Chương I TỔNG QUAN Bài 1 MÔI TRƯỜNG Mục tiêu của bài Sau bài học này (hoặc sau khi nghiên cứu chương này) sinh viên sẽ: - Trình bày được mục đích – ý nghĩa của việc bảo vệ môi trường. - Giải thích, minh họa được các nguyên nhân gây ô nhiễm môi trường và các tác hại của sự ô nhiêm đó. ĐỊNH NGHĨA Môi trường là các yếu tố tự nhiên và yếu tố nhân tạo quan hệ mật thiết với nhau, bao quanh con người và có ảnh hưởng tới đời sống, sản xuất, sự tồn tại, phát triển của con người. THỰC TRẠNG Hiện nay, môi trường đang là vấn đề nóng bỏng và cấp bách bởi nó không chỉ ảnh hưởng tới một quốc gia mà là vấn đề của toàn cầu, không chỉ riêng của các nhà khoa học mà là của tất cả mọi người, mọi tầng lớp trong xã hội.
Môi trường sống của chúng ta đã và đang bị ô nhiễm từng ngày từng giờ do các hoạt động vô ý hay cố ý của con người. Một số vấn đề môi trường đáng báo động nhất và dễ nhìn thấy nhất là ô nhiễm môi trường không khí, nước, tài nguyên cạn kiệt… Ô nhiễm môi trường là hiện tượng làm thay đổi trực tiếp hoặc gián tiếp tính chất vật lý, hóa học, sinh học của bất cứ thành phần nào của môi trường hay toàn bộ môi trường sống vượt quá mức cho phép đã được xác định. CÁC NGUYÊN NHÂN GÂY Ô NHIỄM MÔI TRƯỜNG 1.1 Ô nhiễm môi trường đất Việt Nam có nguồn tài nguyên đất rất phong phú, nhưng do việc khai thác bừa bãi và tình trạng phá rừng làm cho đất bị trơ, lớp đất canh tác trên bề mặt bị xói mòn. Ở những vùng đất bị xói mòn và rửa trôi nghiêm trọng, đất bị mất khả năng canh tác.
Có nhiều nguyên nhân Hình 1.1 Đất bị khai phá bừa bãi gây ra ô nhiễm đất trong đó có một số nguyên nhân chính sau: Hàng năm chúng ta sản xuất được 240.000 tấn acid sulfuric, trong đó có 180.000 tấn đi từ quặng pirit nhưng hiệu suất chuyển hóa thấp nên lượng chất thải cao nên còn thải ra môi trường khoảng hơn 4.000 tấn SO2 và khoảng 80.000 tấn xỉ pirit. - Đất có thể bị ô nhiễm tự nhiên do thành phần của nó. Từ quá trình hình thành vỏ trái đất, đất đá đó chứa sẵn trong nó những kim loại nặng và á kim. Ở một liều lượng nhất định trong khi khai thác, sử dụng và qua các phản ứng hóa học tiếp theo, tất cả những kim loại và á kim đều độc hại với con người và động thực vật trên trái đất.
- Ô nhiễm do các hoạt động của con người bằng các chất gây ô nhiễm hữu cơ vi mô trực tiếp thấm dần xuống đất qua sự hấp thụ của cây cối hoặc theo các mạch nước ngầm, từ đó theo đường tiêu hóa hoặc bụi bặm tác động tới cơ thể con người và động vật gây ung thư hay đột biến gen. Cây trồng cũng có thể bị lây nhiễm các chất độc vô cơ qua không khí, theo gió thấm vào cành lá. - Ô nhiễm đất nông nghiệp hiện nay là do sử dụng các loại thuốc diệt cỏ, thuốc trừ sâu, thuốc kích thích không đúng liều lượng và không đúng quy định. Lượng tích tụ lâu dài của các nguồn này gây ô nhiễm nghiêm trọng tài nguyên đất nông nghiệp, ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất và sức khỏe con người.
