Chương 1 NHỮNG YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN ĐÔ THỊ HÓA VIỆT NAM TRONG NHỮNG NĂM 1989 - 2009 1. Thực trạng đô thị hóa ở Việt Nam trước năm 1989 1. Bối cảnh kinh tế - xã hội trước năm 1989 Thực tế, quá trình hình thành và phát triển các đô thị trên thế giới phân hóa rất khác nhau. Vì vậy, mỗi đô thị ở mỗi quốc gia, mỗi vùng có những thuận lợi và khó khăn riêng trong quá trình phát triển.
Do đó, nhận thức và đề xuất các cơ sở lý luận về sự phát triển bền vững đô thị cũng không đạt được sự thống nhất cao giữa các tổ chức nghiên cứu khoa học, các tổ chức quốc tế. Đã có nhiều nhà khoa học thuộc nhiều bộ môn khác nhau đã nghiên cứu quá trình đô thị hóa và đưa ra không ít các định nghĩa cùng tầm quan trọng và dự báo tương lai của quá trình đô thị hóa. Dưới góc độ nhân khẩu học và địa lý kinh tế vĩ mô, đô thị hóa được hiểu là sự di cư từ nông thôn tới các đô thị, sự tập trung ngày càng nhiều cư dân sinh sống trong một vùng lãnh thổ tạo nên sự đông đúc ở các đô thị. Mức độ đô thị hóa của một quốc gia được đo lường bằng tỉ lệ dân cư đô thị trong tổng số dân.
Về mặt xã hội, đô thị hóa được hiểu là quá trình tổ chức lại môi trường cư trú của con người. Đô thị hóa không chỉ thay đổi sự phân bố dân cư và những yếu tố vật chất, mà còn làm chuyển hóa những khuôn mẫu của đời sống kinh tế - xã hội, phổ biến lối sống đô thị tới các vùng nông thôn, và toàn bộ xã hội. Vì vậy, quá trình đô thị hóa không chỉ diễn ra về mặt tăng trưởng dân số, mở rộng lãnh thổ, tăng trưởng về sản xuất, mà còn thể hiện cả về mặt chất lượng, mức sống, làm phong phú hơn Dưới góc độ khác ―Đô thị hoá‖ được hiểu theo chiều rộng là sự phát triển của thành phố và việc nâng cao vai trò của đô thị trong đời sống của mỗi quốc gia với những dấu hiệu đặc trưng như: tổng số thành phố và tổng số cư dân đô thị [2; tr. Quan điểm trên chỉ ra rằng, quá trình đô thị hóa chính 7 c là sự dịch chuyển cư dân từ nông thôn vào thành thị và cũng là quá trình tăng lên tỷ lệ dân cư đô thị trong tổng số dân của một đất nước.
Quan điểm khác cho rằng: Đô thị hóa là quá trình tăng tỷ lệ dân số thành thị so với tổng số dân quy mô các thành phố và sự lan tỏa lối sống thành thị về nông thôn. Theo khái niệm của ngành địa lý, đô thị hóa đồng nghĩa với sự gia tăng không gian hoặc mật độ dân cư hoặc thương mại hoặc các hoạt động khác trong khu vực theo thời gian. Các quá trình đô thị hóa có thể bao gồm: Do sự mở rộng tự nhiên của dân số hiện có. Thông thường quá trình này không phải là tác nhân vì tốc độ tăng trưởng dân số tự nhiên của vùng đô thị thường thấp hơn so với nông thôn.
