Khóa luận tốt nghiệp luật học định tội danh và quyết định hình phạt đối với tội mua bán trái phép chất ma tuý theo quy định của bộ luật hình sự năm 2015 và thực tiễn xét xử tại toà án nhân dân tỉnh điện biên

Khóa luận phân tích tội mua bán trái phép ma túy và hình phạt theo Bộ luật Hình sự 2015 cùng thực tiễn xét xử tại Tòa án nhân dân tỉnh Điện Biên.

• Tác giả: Trần Hồng Phúc
• Người hướng dẫn: Pgs.Ts Cao Thị Oanh
• Trường học: Trường Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Pháp luật Hình sự
• Đề tài: Định tội danh và quyết định hình phạt đối với tội mua bán trái phép chất ma túy theo quy định của Bộ luật Hình sự năm 2015 và thực tiễn xét xử tại Tòa án nhân dân tỉnh Điện Biên
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khái niệm và đặc điểm của tội mua bán ma túy

Tội mua bán trái phép chất ma túy là một trong những tội phạm nghiêm trọng được quy định trong Bộ luật Hình sự 2015. Đây là hành vi phạm tội liên quan đến việc mua bán, vận chuyển, tàng trữ các chất ma túy mà pháp luật cấm. Tội này gây hại nghiêm trọng đến sức khỏe và trật tự xã hội. Theo thống kê từ Liên Hợp Quốc, toàn cầu có hàng triệu người sử dụng ma túy trái phép, gây ra các vấn đề xã hội nặng nề. Định tội danh trong các vụ án mua bán ma túy đòi hỏi phải xác định chính xác các yếu tố cấu thành tội phạm, bao gồm chủ thể, khách thể, mặt khách quan và mặt chủ quan của hành vi phạm tội.

1.1. Khái niệm tội mua bán trái phép chất ma túy

Tội mua bán ma túy là hành vi cố ý mua, bán hoặc trao đổi các chất ma túy bị pháp luật cấm. Hành vi này được coi là phạm tội khi thực hiện với mục đích trái phép. Các chất ma túy bị cấm bao gồm: heroin, cocaine, cần sa, methamphetamine và các dẫn xuất của chúng. Tội này xảy ra khi có sự trao đổi giữa hai bên, với hoặc không có lợi nhuận.

1.2. Yếu tố cấu thành tội phạm

Cấu thành tội phạm bao gồm bốn yếu tố chính: (1) Chủ thể: người có năng lực hành vi tư pháp hình sự; (2) Khách thể: quyền lợi pháp luật được bảo vệ là sức khỏe cộng đồng; (3) Mặt khách quan: hành vi mua bán ma túy trái phép; (4) Mặt chủ quan: có tính cách cố ý. Việc xác định đầy đủ các yếu tố này là điều kiện để định tội danh chính xác.

II. Hình phạt đối với tội mua bán ma túy theo BLHS 2015

Bộ luật Hình sự 2015 quy định các mức hình phạt khác nhau tùy thuộc vào số lượng, loại chất ma túy và tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội. Hình phạt tù giam thường là hình thức xử phạt chính cho tội này. Mức độ hình phạt được chia thành các khoảng khác nhau dựa trên khối lượng ma túy được mua bán. Đối với số lượng nhỏ, hình phạt có thể nhẹ hơn, nhưng đối với mua bán số lượng lớn, các bị cáo có thể bị kết án từ 8 đến 15 năm tù hoặc thậm chí tù chung thân. Ngoài hình phạt chính, bị cáo còn phải chịu các hình phạt bổ sung như tước quyền công dân và đóng phạt tiền.

2.1. Các mức hình phạt cụ thể

Theo Điều 249 BLHS 2015: Mua bán trái phép từ 2,5g đến 10g heroin bị phạt tù từ 3 đến 7 năm; từ 10g đến 100g bị phạt 7 đến 15 năm; trên 100g bị phạt 15 năm tù hoặc tù chung thân. Các chất ma túy khác có quy định hình phạt tương ứng với độ nguy hiểm của chúng. Tòa án xem xét từng trường hợp cụ thể để quyết định hình phạt phù hợp.

