chương 1 Iran là một quốc gia có tầm ảnh hưởng tại khu vực Trung Đông, đồng thời cũng là một mảng quan trọng trong đị a chính trị toàn cầu. Hệ thống chính trị Iran là chế độ thần quyền dựa trên bệ đỡ tư tưởng tôn giáo (Hồi giáo), về cơ bản hệ thống chính trị Iran khá ph ức tạp, quyền lực tối cao tập trung ở Lãnh tụ tinh thần. Chương trình hạt nhân Iran được biết đến từ những năm 50 của thế kỷ XX, vấn đề hạt nhân vẫn sẽ còn là một vấn đề nóng bỏng với quan hệ các quốc gia trong hệ thống quốc tế, các quan điểm về hạt nhân và vũ khí hạt nhân đã được nhiều học giả, các tổ chức quốc tế đưa ra, tuy nhiên thế giới v ẫn chưa thống nhất một khái niệm nào để quy chuẩn vũ khí hạ t nhân. Thỏa thuận hạt nhân Iran được coi là một bước tiến mới trong kiểm soát vũ khí hạ t nhân nhằm phi hạt nhân hóa, đả m bảo an ninh hạt nhân toàn cầu.
Thỏa thuận hạt nhân Iran phần nào đã góp phần thúc đẩy giải quyết các mâu thuẫn trong vấn đề hạt nhân giữa các cường quốc với các quốc gia ở tầm trung và thấp có phát triển chương trình hạt nhân. 21 https://documents-downloader.dev/document 23/91 19:04 25/03/2024 Documents Downloader CHƯƠNG 2. THỰC TRẠNG THỎA THUẬN HẠT NHÂN IRAN 2.1 Tình hình Iran và quốc tế Chương trình hạt nhân Iran đượ c khởi động từ những năm 50 của thế kỉ XX với sự giúp đỡ của Hoa Kỳ trong chương trình “Atoms for peace” (Nguyên tử cho hòa bình) c ủa cựu Tổng thống Dwight D. Năm 1968, Iran chính thức tham gia Hi ệp ước NPT, Năm 1975, công ty Siemens KWU, dựa trên lò ph ản ứng Biblis B ở Đức, đã khởi công xây dựng hai tổ máy PWR công su ất 1293 MWe (tổng) vào năm 1975, cách Bushehr 18 km về phía nam c ủa tỉnh Bushehr trên Vịnh Ba Tư.
Tuy nhiên, đến năm 1979 chương trình hạ t nhân Iran đã bị đình chỉ do cuộc Cách mạng Hồi giáo được Giáo chủ Khomeini lãnh đạo đã lật đổ chế độ quân chủ Pahlavi, thành lập nhà nước C ộng hòa Hồi giáo Iran. Ngay sau khi chính quy ền Pahlavi bị l ật đổ, quan hệ giữa Mỹ - Iran ngày càng tr ở nên xấu đi khi giữa hai nước xảy ra những cuộc xung đột chính trị và ngoại giao, đặc bi ệt cu ộc kh ủng hoảng con tin Iran (1979) khi m ột nhóm sinh viên Iran đã chiếm Đạ i sứ quán Hoa Kỳ tại Tehran, bắt giữ 56 nhà ngoại giao và công dân Mỹ trong 444 ngày (K ể từ 4/11/1979 đến 20/1/1981). Giáo chủ Khomeini kêu gọi tấn công các lợi ích của Mỹ và Israel, yêu c ầu Washington trục xuất cựu vương Shah đang sống lưu vong ở Mỹ. Đây là một trong những vụ bắt giữ con tin chấn động lịch sử và đánh dấu sự th ất b ại c ủa chính quyền t ổng thống Jimmy Carter trong đàm phán và giả i c ứu con tin (Anh, 2015) Năm 1984, chương trình hạt nhân Iran đượ c tái khởi động trong khi cuộc chiến tranh giữa Iran – Iraq vẫn đang diễn ra.