Loại ô nhiễm này do sử dụng phân bón hóa học, thuốc bảo vệ thực vật, chất kích thích tăng trưởng gây ra, trong sản xuất nông nghiệp là chủ yếu. Sử dụng phân bón quá liều lượng làm cho đất bị chua, bị cứng, làm ảnh hưởng đến năng suất cây trồng. 12 Việc ô nhiễm đất có thể kéo theo việc ô nhiễm trực tiếp nguồn nước và có thể cả không khí. Ở nước ta, việc sử dụng phân bón chưa nhiều như các nước trong khu vực và trên thế giới nên chưa thấy rõ hiện tượng ô nhiễm đất do dùng phân bón (trừ một số vùng ở Hà Nội và Đà Lạt).
- Ô nhiễm do chất thải sinh hoạt và chất thải công nghiệp cũng khá nghiêm trọng. Hàng ngày, con người và động vật thải ra một số lượng lớn các chất thải. Khu vực càng đông người thì lượng phế thải càng lớn. Những chất thải này từ nhiều nguồn khác nhau, gây khó khăn cho việc thu gom, xử lí.
Trong khi đó, ý thức bảo vệ môi trường của đa số người dân còn chưa tốt, dẫn đến tình trạng xả rác “vô tội vạ”. Ngoài ra còn một số nguyên nhân khác gây ô nhiễm đất, đó là do tác nhân sinh học, tác nhân vật lí, do sự cố tràn dầu, do hậu quả của chiến tranh, do thảm họa bình địa, và do các tác nhân phóng xạ. Tác hại của ô nhiễm môi trường đất: Ô nhiễm đất không những ảnh hưởng xấu tới sản xuất nông nghiệp và chất lượng nông sản, mà còn thông qua lương thực, rau quả,. ảnh hưởng gián tiếp tới sức khoẻ con người và động vật.2 Ô nhiễm môi trường nước Nước là nguồn sống của con người và mọi loại sinh vật; nó cần thiết cho rất nhiều ngành công nghiệp, nông nghiệp và cho sinh hoạt,… Tuy nhiên hiện nay, nguồn nước đang bị ô nhiễm nặng nề.
Ví dụ sự cố tràn dầu vào ngày 20/4/2010, giàn khoan Deepwater Horizon nằm cách bờ biển Hình 1.2 Ô nhiễm nước ở Việt Nam Louisiana của Mỹ 50 dặm đã đột ngột phát nổ và chìm xuống biển, giết chết 11 công nhân và khiến cho hàng trăm triệu lít dầu thô tràn ra biển, trở thành sự cố tràn dầu lớn nhất từ trước tới nay và gây hại môi trường nghiệm trọng. Chim chóc, thủy sản, cây xanh bị ảnh hưởng, bị hủy hoại. Thiệt hại kinh tế nặng nề: hàng trăm ngàn ngư dân không còn đi đánh bắt cá; thương mại, du lịch đình trệ. Nhưng vấn đề đáng lo hàng đầu là ảnh hưởng của vụ tràn dầu đến sức khỏe của người dân.
13 Có nhiều nguyên nhân gây ra ô nhiễm nguồn nước trong đó có một số nguyên nhân chính sau: - Ô nhiễm hóa học: do các chất thải công nghiệp chưa được xử lí, bao gồm chất thải vô cơ và chất thải hữu cơ. Nhiều chất chỉ cần có mặt trong nước với hàm lượng 1mg/lít cũng đủ để giết chết các động vật (như cromat, cyanua. Chất bẩn từ quần áo, chất thải từ phân người có khoảng 4,9g phốtpho/ngày. Hậu quả là nếu thải vào nguồn nước chất bẩn này sẽ làm tăng nhanh các sinh vật nổi và thủ tiêu dần một số động vật khác dưới nước.
- Ô nhiễm hữu cơ: do nước thải ở các hệ thống thoát nước đô thị, các lò sát sinh, trại chăn nuôi, nhà máy thực phẩm, nhà máy giấy,… Lượng chất hữu cơ này trong nước đã tiêu thụ một phần không nhỏ lượng oxy hòa tan trong nước và hệ quả là làm chết các động - thực vật nước. - Ô nhiễm nhiệt học: Các Hình 1.3 Cá chết hàng loạt ở hồ Tây chất hữu cơ của nhà máy nhiệt điện và điện nguyên tử làm tăng nhiệt độ của nước. Nước nóng sẽ làm tỷ lệ oxy hòa tan trong nước giảm, làm cho các loài thủy sản dễ bị ngạt thở, rối loạn chu kỳ sinh học, thậm chí dẫn tới hủy diệt một số loài. - Ô nhiễm có nguồn gốc nông nghiệp: Nguồn gốc của loại ô nhiễm này chủ yếu do hàm lượng nitrogen trong đất quá mức cho phép vì dùng phân hóa học không đúng cách và không đúng liều lượng, hoặc sử dụng phân chuồng chưa qua xử lí các độc tố.
