CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHẤT LƯỢNG DỊCH VỤ VẬN TẢI HÀNH KHÁCH CÔNG CỘNG BẰNG XE BUÝT 1. Tổng quan chung về vận tải hành khách công cộng. Khái niệm, phân loại vận tải a, Khái niệm Theo quan điểm của C.Mác thì vận tải là ngành sản xuất vật chất thứ tư và là ngành sản xuất đặc biệt. Nhưng theo quan điểm kinh tế học hiện đại thì vận tải là ngành được xếp vào nhóm ngành dịch vụ.
Tóm lại vận tải là quá trình di chuyển hay thay đổi vị trí hàng hóa, hành khách trong không gian, theo thời gian cụ thể nhằm thỏa mãn một nhu cầu nào đó của con người. Sự di chuyển vị trí của hàng hóa và hành khách trong không gian rất đa dạng, phong phú nhưng không phải tất cả các di chuyển đều coi là vận tải.Vận tải chỉ bao gồm những di chuyển do con người tạo ra với mục đích nhất định để thỏa mãn nhu cầu về sự di chuyển đó mà thôi. b, Phân loại vận tải Căn cứ vào phương tiện (phương thức) 1. Vận tải đường bộ.
Vận tải thuỷ nội địa. Vận tải hàng không. Vận tải đường biển. Vận tải đường sắt.
Vận tải đường ống. Vận tải trong thành phố (Metro, Tramway, Trolaybus, Bus. Vận tải đặc biệt. Căn cứ vào đối tượng vận chuyển 1.
Vận tải hành khách. Vận tải hàng hoá. Căn cứ vào cách tổ chức 1. Vận tải đơn phương thức (Unimodal Transport): Là trường hợp hàng hoá hay hành khách được vận chuyển từ nơi đi đến nơi đến bằng một phương thức vận tải duy nhất.
Vận tải đa phương thức (Multimodal Transport): Là việc vận chuyển được thực hiện bằng ít nhất là 2 phương thức vận tải, nhưng chỉ sử dụng một chứng từ duy nhất và chỉ một người chịu trách nhiệm trong quá trình vận chuyển đó. Vận tải đứt đoạn (Segmented Transport): Là việc vận chuyển được thực hiện bằng 2 hay nhiều phương thức vận tải, nhưng phải sử dụng 2 hay nhiều chứng từ vận tải và 2 hay nhiều người chịu trách nhiệm trong quá trình vận chuyển đó. Phân loại theo các tiêu thức khác Phân loại vận tải theo cự li vận chuyển; theo khối lượng vận tải; theo phạm vi vận tải. Khái niệm và phân loại vận tải hành khách công cộng a, Khái niệm VTHKCC VTHKCC được hiểu theo nghĩa rộng đó là một hoạt động trong đó sự vận chuyển là một dịch vụ mà nhà nước, doanh nghiệp cung cấp cho hành khách để thu tiền cước bằng những phương tiện VTHKCC.
Ngoài ra còn có nhiều khái niệm khác nhau nữa về VTHKCC như: Theo tính chất xã hội của đối tượng phục vụ thì VTHKCC là loại hình vận tải phục vụ chung cho xã hội mang tính công cộng đô thị, bất luận nhu cầu đi lại thuộc nhu cầu gì (nhu cầu thường xuyên, nhu cầu ổn định, nhu cầu phục vụ cao). Với quan niệm này thì VTHKCC bao gồm cả vận tải hệ thống vận tải Taxi, xe lam, xe ôm. Theo tính chất phục vụ của vận tải (không theo đối tượng phục vụ) thì VTHKCC là loại hình vận chuyển trong đô thị có thể đáp ứng khối lượng nhu cầu đi lại của mọi tầng lớp dân cư một cách thường xuyên, liên tục theo 8 thời gian xác định, theo tuyển và hướng ổn định trong từng thời kỳ nhất định. Theo định nghĩa trong GTVT thì VTHKCC là loại hình vận chuyển trong đô thị có thể đáp ứng được khối lượng nhu cầu đi lại mọi tầng lớp dân cư một cách thường xuyên, liên tục theo thời gian xác định, theo hướng ổn định trong thời kỳ xác định.
