CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ NĂNG SUẤT CÁC NHÂN TỐ TỔNG HỢP TRONG NÔNG NGHIỆP Năng suất và năng suất các nhân tố tổng hợp là một trong những chủ đề nghiên cứu được quan tâm từ rất sớm. Mặc dù không có bất đồng lớn trong khái niệm chung về năng suất, nhưng không có định nghĩa duy nhất cho năng suất và cũng không có công thức tính duy nhất để đo lường năng suất. Các nghiên cứu về chủ đề này cũng khá thống nhất với nhau trong việc phân loại các chỉ tiêu năng suất. Thông thường, đo lường năng suất được chia thành năng suất đơn nhân tố (năng suất riêng phần, năng suất từng phần) và đo lường năng suất đa nhân tố (trong nhiều trường hợp được gọi là năng suất các nhân tố tổng hợp).
Các chỉ tiêu năng suất đơn nhân tố dễ hiểu và dễ tính toán nhưng có thể đánh giá sai hiệu quả hoạt động của trang trại hoặc ngành nông nghiệp nói chung, gây khó khăn cho việc phân tích và đưa ra các quyết định chính sách. Năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP) tính đến sự đóng góp của tất cả các yếu tố đầu vào vào sản xuất, là một chỉ tiêu tốt hơn để thể hiện cải tiến kỹ thuật hoặc hiệu quả, gắn chặt hơn với những thay đổi trong chi phí sản xuất nông nghiệp. Vì những lý do này, theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO, 2018), năng suất đơn nhân tố không thể trở thành xương sống của khung thống kê về đo lường năng suất và hiệu quả trong nông nghiệp. Chúng phải đi kèm với các chỉ số có khả năng đo lường năng suất tổng hợp của tất cả các yếu tố sản xuất chính được sử dụng để sản xuất hàng hóa nông nghiệp.
Quan điểm này cũng được hầu hết các nhà nghiên cứu đồng tình. Về phương pháp đo lường TFP, có nhiều cách tiếp cận và phương pháp khác nhau nhằm xác định TFP, mỗi phương pháp đều có các ưu điểm, nhược điểm. Việc lựa chọn phương pháp phải phụ thuộc vào thực trạng dữ liệu hiện có và mục đích nghiên cứu cụ thể. Chương này sẽ trình bày lý luận về năng suất và năng suất các nhân tố tổng hợp; phân loại các phương pháp để tính năng suất các nhân tố tổng hợp nông nghiệp; lý luận về đầu ra, đầu vào trong nông nghiệp; và tổng quan các nghiên cứu trên thế giới về tính TFP trong nông nghiệp.
Một số vấn đề cơ bản về năng suất trong nông nghiệp 1. Khái niệm về năng suất trong nông nghiệp Adam Smith (1776) là người đầu tiên đề cập đến thuật ngữ năng suất trong nghiên cứu về kinh tế khi bàn về hiệu quả của sản xuất phụ thuộc vào lao động. Ông cho rằng năng suất có thể tăng lên nhờ sự phân công lao động, thông qua chuyên môn 12 hoá mỗi người công nhân làm một công việc khác nhau với các chức năng khác nhau trong một đầu mối công việc tổng thể sẽ đem lại hiệu quả hơn là một người làm toàn bộ các công đoạn từ đầu đến cuối. Adam Smith nhận thấy rằng cách này có thể khiến cho công nhân trở nên thành thạo hơn trong công việc của mình, dẫn đến hiệu quả làm việc cao hơn.
Trong giai đoạn đầu của nền kinh tế hàng hóa, các nhà nghiên cứu thường nhấn mạnh yếu tố đầu vào là lao động và năng suất cũng thường được hiểu là năng suất lao động. Tuy nhiên, năng suất mang tính toàn diện hơn nhiều. Có thể hiểu năng suất là thước đo lượng đầu ra được tạo thành từ các yếu tố đầu vào. Trong đó các yếu tố đầu ra là tập hợp các kết quả như số lượng sản phẩm, hàng hóa, tổng giá trị sản xuất kinh doanh, tổng giá trị sản phẩm của nền kinh tế…, đầu vào bao gồm các yếu tố như lao động, máy móc, vốn, công nghệ, trình độ quản lý.
