CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN VỀ BƠM NHIỆT SẢN XUẤT NƯỚC NÓNG 1.1 Giới thiệu về bơm nhiệt Biến đổi khí hậu là một trong những vấn đề được quan tâm nhất hiện nay. Với sự lạm dụng nhiên liệu hóa thạch, trong bài “danh sách quốc gia theo lượng khí thải cacbon đioxit” được đăng trên trang wikipedia, năm 2014 có đến 35,669 tỷ tấn khí gây hiệu ứng nhà kính CO2 được thải ra môi trường, điều đó gây ra sự biến đổi lớn đến môi trường và hệ sinh thái trên Trái Đất. Theo tài liệu [1], tháng 11/2007 Ban Thay đổi khí hậu liên chính phủ IPCC của liên hợp quốc (Intergovermental Panel on Climate Change) đã khẳng định rõ ràng rằng các hoạt động của con người như đốt nhiên liệu phát thải khí CO2, khí nhà kính làm cho nhiệt độ Trái Đất nóng lên.
Điều đó sẽ dẫn đến các hậu quả khôn lường về khí hậu. Tiếp theo báo cáo của IPCC là hội nghị về biến đổi khí hậu UNO tài trợ tổ chức ở Indonesia. Tại đây, các đại biểu trên toàn Thế giới đã sôi nổi thảo luận và nhất trí cao về các biện pháp mới nhằm ngăn chặn thay đổi khí hậu đáp ứng nội dung và tinh thần nghị định Kyoto. Vào tháng 7-2008 lãnh đạo các nước G8 nhóm họp ở Nhật Bản để bàn các biện pháp chống biến đổi khí hậu.
Tình trạng nóng lên của Trái Đất là vấn đề được quan tâm đặc biệt của chương trình nghị sự. Vấn đề được đặt ra là, chúng ta cần làm thế nào để cải thiện tình hình phát triển ngày càng xấu đi của môi trường trên Trái Đất. Muốn giảm nguy cơ nóng lên toàn cầu, phải giảm phát thải khí CO2 bằng cách thay đổi thói quen đốt nhiên liệu hữu hạn và quý giá bằng cách sử dụng các nguồn năng lượng mới và năng lượng tái tạo. Trong đó nguồn năng lượng thu được trực tiếp từ môi trường nhờ bơm nhiệt có tiềm năng rất to lớn trong việc tiết kiệm năng lượng và bảo vệ môi trường.
Bơm nhiệt giúp giảm phát thải CO2 đáng kể từ 40 đến 60% [1], riêng trong khu vực gia dụng và thương nghiệp. Hiệu quả kinh tế cao hơn hẳn so với đốt gas, dầu, điện… trực tiếp. Quá trình chế tạo và làm việc được tự động hóa, vận hành đơn giản. Bơm nhiệt là một trong những biện pháp tích cực nhất giúp hạn chế tình hình biến đổi khí hậu hiện nay, đồng thời quá trình vận hành và sử dụng tự động hóa nên bơm nhiệt sẽ là xu hướng trong tương lai.
Máy bơm nhiệt (heat pump) là một thiết bị hoạt động theo nguyên lý nhiệt động lực học nhằm mục đích vận chuyển một nhiệt lượng từ môi trường này sang môi trường khác. Cụ thể ở đây, bơm nhiệt sản xuất nước nóng tiêu tốn công để đưa nhiệt từ môi trường bên ngoài vào để cấp cho nước và nâng nhiệt độ nước lên cao, tạo ra nước nóng phục vụ cho các nhu cầu trong đời sống và sản xuất. Một thiết bị bơm nhiệt gồm có 4 bộ phận chính đó là: máy nén, dàn ngưng tụ, van tiết lưu và dàn bay hơi cùng với một số thiết bị phụ khác như: bình chứa cao áp, phễu lọc,… cấu tạo một thiết bị bơm nhiệt và nguyên lý hoạt động được biểu diễn cụ thể như trên hình 1. Trong đó, bơm nhiệt tiêu tốn công ở thiết bị máy nén, nhận nhiệt từ môi trường thông qua thiết bị bay hơi và nhả nhiệt ra môi trường cần cấp nhiệt là nước chứa trong bình chứa.