Cũng trong thập niên 80, Iran đã mua lạ i công nghệ hạt nhân từ một nhà khoa học h ạt nhân Pakistani AQ Khan. Năm 2002, Hội đồng Quốc gia Kháng chiến Iran, cánh chính tr ị c ủa t ổ ch ức kh ủng b ố Mujahideen-e Khalq (MeK), t ổ ch ức h ọp báo và tuyên bố Iran đã xây dựng các cơ sở hạt nhân gần Natanz và Arak. Năm 2003, Hội đồng Thống đốc Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc t ế (IAEA) thông qua một nghị quyết kêu gọi Iran đình chỉ tất c ả các hoạt động liên quan đế n làm giàu - và tái chế. Nghị quyết yêu cầu Iran công bố tất cả các tài li ệu liên quan đến chương trình làm giàu uranium c ủa nước này và cho phép các thanh tra c ủa IAEA ti ến hành lấy mẫu môi 22 https://documents-downloader.dev/document 24/91 19:04 25/03/2024 Documents Downloader trường tại bất kỳ địa điểm nào.
Nghị quyết yêu cầu Iran phải đáp ứng các điều kiện của mình trước ngày 31 tháng 10 năm 2003. Năm 2005, Nga và Iran ký kế t một thỏa thuận cung cấp nhiên liệu hạt nhân, trong đó Nga sẽ cung cấp nhiên liệu cho lò phản ứng Bushehr mà nước này đang xây dựng và Iran sẽ trả lại số nhiên liệu hạt nhân đã sử dụng cho Nga. Thỏa thuận này nhằm ngăn chặn Iran chiết xuất plutonium làm vũ khí hạ t nhân từ nhiên liệu hạt nhân đã qua sử dụng. Sự đổ vỡ của các cu ộc đàm phán hạt nhân 2003-2005 trong nhi ệm kỳ của Tổng thống Mohammad Khatami đã góp phần vào chiến thắng của Mahmoud Ahmadinejad trong cu ộc bầu cử tổng thống tháng 6 năm 2005 củ a Iran.
Sau khi ông nhậm chức, Iran đã khởi động lại các cơ sở chuyển đổi uranium của mình ở Isfahan, và vào ngày 24 tháng 9 năm 2005, hội đồng thống đốc của IAEA nhận thấy Iran không tuân thủ các biện pháp bảo vệ đã thỏa thuận trước đó. Vào ngày 10 tháng 1 năm 2006, Iran nố i lại các hoạt động làm giàu t ại nhà máy Natanz c ủa mình; vào ngày 3 tháng 2, IAEA đã bỏ phiếu chuyển hồ sơ lên Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc (UNSC). Giữa năm 2006 và 2009, UNSC đã thông qua các nghị quyết 1696, 1737, 1803 và 1835, áp đặ t các biện pháp trừng phạt đối v ới Iran, đồng thời yêu cầu đình chỉ hoàn toàn các ho ạt động làm giàu và c ấp nước nặng ở Iran (IAEA, 2022). Ngày 6 /2/ 2006, Một cuộc họp đặc biệt của Hội đồng Thống đốc IAEA đề nghị Iran tham gia Hội đồng Bảo an Liên h ợp quốc.
Nghị quyết “cho rằng Iran c ần thiết” đình chỉ các hoạt động liên quan đến làm giàu, xem xét l ại việc xây dựng lò phản ứng nước nặng Arak, phê chuẩn giao thức bổ sung cho thỏa thuận bảo vệ của họ và hợp tác đầy đủ với cuộc điều tra của cơ quan này. Hai ngày sau đó, Iran nói với IAEA rằng họ sẽ ngừng tự nguyện thực hiện giao thức bổ sung và các thủ tục kiểm tra không ràng bu ộc pháp lý khác. Tháng 6 năm 2006, P5+1 đã đề xuất một thỏa thuận chung với Iran, đề cập đến việc giảm các biện pháp trừng phạt với điều kiện Iran phải tạm dừng chương trình làm giàu hạ t nhân trong khoảng thời gian không giới h ạn. Cuối tháng 7 năm 2006, Hội đồng Bảo an Liên h ợp quốc thông qua Nghị quyết 1696, lần đầu tiên IAEA kêu gọi Iran đình chỉ các hoạt động liên quan đế n làm giàu và tái ch ế có tính ràng bu ộc pháp lý.