Quan hệ giữa đầu ra và đầu vào chính là năng suất. Năm 2001, Tổ chức Hợp tác và Phát triển (OECD) định nghĩa năng suất là tỷ lệ so sánh giữa lượng kết quả đầu ra so với lượng các yếu tố đầu vào được sử dụng để sản xuất ra các đầu ra đó. Nói cách khác, năng suất là một tỷ lệ đầu ra so với đầu vào. Theo đó, đầu ra được sử dụng để đo lường năng suất có thể ở dạng hàng hóa hoặc dịch vụ và có thể được biểu thị bằng số lượng hoặc khối lượng vật chất (theo giá cố định), tùy thuộc vào công thức của chỉ tiêu.
Các yếu tố đầu vào trung gian và các yếu tố sản xuất là các nguồn lực được sử dụng để tạo ra các đầu ra. Định nghĩa này áp dụng cho bất kỳ khu vực hoặc hoạt động kinh tế nào, sự khác biệt duy nhất là bản chất của các đầu ra được xem xét ở tử số và của các đầu vào ở mẫu số. Theo Ủy ban Năng suất Úc (2009), năng suất là thước đo hiệu quả sản xuất. Ở cấp độ quốc gia, nó nắm bắt khả năng của nền kinh tế trong việc ‘khai thác các nguồn lực vật chất và con người để tạo ra sản lượng và thu nhập’.
Tăng năng suất đề cập đến sự gia tăng giá trị của đầu ra được tạo ra đối với một mức đầu vào nhất định, trong một khoảng thời gian nhất định. Tổ chức Lao động quốc tế (ILO, 2017) cũng đưa ra quan điểm về năng suất. Đó là việc sử dụng có hiệu quả những nguồn lực như vốn, đất đai, nguyên vật liệu, năng lượng, thông tin và thời gian chứ không chỉ mỗi yếu tố lao động. Nhưng với quan điểm này thì năng suất mới chỉ xét đến các yếu tố đầu vào mà chưa đề cập đến giá trị đầu ra.
Hiện nay, quan điểm phổ biến và đơn giản nhất về năng suất là xem năng suất như là một phạm trù kinh tế, thể hiện quan hệ tỷ lệ giữa “kết quả đầu ra” và các “yếu 13 tố đầu vào” tương ứng. Theo cách định nghĩa này thì nguyên tắc cơ bản của tăng năng suất là thực hiện phương thức để tối đa hoá đầu ra và giảm thiểu đầu vào. Thuật ngữ đầu vào, đầu ra được diễn giải khác nhau theo sự thay đổi của môi trường kinh tế - xã hội. Ở cấp độ cơ bản nhất, năng suất đo lường số lượng sản xuất bởi một quốc gia, ngành, lĩnh vực, trang trại… với một tập hợp các nguồn lực và đầu vào.
Khái niệm về năng suất trong lĩnh vực nông nghiệp cũng được xác định tương tự như khái niệm trên. Năng suất trong nông nghiệp có thể được định nghĩa là tỷ lệ giữa sản lượng đầu ra so với mức hao phí đầu vào của các yếu tố được sử dụng trong quá trình sản xuất nông nghiệp (Shafi, 1984). Nó là thước đo hiệu quả của việc sử dụng các nguồn lực đầu vào như lao động, vốn, đất đai. trong quá trình sản xuất nông nghiệp của các đơn vị sản xuất (nông hộ, doanh nghiệp nông nghiệp, hợp tác xã nông nghiệp…).