1 Hình TỔNG QUAN VỀ BƠM NHIỆT SẢN XUẤT NƯỚC NÓNG.1: Mô hình bơm nhiệt đun nước nóng Trong thiết bị bơm nhiệt, máy nén chuyển hóa điện năng thành công và tiêu tốn một lượng công nhất định truyền cho môi chất dưới dạng công nén kỹ thuật để đưa nhiệt năng từ môi trường bên ngoài vào môi trường cần cung cấp nhiệt được biểu diễn trên hình 1. Hình TỔNG QUAN VỀ BƠM NHIỆT SẢN XUẤT NƯỚC NÓNG.2: Nguyên lý làm việc của bơm nhiệt 1.2 Ứng dụng của bơm nhiệt 1.1 Trong công nghiệp Hiện nay máy bơm nhiệt đã được sử dụng rộng rãi trong các ngành kinh doanh dịch vụ và sản xuất công nghiệp. Và với những quy định bảo vệ môi trường 2 ngày càng nghiêm ngặt, máy bơm nhiệt công nghiệp có thể trở thành một ứng dụng công nghệ quan trọng trong việc giảm thiểu sự phát tán khí thải ra môi trường và tiết kiệm năng lượng, điều đó khiến cho bơm nhiệt ngày càng được sử dụng phổ biến hơn. Máy bơm nhiệt công nghiệp được sử dụng cho các lĩnh vực: + Sưởi ấm: sưởi ấm các nhà kính hoặc các toà nhà công nghiệp, thường sử dụng nguồn nhiệt lấy từ nước thải công nghiệp.
+ Sản xuất nước nóng hoặc nước lạnh: rất nhiều ngành công nghiệp cần sử dụng tới nước nóng trong sản xuất, và trong các hoạt động lau rửa, và vệ sinh khu sản xuất. Nguồn nước nóng này có thể được cung cấp nhờ máy bơm nhiệt công nghiệp, những máy bơm nhiệt thuận nghịch còn dùng để làm lạnh nước. + Sấy khô: máy bơm nhiệt được sử dụng rộng rãi trong công nghiệp sấy khô và hút ẩm ở nhiệt độ thấp và trung bình như sấy khô bột giấy, thực phẩm. Những máy bơm nhiệt dùng cho công nghiệp sấy khô thường có hệ số hiệu quả năng lượng COP cao và thường giúp tăng chất lượng sản phẩm so với các phương pháp sấy khô truyền thống, ví dụ như giảm thiểu sự bay mùi của thực phẩm (do quá trình sấy khô hoàn toàn khép kín), không bị yếm mùi hay tạp chất từ bên ngoài nhu mùi khói hay bụi, tro.
+ Bay hơi và chưng cất: trong công nghiệp hoá học và sản xuất thực phẩm, công đoạn làm bay hơi và chưng cất tiêu thụ rất nhiều năng lượng. Máy bơm nhiệt công nghiệp giúp giảm lượng năng lượng tiêu thụ với hệ số hiệu quả năng lượng cao. Trong công nghiệp sấy khô và làm bay hơi, chưng cất, hơi nước được tái chế trong quá trình vận hành máy bơm nhiệt. Với công nghiệp sưởi ấm và sản xuất hơi nước, máy bơm nhiệt thường tận dụng những nguồn nhiệt như nước xả, nước thải, nước ngưng.
Do nhiệt lượng lấy từ những nguồn cung này thường không ổn định nên cần phải xây dựng những kho lưu trữ nhiệt lượng để đảm bảo cho hoạt động ổn định của máy bơm nhiệt.2 Trong đời sống Thị trường bơm nhiệt gia dụng phát triển rất mạnh mẽ, ngay cả trong cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu 2007-2008 khi mà điều hòa không khí bị bị giảm lượng tiêu thụ đến chỉ còn 25 % so với trước khi diễn ra khủng hoảng kinh tế toàn cầu thì thị trường bơm nhiệt vẫn phát triển mạnh mẽ và sôi động [1]. Bơm nhiệt được sử dụng để đun nước nóng sinh hoạt và sưởi ấm gia dụng hiện tại có hai loại chủ yếu là bơm nhiệt sử dụng nguồn nhiệt nước WTW (Water to water heat pump) và bơm nhiệt sử dụng nguồn nhiệt không khí ATW (Air to water heat pump). Bơm nhiệt nước còn được gọi là bơm nhiệt địa nhiệt, loại bơm nhiệt này hoạt động ổn định với hiệu quả làm việc cao, tuy nhiên cấu tạo phức tạp và chi phí nắp đặt cao hơn. Do kết cấu đơn giản nên bơm nhiệt gió nước đang có sự phát triển rất mạnh mẽ.