2.2. Hình phạt bổ sung và tác động

Ngoài hình phạt chính là tù giam, bị cáo mua bán ma túy còn bị tước quyền công dân từ 3 đến 5 năm sau khi chấp hành xong bản án. Đồng thời, bị cáo phải đóng tiền phạt từ 50 triệu đến 500 triệu đồng. Những hình phạt này nhằm ngăn chặn tội phạm, bảo vệ xã hội và răn đe những người có ý định vi phạm pháp luật.

III. Quy trình định tội danh trong xét xử

Định tội danh là quá trình xác định chính xác tội danh mà bị cáo phạm phải dựa trên các bằng chứng thu thập được. Trong các vụ án mua bán ma túy, quy trình này đòi hỏi sự cẩn thận cao độ từ các cơ quan điều tra, truy tố và xét xử. Các bằng chứng quan trọng bao gồm: kết quả phân tích hóa học chất bắt giữ, lời khai của bị cáo, nhân chứng, tài liệu, vật chứng. Viện kiểm sát nhân dân (VKSND) có trách nhiệm chứng minh hành vi phạm tội, còn Tòa án nhân dân có nhiệm vụ xác định lỗi và quyết định hình phạt. Việc định tội danh chính xác là cơ sở để áp dụng pháp luật công bằng và bảo vệ quyền lợi của bị cáo.

3.1. Vai trò của bằng chứng trong định tội danh

Bằng chứng là yếu tố then chốt trong quá trình định tội danh mua bán ma túy. Các bằng chứng phải được thu thập hợp pháp, đầy đủ và phải chứng minh được những sự thật liên quan đến vụ án. Kết quả kiểm định ma túy bắt giữ là bằng chứng quan trọng nhất. Lời khai của bị cáo phải được xác minh lại thông qua các bằng chứng khác để tránh oan sai.

3.2. Thẩm quyền của các cơ quan tư pháp

Cơ quan điều tra (Công an, Bộ Quốc phòng) thu thập bằng chứng; VKSND quyết định truy tố và Tòa án xét xử. Tòa án có quyền quyết định hình phạt dựa trên sự kiện được xác định tại phiên tòa. Mỗi cơ quan tư pháp phải tuân thủ nguyên tắc pháp định, bảo vệ quyền bình đẳng trước pháp luật cho bị cáo.

IV. Thực tiễn xét xử và những giải pháp nâng cao hiệu quả

Trên thực tế, công tác xét xử các vụ án mua bán ma túy tại các tòa án nhân dân vẫn còn tồn tại một số hạn chế. Theo khóa luận tốt nghiệp của Trần Hồng Phúc từ Trường Đại học Luật Hà Nội, thực tiễn tại Tòa án nhân dân tỉnh Điện Biên từ 2020-2024 cho thấy tỷ lệ các vụ án về mua bán ma túy chiếm tỷ lệ cao trong tổng số vụ án hình sự. Để nâng cao hiệu quả trong định tội danh và quyết định hình phạt, cần phải: (1) Hoàn thiện quy định pháp luật để bao quát các hình thức mua bán ma túy mới; (2) Nâng cao trình độ chuyên môn của thẩm phán; (3) Tăng cường cơ sở vật chất để phục vụ công tác xét xử.

4.1. Những tồn tại và hạn chế hiện nay

Các tồn tại chính bao gồm: (1) Quy định về mua bán ma túy chưa bao phủ hết các hình thức phạm tội mới; (2) Chất lượng bằng chứng thỉnh thoảng chưa đủ để định tội danh chính xác; (3) Một số cán bộ tòa án chưa có đủ kinh nghiệm trong xét xử các vụ án phức tạp. Những hạn chế này ảnh hưởng đến tính công bằng của quyết định hình phạt.