Các độc tố đọng lại trong các loại thực phẩm, vật nuôi sẽ xâm nhập vào cơ thể con người khi sử dụng. Một nguồn ô nhiễm nông nghiệp khác là do sử dụng quá liều lượng các hóa chất diệt cỏ, trừ sâu hại,… Các loại hóa chất này tồn tại rất lâu trong đất, gây ảnh hưởng không chỉ đến nguồn đất mà còn cả nguồn nước và sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến con người. Tác hại của ô nhiễm môi trường nước là: - Đối với các loại động thực vật trong nước: Động thực vật sống được trong nước là do quang hợp được từ ánh sáng mặt trời kết hợp với việc sử dụng oxy hòa tan trong nước để hô hấp, quang hợp. Đồng thời, chúng cũng lấy các chất dinh dưỡng trong nước để sống.
Khi các chất thải hữu cơ đổ vào nước, chúng sẽ làm giảm lượng oxy hòa tan trong 14 nước; một số hợp chất hữu cơ tích tụ, đóng váng, kết bè trên mặt nước làm giảm khả năng quang hợp của các loài thực vật, chưa kể đến các chất độc hại mà những nguồn chất thải này mang đến. Hậu quả là nhiều loại vi sinh vật bị chết, có loài bị nhiễm độc. Và hậu quả thật khó lường khi con người tiêu thụ các thực phẩm từ những nguồn nhiễm độc này. - Đối với con người: do dùng nước sinh hoạt bị ô nhiễm để ăn uống, tắm rửa, người ta có thể bị nhiễm khuẩn gây các bệnh phổ biến, các bệnh dạ dày, ruột, nhiễm virut, viêm gan, nhiễm kí sinh trùng, giun sán,… Ngoài ra, con người còn bị các khoáng chất độc hại xâm nhập cơ thể như: thủy ngân, chì, antimon, các nitrat làm thay đổi hồng cầu, ngăn cản quá trình cố định oxy, rất nguy hiểm, gây tỷ lệ tử vong cao ở trẻ sơ sinh.3 Ô nhiễm môi trường không khí Ô nhiễm không khí là sự thay đổi lớn trong thành phần của không khí hoặc có sự xuất hiện các khí lạ làm cho không khí không sạch, có sự tỏa mùi, làm giảm tầm nhìn xa, gây biến đổi khí hậu, gây bệnh cho con người và sinh vật nó còn xuất phát từ những hoạt động trong sinh hoạt và công nghiệp, làm tạo ra các khí Hình 1.4 Khói bụi từ thải độc hại cho cơ thể sinh vật: khí CO, khu công nghiệp.
khí SO2, khí CO2, khí NO2. Theo Cục Bảo vệ Môi trường TP HCM, nhiều chỉ tiêu về môi trường không khí mà các trạm quan trắc chất lượng không khí thành phố ghi nhận được đều vượt chuẩn cho phép, trong đó đáng lo ngại nhất là lượng bụi trong không khí quá cao. Tổng lượng bụi lơ lửng trung bình từ 0,38-0,76 mg/m3, vượt quy chuẩn Việt Nam (QCVN 06: 2009/BTNMT) từ 1,26-2,55 lần, có những tháng nồng độ bụi lên đến 1,47 mg/m3, vượt QCVN 5 lần. Ngân hàng Thế giới (WB) xếp TP HCM vào 1 trong 10 thành phố có mức độ ô nhiễm bụi cao nhất thế giới.
Còn ở Hà Nội, theo khảo sát của Sở Y tế Hà Nội, 72% hộ gia đình có người mắc bệnh do ô nhiễm không khí. Đây là tỷ lệ quá cao so với các khu vực khác trong cả nước.