Ngoài các loại bơm nhiệt WTW, ATW, các loại máy điều hòa không khí 2 chiều có bơm nhiệt, người ta còn nghiên cứu các loại bơm nhiệt gia dụng với nhiều chức năng như bơm nhiệt 3 trong 1 để sưởi ấm, đun nước nóng và làm mát, bơm 3 nhiệt nhiều chức năng vừa sưởi ấm, làm mát, đun nước nóng, tủ lạnh, tủ đông, đôi khi kết hợp với cả bộ thu năng lượng mặt trời với một máy nén biến tần duy nhất.3 Nguyên lý hoạt động của bơm nhiệt đun nước nóng Hình TỔNG QUAN VỀ BƠM NHIỆT SẢN XUẤT NƯỚC NÓNG.3: Đồ thị logp-i biểu diễn chu trình làm việc của bơm nhiệt Máy bơm nhiệt bao gồm 4 bộ phận chính: máy nén, thiết bị ngưng tụ, van tiết lưu, thiết bị bay hơi nối với nhau tạo thành một chu trình kín và được biểu diễn trên đồ thị logp-i như hình 1. Môi chất luân chuyển trong chu trình bơm nhiệt với nhiệm vụ vận chuyển nhiệt lượng lấy từ môi trường ngoài cung cấp cho môi trường tiếp nhận. Đầu tiên, Môi chất lạnh ở dạng hơi quá nhiệt được đưa vào máy nén (điểm 1), trong quá trình nén nhiệt độ, áp suất của môi chất tăng và thể tích riêng giảm xuống. Môi chất ra khỏi máy nén ở trạng thái hơi quá nhiệt áp suất cao, nhiệt độ cao (điển 2r).
Quá trình nén được coi gần như đoạn nhiệt (nén thuận nghịch 1-2s). Tuy nhiên thực tế trong quá trình nén tồn tại những tổn thất năng lượng không mong muốn, nên entropi của môi chất ở đầu ra của máy nén cao hơn so với entropi của môi chất ở đầu hút máy nén và điều đó làm giảm hiệu quả năng lượng của chu trình, các thiết bị máy nén ngày nay đang được tối ưu hóa để hạn chế những tổn thất không mong muốn đó và làm tăng hiệu quả của thiết bị. Sau khi nén môi chất lạnh được đưa vào bình ngưng tụ, ở đây môi chất lạnh có áp suất cao (pk) và nhiệt độ cao (tk) sẽ nhả nhiệt cho chất cần gia nhiệt và trở thành dạng lỏng quá lạnh, cụ thể chất nhận nhiệt của chúng ta sẽ là nước để phục vụ cho các nhu cầu sinh hoạt trong gia dụng, kinh doanh và công nghiệp. Sau đó môi chất lạnh được đưa đến van tiết lưu.
Ở van tiết lưu, môi chất được tiết lưu từ trạng thái lỏng quá lạnh có áp suất cao xuống trạng thái hơi bão hòa ẩm có áp suất thấp và nhiệt độ thấp. Quá trình tiết lưu được coi là một quá trình đẳng entanpi. Môi chất lạnh ở dạng hơi bão hòa ẩm ở áp suất thấp (tồn tại ở hai trạng thái là lỏng sôi và hơi bão hòa khô) sẽ được đưa đến thiết bị bay hơi và nhận nhiệt từ 4 môi trường nhờ trao đổi nhiệt với không khí. Sau đó môi chất có dạng hơi quá nhiệt áp suất thấp sẽ được đưa vào đầu hút máy nén và thực hiện các chu trình tiếp theo.4 Tổng quan về bơm nhiệt sản xuất nước nóng và mục đích của đề tài Tình trạng biến đổi khí hậu Trái Đất hiện nay diễn ra hết sức phức tạp, nguồn năng lượng hóa thạch đang dần cạn kiệt và nóng lên toàn cầu từ phác thải khí hiệu ứng nhà kính, kèm theo đó là sự phát triển của các loại vi sinh vật đột biến do thay đổi điều kiện môi trường, nấm mốc, dịch bệnh, ô nhiễm môi trường.