Năng suất trong nông nghiệp có thể tiếp cận ở phạm vi đơn vị sản xuất nhỏ nhất như là nông hộ đến các phạm vi cao hơn như ngành sản xuất (ví dụ: ngành trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng…) cho một địa phương hoặc một quốc gia. Đây cũng là định nghĩa được Tổ chức Nông lương Liên hợp quốc (FAO) đưa ra năm 2017. Tóm lại, dù có nhiều cách diễn đạt định nghĩa về năng suất khác nhau, định nghĩa về năng suất của Tổ chức Hợp tác và Phát triển (OECD) là định nghĩa được công nhận rộng rãi nhất. Theo đó, năng suất là tỷ lệ so sánh giữa lượng kết quả đầu ra so với lượng các yếu tố đầu vào được sử dụng để sản xuất ra các đầu ra đó.
Trong nông nghiệp, năng suất cũng được định nghĩa là tỷ lệ giữa sản lượng đầu ra so với mức hao phí đầu vào của các yếu tố được sử dụng trong quá trình sản xuất nông nghiệp (Shafi, 1984). Đây cũng là định nghĩa mà luận án sẽ sử dụng để tính TFP. Ý nghĩa của năng suất trong nông nghiệp Năng suất trong nông nghiệp có liên quan trực tiếp đến an toàn lương thực và sự phát triển của một số ngành công nghiệp quan trọng có liên quan đến nông nghiệp (như chế biến thực phẩm). Ý nghĩa của việc nghiên cứu các chỉ tiêu năng suất trong hoạt động sản xuất nông nghiệp thể hiện ở các khía cạnh sau: Thứ nhất, ngành nông nghiệp muốn phát triển bền vững trong bối cảnh diễn ra biến đổi khí hậu ngày càng mạnh mẽ, sự phát triển của công nghệ 4.0 cũng như sự phát triển của các ngành công nghiệp và dịch vụ thì cần phải tính đến hiệu quả sử dụng các yếu tố nguồn lực đầu vào.
Việc xem xét, tính toán các chỉ tiêu năng suất trong hoạt động sản xuất nông nghiệp sẽ là cơ sở quan trọng để ngành nông nghiệp đưa ra các định hướng, giải pháp sử dụng hợp lý và hiệu quả các yếu tố nguồn lực này trong bối cảnh nguồn lực khan hiếm. 14 Thứ hai, việc tính toán các chỉ tiêu năng suất cho phép so sánh năng lực sản xuất giữa các đơn vị, các địa phương, giữa vùng miền, hoặc đánh giá sự thay đổi của nó qua thời gian cũng như thực hiện các so sánh quốc tế. Thông qua tính toán năng suất nông nghiệp, các trang trại có thể phân bổ tốt hơn các nguồn lực khan hiếm cho các mục tiêu khác. Ở cấp độ kinh tế vĩ mô, sử dụng hiệu quả hơn các yếu tố đầu vào và phân bổ lại thặng dư cho các hoạt động kinh tế khác dẫn đến thu nhập quốc gia cao hơn.
Thứ ba, trong bối cảnh các nguồn lực tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên ngày càng cạn kiệt, các thách thức từ biến đổi khí hậu ngày càng gia tăng đối với sản xuất nông nghiệp, một trong những vấn đề cần đặt ra đối với ngành nông nghiệp là làm sao tính toán được hiệu quả của các yếu tố kĩ thuật, công nghệ và những tiến bộ trong quá trình sản xuất. Do đó việc đánh giá năng suất các nhân tố tổng hợp trong nông nghiệp là hết sức cần thiết. Nó không những cho phép nhận thức năng suất tổng hợp các yếu tố đầu vào trong nông nghiệp mà còn cho thấy sự tác động của sự thay đổi công nghệ, sự tiến bộ trong quản lý sản xuất đến việc tăng sản lượng đầu ra của hoạt động nông nghiệp; và trên cơ sở đó còn cho phép phân tích khoảng cách năng lực công nghệ giữa các đơn vị, các địa phương, các vùng hoặc giữa các quốc gia trong sản xuất nông nghiệp.