4.2. Giải pháp cải thiện và phát triển

Để nâng cao hiệu quả, cần: (1) Hoàn thiện Bộ luật Hình sự để cập nhật các hình thức mua bán ma túy mới qua mạng; (2) Đào tạo nâng cao cho thẩm phán về kiến thức ma túy và pháp luật hình sự; (3) Tăng cường trao đổi kinh nghiệm giữa các tòa án; (4) Đầu tư cơ sở vật chất hiện đại để hỗ trợ công tác xét xử. Những giải pháp này sẽ giúp định tội danh chính xác hơn và áp dụng hình phạt công bằng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ ĐỊNH TỘI DANH VÀ QUYẾT ĐỊNH HÌNH PHẠT ĐỐI VỚI TỘI MUA BÁN TRÁI PHÉP CHẤT MA TÚY 1.1 Các khái niệm liên quan về việc định tội danh và quyết định hình phạt đối với tội mua bán trái phép chất ma túy 1.1 Khái niệm tội mua bán trái phép chất ma túy Dù được quy định tại chương XX các tội phạm về ma túy trong Bộ luật hình sự năm 2015 sửa đổi, bổ sung năm 2017, tuy nhiên Bộ luật này và các văn bản hướng dẫn chi tiết thi hành BLHS 2015 đều chưa có định nghĩa cụ thể về thuật ngữ “tội mua bán trái phép chất ma túy”. Chính vì vậy, cần phải tìm hiểu thông qua các tài liệu, các quan điểm của các nhà nghiên cứu khác nhau. Cụ thể như sau: Theo từ điển tiếng Việt thì: “Ma túy là tên gọi chung cho tất cả các chất có tác dụng gây trạng thái ngây ngất, đờ đẫn, dùng quen thành nghiện”2. Tuy nhiên, hiện nay có nhiều chất ma túy hiện không gây trạng thái ngây ngất, đờ đẫn mà gây ra trạng thái thần kinh bị rối loạn, hoang tưởng, ảo giác, tính cách trở nên hung hãn, độc ác… Theo góc độ khoa học, thuật ngữ “chất ma túy” được định nghĩa theo nhiều quan điểm khác nhau.

Trên phương diện quốc tế, theo định nghĩa của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cho rằng: “Ma túy theo nghĩa rộng nhất là mọi thực thể hóa học hoặc là những thực thể hỗn hợp, khác với tất cả những cái được đòi hỏi để duy trì một sức khỏe bình thường, việc sử dụng những cái đó sẽ làm biến đổi chức năng sinh học và có thể cả cấu trúc của vật”3. Hiểu đơn giản, ma túy là mọi vật chất khi đưa vào trong cơ thể sẽ làm thay đổi chức năng sinh lý học hoặc tâm lý học của con người. Cụm từ “ma túy” xuất hiện khá muộn ở nước ta và chính thức được sử dụng lần đầu tiên trong pháp luật Việt Nam tại Bộ luật hình sự năm 1985. Hiện nay, cụm từ “ma túy” đã xuất hiện ngay trong tên gọi của các văn bản luật như Luật Phòng, chống ma túy.

Theo khoản 1 Điều 2 của Luật Phòng, chống ma túy thì “Chất ma túy bao gồm chất gây nghiện và chất hướng thần được quy định trong các danh mục do Chính phủ ban hành”. Để làm rõ hơn khái 2 Viện ngôn ngữ học (1994), Từ điển tiếng Việt, Nxb Khoa học xã hội, tr 583 3 Tài liệu về Ma túy và tác động của ma túy, truy cập từ: https://binhphuoc.vn/vi/stttt/phong-chong-toi-pham-xam-hai-tre-em/ma-tuy-va-tac-dong-cua-ma-tuy- 806.html ngày 01 tháng 02 năm 2025 7 niệm này, Luật Phòng, chống ma túy đã quy định thêm khái niệm “chất gây nghiện” và “chất hướng thần”. Theo đó, “chất gây nghiện là chất kích thích hoặc ức chế thần kinh, dễ gây tình trạng nghiện đối với người sử dụng” và “chất hướng thần là chất kích thích, ức chế thần kinh hoặc gây ảo giác, nếu sử dụng nhiều lần có thể dẫn tới tình trạng nghiện đối với người sử dụng”4. Như vậy, trong Luật phòng, chống ma túy, cụm từ “chất ma túy” được định nghĩa và giải thích một cách gián tiếp thông qua các khái niệm “chất gây nghiện” và “chất hướng thần”.