Do sự chuyển dịch dân cư từ nông thôn ra thành thị hoặc là do sự kết hợp của cả hai yếu tố trên[15; tr.39] Tựu chung Đô thị hóa là một quá trình kinh tế - xã hội mà biểu hiện của nó là tăng nhanh về cư dân cùng với đó là hiện đại về cơ sở vật chất làm biến đổi về quy mô của các đô thị nhất là ở các Thành phố, nó phản ánh quá trình chuyển hoá và chuyển dịch chủ yếu sang phương thức lối sống và sinh hoạt mới - phương thức đô thị hóa. Nó song song với quá trình phát triển CNH và cách mạng khoa học công nghệ. ĐTH làm biến đổi và phân bố các lực lượng sản xuất trong nền kinh tế quốc dân, hình thành, phát triển các hình thức mới và điều kiện sinh hoạt theo kiểu đô thị đồng thời phát triển đô thị theo chiều rộng. Trước khi đất nước được giải phóng, sản xuất công nghiệp của nước ta chủ yếu được thiết lập ở ba vùng Bắc, Trung, Nam mà trọng điểm tập trung tại Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh (Sài Gòn) và Huế (kinh đô cũ).
Ngày nay, trong khi Huế (trung tâm của khu vực miền Trung) vẫn giữ là một địa danh lịch sử, văn hóa có quan trọng lớn của đất nước, đồng thời là thủ phủ của một tỉnh, thì hai thành phố: Hà Nội (ở miền Bắc) và Hồ Chí Minh (ở miền Nam) là hai mũi nhọn chủ yếu của nền kinh tế đô thị Việt Nam. Ở nước ta địa lý kinh tế nước ta đã phát triển trong hơn nửa thế kỷ qua, và có 8 c thể dài hơn, bắt nguồn từ thực tế lãnh thổ Việt Nam có hình dạng thuôn dài tự nhiên cong như hình chữ S. Đáng nói là, hai cực kinh tế chính của Việt Nam đã phát triển theo hai xu hướng hơi khác nhau, một phần là do những đặc điểm kế thừa từ hai hệ chính trị, tư tưởng và kinh tế - xã hội khác nhau kéo dài hơn 20 năm. Trong khi miền Nam Việt Nam đi theo cơ chế chính sách thị trường tự do, miền Bắc Việt Nam lại đi theo mô hình xã hội chủ nghĩa.
Tiếp đó, trong 11 năm sau khi thống nhất đất nước, nước ta đã phát triển mô hình xã hội chủ nghĩa trên toàn quốc, trong đó tập trung nhiều vào các khu vực nông thôn và xây dựng nền kinh tế kế hoạch hóa, các hoạt động sản xuất công nghiệp được phân bố tập trung tại một số trung tâm được lựa chọn. Chỉ sau khi áp dụng chính sách đổi mới sâu rộng từ đại hội VI (tháng12 năm 1986) nước ta mới bắt đầu triển khai cơ chế tự do thị trường, khuyến khích các sáng kiến, đầu tư của tư nhân, tuy vậy nhà nước vẫn giữ vai trò xây dựng và thực thi quy hoạch chiến lược. Việc khởi đầu từ chính sách “Đổi mới”, đã nhanh chóng đưa đất nước bước vào con đường tự do hóa kinh tế. Mặt khác, chính phủ cũng thực hiện nhiều chính sách khác nhau để khuyến khích phân bố tăng trưởng kinh tế và phát triển giữa các đô thị được đồng đều hơn.
Thực trạng đô thị hóa ở Việt Nam trước năm 1989 Từ thế kỷ XVII - XVIII, các đô thị nước ta có bướt phát triển, lột xác lớn nhất là hệ thống đầu não của mạng lưới đô thị, kinh thành Thăng Long có sự đảo lộn sâu sắc. Vua Lê bị đặt dưới sự kiểm soát của các chúa Trịnh. Vua vẫn giữ ngôi báu trong tay nhưng lại tồn tại tượng trưng toàn bộ công việc cai trị đều thuộc về tay chúa Trịnh. Với sự tồn tại song song hai cơ quan quyền lực buộc chúa Trịnh phải lựa chọn cho mình một dinh thự mới: Tọa lạc ngay tại Hồ Hoàn Kiếm, Nhà Thờ và tuyến phố Trần Hưng Đạo hiện nay, khu vực mới này với tên gọi mới là Vương Phủ.