Theo quy định tạm thời về vận chuyển hành khách công cộng trong thành phố của Bộ GTVT thì: “VTHKCC là tập hợp các phương thức, phương tiện vận chuyển hành khách đi lại trong thành phố ở cự ly nhỏ hơn 50Km và có sức chứa lớn hơn 8 hành khách (không kể lái xe)” Tóm lại “Vận tải hành khách công cộng là một bộ phận cấu thành trong hệ thống vận tải đô thị, nó là loại hình vận chuyển trong đô thị có thể đáp ứng khối lượng lớn nhu cầu đi lại của mọi tầng lớp dân cư một cách thường xuyên, liên tục theo thời gian xác định, theo hướng và theo tuyến cố định trong từng thời kỳ nhất định. Hành khách chấp nhận chi trả mức giá theo quy định.” b, Phân loại phương tiện VTHKCC VTHKCC Sức chứa lớn Sức chứa nhỏ Tàu Tàu Tàu Đường Xe điện Mono Xe điện Xe Xe điện sắt đô BRT túc bánh rail buýt bánh con taxi ngầm thị hơi túc sắt Phương tiện bánh sắt Phương tiện bánh hơi Hình 1.1 Các phương thức VTHKCC trong thành phố - Tàu điện ngầm (Metro) 9 Tàu điện ngầm là PTVT mà kết cấu hạ tầng (đường và các công trình phục vụ) phần lớn đều được đặt ngầm dưới mặt đất. Tàu điện ngầm được sử dụng ở các thành phố có quy mô lớn (dân số trên 1 triệu người), có công suất luồng hành khách từ 12.000 HK/giờ theo một hướng vào giờ cao điểm. Tàu điện ngầm được xây dựng ở London năm 1963, đến năm 1990 có hơn 100 thành phố có tầu điện ngầm - Tàu điện bánh sắt (Tramway) Tàu điện bánh sắt là một loại phương tiện chạy trên ray và sử dụng năng lượng điện cấp theo đường dây dọc tuyến.
Trên thế giới tàu điện bánh sắt được sử dụng ở các thành phố vừa và lớn. Hiện nay, khuynh hướng sử dụng tàu điện bánh sắt cũng rất khác nhau, có thành phố phát triển mạnh loại hình này, có thành phố loại bỏ hoặc chỉ sử dụng ở vùng ngoại thành. - Vận tải đường sắt đô thị (Railway) Vận tải đường sắt là một hình thức vận tải đô thị có khả năng thông qua rất lớn. Cùng với sự mở rộng quy mô thành phố, các ga đường sắt ở khu vực thành phố cũng tăng lên.
Mạng lưới đường sắt nội đô phát triển ở những nơi chưa có tàu điện ngầm tạo điều kiện thuận lợi cho hành khách thực hiện chuyến đi hoặc tiếp chuyển giữa các hình thức vận tải khác nhau. - Xe điện bánh hơi (Trolleybus) Xe điện bánh hơi được vận hành trên đường phố như xe buýt song nguồn động lực dùng năng lượng điện phải có hệ thống 2 đường dây dẫn điện để truyền dẫn điện và các trạm biến thế. Do vậy nên tính cơ động của chúng bị hạn chế và yêu cầu chất lượng mặt đường phải đảm bảo và độ dốc không quá 8%. - Ô tô buýt (Autobus) Xe buýt là loại PTVT hành khách được sử dụng phổ biến nhất hiện nay.
Xe buýt đầu tiên được đưa vào khai thác ở London (Anh) năm 1990. Hiện nay xe buýt là PTVT hành khách được sử dụng phổ biến nhất trên thế giới. Nó đóng vai trò chủ yếu trong vận chuyển hành khách ở những vùng đang phát triển của thành phố, những khu vực trung tâm và đặc biệt là những thành phố cổ. 10 - Tàu điện 1 ray (Monorail) Là loại PTVT hiện đại tàu điện 1 ray lần đầu tiên được sử dụng ở thành phố Vuppeptal của Đức vào năm 1901 với chiều dài tuyến 13km, tốc độ của tàu cao khoảng 60km/h và khả năng chuyên chở lớn gần 25.
