nhà văn và những yêu cầu chung của văn học và thời đại 2.