Cùng với đó hàng loạt các công trình mới được dựng lên như đền Ngọc Sơn. Ta có thể thấy trung tâm của thành phố đã 9 c dịch chuyển đan xen cùng với các khu chợ, buôn bán, nhà ở…. Trung tâm chính trị quyền lực của thành phố không còn có sự bó hẹp mà đã có sự giao thoa với khu vực dân sự. Với việc vua Lê không còn quyền lực trong tay quyền lực giờ thuộc về các chúa Trịnh, vốn là dân võ, hoặc những người đã từng đi chinh phục.
Lúc này xã hội bắt đầu vượt qua những điều cấm kỵ trong quá khứ. Quan niệm sĩ - nông - công - thương cũng không còn nữa, việc buôn bán của các thương nhân không còn bị coi là "con phe" 1 chuyên buôn gian bán lận, sự sáng tạo của các nghệ nhân làng nghề cũng không còn bị bó hẹp, nhà nước bỏ độc quyền, các quan cũng tham gia vào hoạt động thương nghiệp,người dân ở nhiều làng nghề bắt đầu mang các sản phẩm làm ra được đem bán ở chợ, số lượng chợ vì vậy ngày càng tăng lên chóng mặt, các tiểu thương ở các thành phố giàu lên một cách nhanh chóng ,các công trình lớn ngày càng được xây dựng nhiều hơn như: các ngôi nhà gỗ lớn, nhà tầng…Điều này đã làm cho các đô thị ở Hà Nội ngày càng có bước phát triển khởi sắc hơn. ―Không chỉ ở Hà Nội mà các tỉnh lị, thị trấn, thị tứ… trong thời kì này việc phát triển thương mại diễn ra khá mạnh mẽ, các hoạt động giao thương tăng lên theo cấp số nhân giữa các vùng miền khác nhau trên khắp đất nước, cùng với thương nghiệp các tuyến đường giao thông đi lại được cải thiện với nhiều con đường mới được xây dựng, cầu gỗ được thay thế bằng cầu đá, đất đai được mua bán trao đổi, xuất hiện hệ thống sở hữu và hoạt động của tư nhân, nhiều chợ mọc lên ở khắp nơi. Từ đó ta thấy bắt đầu có các hình thức kết nối đa dạng giữa nông thôn và thành thị, và các hình thức này vẫn còn tồn tại và kéo dài cho đến thời kỳ hiện nay‖ ―Từ nửa sau thế kỷ XVII nhờ chính sách tự do của chúa Trịnh có rất nhiều người từ làng ra phố và ở lại, lập nghiệp, làm ăn, sinh sống gia đình và không quay về làng cũ nữa, họ ở lại phố và phát triển công việc buôn bán.
1 Làm việc mua đi bán lại bất cứ hàng hoá gì để kiếm lãi (hàm ý coi thường) 10 c Dần dần, họ tách khỏi cuộc sống làng quê hòa nhập với cuộc sống nơi thành thị, giảm bớt chất quê và dần trở thành phường. Một nét phát triển của đô thị trong thời kì này cần phải nhắc tới loại hình nghệ thuật kiến trúc được biểu hiện rõ nét qua các đình, chùa. Nó là nơi sinh hoạt chung của làng phố, không còn mang kiến trúc hình vuông hay hình chữ nhật nữa mà có kết cấu giống như một ngôi nhà bình thường, lẫn vào khung cảnh xung quanh, không khác với bức tranh chung của đô thị. Vật liệu xây dựng chung cũng thay đổi từ tường trình được thay thế bằng tường gạch, thành phố trở nên kiên cố hóa.
Từ những năm 1650 nhiều phường nhỏ mở rộng phạm vi, gộp với nhau tạo thành nhiều phường lớn, tự tổ chức tùy thuộc vào tình hình của thành phố, do diện tích rộng, hẹp. Đây chính là quá trình thành phố được đô thị hóa dần dần, con đường đô thị hóa theo hình vuông. Từ khoảng cuối thế kỷ XVIII, đầu thế kỷ XIX, khi Hà Nội dần dần mất đi vị thế kinh đô, gần như toàn bộ các phường đều biến mất.