Theo Từ điển tiếng Việt thì thuật ngữ “mua bán” được hiểu là: “hành vi trao đổi giữa hai bên, trong đó người mua hàng hay dịch vụ nhận được quyền sở hữu hàng hóa (hay dịch vụ) từ người bán hay người làm dịch vụ bằng cách trả một số tiền theo giá cả hai bên thỏa thuận, hoặc giá cả hợp pháp do nhà nước quy định chính thức”5. Trái phép được hiểu là việc làm việc gì đó trái với điều được pháp luật cho phép làm. Đinh Văn Quế thì “Hành vi mua bán trái phép chất ma túy là bán hay mua để bán lại; vận chuyển ma túy để bán cho người khác; tàng trữ để bán lại hoặc để sản xuất ra chất ma túy khác để bán lại trái phép; hoặc dùng ma túy để đổi lấy hàng hóa hay dùng hàng hóa để đổi lấy ma túy”6. Còn theo giáo trình Luật Hình sự Việt Nam (tập 2) của trường Đại học Luật Hà Nội thì: “Hành vi mua bán trái phép chất ma túy được hiểu là hành vi trao đổi trái phép chất ma túy dưới bất kì hình thức nào”7.

BLHS 2015 không quy định cụ thể về hành vi mua bán trái phép chất ma túy mà hành vi mua bán trái phép chất ma túy được hướng dẫn trong Thông tư số 08/VBHN- BCA ngày 31 tháng 12 năm 2015 tiểu mục 3.3 phần II như sau: 3. “Mua bán trái phép chất ma túy” là một trong các hành vi sau đây: a) Bán trái phép chất ma túy cho người khác (không phụ thuộc vào nguồn gốc chất ma túy do đâu mà có) bao gồm cả việc bán hộ chất ma túy cho người khác để hưởng tiền công hoặc các lợi ích khác; 4 Luật Phòng, chống ma túy năm 2021. 5 Viện ngôn ngữ (1996), “Từ điển tiếng Việt” Nxb Đà Nẵng, tr 412. 6 Đinh Văn Quế, Bình luận khoa học Bộ luật hình sự 1999, phần các tội phạm, Chương XVIII, Các tội phạm về ma túy, Nxb thành phố Hồ Chí Minh, 2006, tr 92.

7 Trường Đại học Luật Hà Nội (2023), Giáo trình Luật Hình sự Việt Nam, tập 2, Nxb Tư Pháp, Hà Nội, tr 33. 8 b) Mua chất ma túy nhằm bán trái phép cho người khác; c) Xin chất ma túy nhằm bán trái phép cho người khác; d) Dùng chất ma túy nhằm trao đổi thanh toán trái phép (không phụ thuộc vào nguồn gốc chất ma túy do đâu mà có); đ) Dùng tài sản không phải là tiền đem trao đổi, thanh toán… lấy chất ma túy nhằm bán lại trái phép cho người khác; e) Tàng trữ chất ma túy nhằm bán trái phép cho người khác; g) Vận chuyển chất ma túy nhằm bán trái phép cho người khác. Người tổ chức, người xúi giục, người giúp sức cho người thực hiện một trong các hành vi mua bán trái phép chất ma túy được hướng dẫn từ điểm a đến điểm g tiểu mục 3.3 này đều bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội mua bán trái phép chất ma túy. Theo hướng dẫn trên người thực hiện một hoặc nhiều dạng hành vi trong 7 hành vi trên và những người đồng phạm đều bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội mua bán trái phép chất ma túy.