Hiện nay nó được sử dụng nhiều ở các nước phát triển và ngày càng hoàn thiện. Gần đây người ta đã đưa vào sử dụng tàu điện 1 ray chạy trên đệm từ hoặc đệm không khí và có thể đạt được tốc độ 500km/h. Ngoài việc sử dụng nó trong thành phố nó còn được sử dụng để vận tải hành khách liên tỉnh. - Tàu điện chạy trên cao (Lightrail) Có dạng tương tự như metro nhưng hoạt động trên tuyến đường chuyên dụng ở trên cao.
Đây là một loại phương thức vận tải hiện đại và cũng rất phát triển. Tàu điện chạy trên cao có khả năng chuyên chở 25.000HK/h và đạt tốc độ 30 - 40 km/h. Cũng như tàu điện 1 ray, nó có ưu điểm là không giao cắt với đường phố, tiết kiệm quỹ đất, đặc biệt là khi không có khả năng mở rộng đường và nó còn là một công trình kiến trúc đô thị làm tôn thêm mỹ quan của những thành phố hiện đại. c, Đặc điểm của VTHKCC Các tuyến VTHKCC có khoảng cách vận chuyển ngắn do diễn ra trong phạm vi thành phố nhằm thực hiện việc giao lưu hành khách giữa các vùng trong thành phố với nhau.
Trên các tuyến khoảng cách giữa các điểm đỗ ngắn (trung bình từ 400 – 600 mét). Yêu cầu chạy xe rất cao, cụ thể là tần xuất chạy xe lớn, độ chính xác về thời gian và không gian cao để đảm bảo chất lượng phục vụ hành khách, mặt khác nhằm giữ gìn trật tự, an toàn giao thông đô thị. Để đảm bảo yêu cầu phục vụ hành khách an toàn, nhanh chóng, thuận tiện và văn minh lịch sự phương tiện phải thông thoáng, đủ ánh sáng và sạch đẹp, tiện nghi đầy đủ. Có các công trình và trang thiết bị khác phục vụ đồng bộ (nhà chờ, các điểm đỗ, hệ thống thông tin.
11 Những đặc điểm trên là một trong những yếu tố chi phối hoạt động của VTHKCC và có tác động trực tiếp đến khả năng phát triển của VTHKCC. Tổng quan VTHKCC bằng xe buýt a. Khái niệm VTHKCC bằng xe buýt VTHKCC bằng xe buýt là loại hình VTHKCC có thu tiền cước theo giá quy định, hoạt động theo biểu đồ vận hành để phục vụ nhu cầu đi lại hàng ngày của nhân dân trong các thành phố lớn hoặc khu dân cư hoặc giữa các thành phố. Tuyến xe buýt là tuyến vận tải hành khách cố định bằng ô tô, có điểm đầu, điểm cuối và các điểm dừng đón trả khách theo quy định.
- Tuyến xe buýt đô thị: là tuyến xe buýt có điểm đầu, điểm cuối tuyến trong đô thị. - Tuyến xe buýt nội tỉnh: là tuyến xe buýt hoạt động trong phạm vi tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương nối các thành phố, thị xã, huyện, khu công nghiệp, khu du lịch. - Tuyến xe buýt lân cận: là tuyến xe buýt có lộ trình đi từ các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương đến các tỉnh lân cận, các khu công nghiệp, khu du lịch (điểm đầu, điểm cuối và lộ trình của một tuyến không vượt quá 2 tỉnh, thành phố; nếu điểm đầu hoặc điểm cuối thuộc đô thị loại đặc biệt thì tuyến không vượt quá 3 tỉnh, thành phố). Đặc điểm của VTHKCC bằng xe buýt Xe buýt lần đầu tiên được đưa vào khai thác ở Anh năm 1900, nó có ưu điểm nổi bật là: - Có tính cơ động cao, không phụ thuộc vào mạng dây dẫn và đường ray, không cản trở và dễ hòa nhập vào hệ thống giao thông đường sá trong thành phố.
- Khai thác điều hành đơn giản, có thể nhanh chóng điều chỉnh chuyến, lượt trong thời gian ngắn mà không ảnh hưởng đến hoạt động của tuyến.