Để đưa ra được khái niệm tội mua bán trái phép chất ma túy, cần khẳng định tội phạm này có đầy đủ những đặc điểm chung của tội phạm được quy định trong BLHS 2015 gồm: Tính nguy hiểm cho xã hội, tính trái pháp luật hình sự, tính có lỗi, do người có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện và tính phải chịu hình phạt. Dấu hiệu có tính nguy hiểm cho xã hội thể hiện qua việc phạm tội gây ra hoặc đe dọa gây ra thiệt hại đáng kể cho quan hệ xã hội được luật hình sự bảo vệ và người thực hiện hành vi gây thiệt hại đó phải có lỗi. Tính nguy hiểm cho xã hội bao hàm tính gây thiệt hại về khách quan và tính có lỗi thuộc về chủ quan của tội phạm. Hành vi gây thiệt hại bị coi là có lỗi nếu chủ thể đã lựa chọn, quyết định thực hiện hành vi dó khi có đủ điều kiện lựa chọn và quyết định xử sự khác không có hại cho xã hội.

Tội phạm mua bán trái phép chất ma túy được thực hiện bởi cá nhân có năng lực trách nhiệm hình sự và đạt độ tuổi luật định. Dấu hiệu này đòi hỏi người thực hiện hành vi phạm tội có khả năng nhận thức và khả năng điều khiển hành vi đồng thời đạt độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự theo luật quy định tại Điều 12 BLHS 2015 khi thực hiện tội phạm này. Đồng thời với việc thỏa mãn dấu hiệu trên, tội mua bán trái phép chất ma túy có dấu hiệu phải chịu hình phạt, bị đe dọa phải chịu 9 biện pháp cưỡng chế nhà nước nghiêm khắc nhất là hình phạt được quy định tại các khoản tương ứng ở Điều 251 BLHS năm 2015. Từ những phân tích trên, có thể đưa ra khái niệm tội mua bán trái phép chất ma túy như sau: “Tội mua bán trái phép chất ma túy là hành vi trao đổi trái phép chất ma túy dưới bất kì hình thức nào, hành vi trao đổi không phụ thuộc vào nguồn gốc ma túy do đâu mà có, hành vi này do người có năng lực trách nhiệm hình sự và đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự thực hiện và thực hiện bằng lỗi cố ý”.2 Khái niệm định tội danh đối với tội mua bán trái phép chất ma túy Áp dụng quy phạm pháp luật hình sự là một quá trình rất phức tạp và đa dạng, được tiến hành qua nhiều giai đoạn khác nhau.

Trong đó “định tội danh” là một giai đoạn cơ bản và quan trọng của của quá trình đó. Khái niệm “định tội danh” được nhiều nhà khoa học luật hình sự Việt Nam đưa ra các quan điểm khác nhau như sau: Trước tiên, theo Từ điển Luật học thì “định tội danh” là “hoạt động nhận thức, áp dụng pháp luật hình sự được thực hiện trên cơ sở xác định đầy đủ, chính xác, khách quan các tình tiết cụ thể của hành vi phạm tội theo đúng nội dung quy phạm pháp luật hình sự quy định cấu thành tội phạm tương ứng và xác định sự phù hợp giữa các dấu hiệu của cấu thành tội phạm nhất định với các tình tiết của hành vi phạm tội bằng phương pháp và thông qua các giai đoạn nhất định”8. Lê Cảm: “Định tội danh là quá trình nhận thức lý luận có tính lôgic, là dạng của hoạt động thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự cũng như pháp luật tố tụng hình sự và được tiến hành trên cơ sở các chứng cứ, các tài liệu thu thập được và các tình tiết thực tế của vụ án hình sự để xác định sự phù hợp giữa các dấu hiệu của hành vi nguy hiểm cho xã hội được thực hiện với các dấu hiệu của cấu thành tội phạm tương ứng do luật hình sự quy định nhằm đạt được sự thật khách quan, tức là đưa ra sự đánh giá chính xác tội phạm về mặt pháp lý hình sự, làm tiền đề cho việc cá thể hóa và phân hóa trách nhiệm hình sự một cách công minh, có căn cứ và đúng pháp luật”9. 8 Viện khoa học và pháp lý (2006), Từ điển Luật học, Nxb Tư pháp, tr 266.

Lê Cảm, “Một số vấn đề chung về định tội danh” trong Giáo trình Luật hình sự Việt Nam của Trường Đại học Luật Hà Nội, Nxb. Công an nhân dân, Hà Nội, 2002, tr.