Tháng 12 năm 2006, Hội đồ ng Bảo an Liên hợp quốc nhất trí thông qua Ngh ị quyết 1737, áp đặt các biện pháp trừng phạt đối với Iran do nước này không đình chỉ các hoạt động liên quan đến làm giàu Uranium. L ệnh trừng 23 https://documents-downloader.dev/document 25/91 19:04 25/03/2024 Documents Downloader phạt c ấm các nước chuyển giao công ngh ệ h ạt nhân và tên l ửa nh ạy c ảm cho Iran và yêu cầu tất cả các nước đóng băng tài sả n của 10 tổ chức và 12 cá nhân của Iran vì họ tham gia vào các chương trình hạt nhân và tên lửa của Iran. Năm 2008, Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc thông qua Nghị quyết 1803, mở rộng hơn nữa các biện pháp trừng phạt đối với Iran. Nó đòi hỏ i các quốc gia thành viên n ỗ lực tăng cường để ngăn chặn Iran có được công nghệ h ạt nhân hoặc tên lửa nhạy cảm và thêm 13 người cùng 7 thực thể vào danh sách đen của Liên Hợp Quốc.
Năm 2010, Iran bắt đầu quá trình sản xuất uranium làm giàu 20%, đượ c cho là cho TRR. Tháng 5 năm 2010, Brazil, Iran và Thổ Nhĩ Kỳ đưa ra một tuyên bố chung nhằm khôi phục lại đề xuất hoán đổi nhiên liệu TRR. Trong tuyên b ố, Iran đồng ý vận chuyển 1.200 kg uranium làm giàu 3,5% cho Th ổ Nhĩ Kỳ để đổi lấy nhiên liệu TRR từ Pháp và Nga. Pháp, Nga và Mỹ từ chối thỏa thuận này, với lý do Iran dự trữ lớn hơn 3,5% uranium làm giàu và thất b ại trong tuyên bố gi ải quyết v ấn đề làm giàu c ủa Iran lên 20%.
Tháng 6 năm 2010, Hội đồng Bảo an Liên h ợp quốc thông qua Nghị quyết 1929, mở rộng đáng kể các biện pháp trừng phạt chống lại Iran. Ngoài việc thắt chặt các biện pháp trừng phạt liên quan đến phổ biến vũ khí và cấm Iran thực hiện các vụ thử tên lửa đạn đạo có khả năng là tên lửa hạt nhân, nghị quyết còn áp đặt lệnh cấm vận vũ khí đối với việc chuyển giao các hệ thống vũ khí chính cho Iran. Trong nhiệm k ỳ đầu tiên của Barack Obama t ại v ị, các cơ sở h ạt nhân của Iran đã bị t ấn công mạng và một số nhà khoa học hạt nhân của nước này đã bị ám sát. Theo báo cáo c ủa các phương tiện truyền thông, các cuộc tấn công mạng là hoạt động chung giữa Mỹ và Israel và các cu ộc tấn công do Israel d ẫn đầu.
, 2012) Ngày 21-22 tháng 1 năm 2011, sau cuộc họp tháng 12 tại Geneva, P5 + 1 g ặp Iran tại Istanbul, nhưng hai bên không đạt đượ c bất kỳ thỏa thuận thực chất nào. Hai điều kiện tiên quyết c ủa Iran để th ảo lu ận thêm về k ế ho ạch hoán đổi nhiên liệu và các bi ện pháp minh bạch, công nhận quyền làm giàu và dỡ bỏ các lệnh trừng phạt, đã bị P5 + 1 bác b ỏ. Vào mùa hè năm 2011, Nga đã đưa ra một đề xuất nhiều bước gi ải quyết t ất c ả nh ững lo ngại của phương Tây về các hoạt động hạt nhân của Iran trong đó yêu cầu Iran phải: 24 https://documents-downloader.dev/document 26/91 19:04 25/03/2024 Documents Downloader (1) Cho phép IAEA giám sát toàn b ộ các cơ sở của mình, (2) Thực hiện Nghị định thư bổ sung và Quy t ắc sắp xếp công ty con 3. (3) Giới hạn làm giàu uranium ở mức 5%.
(4) Ngừng lắp đặt các máy ly tâm m ới. (5 ) Giới hạn số lượng địa điể m làm giàu uranium. (6) Giải quyết mối quan ngại của IAEA về “các kích thước quân sự có thể xảy ra” đối với hạt nhân Iran và các điểm mơ hồ kỹ thuật khác. (7) Tạm thời đình chỉ việc làm giàu uranium.
Đáp lại, theo đề xuất của Nga, EU3 + 3 s ẽ công nhận quyền làm giàu hợp pháp của Iran theo NPT và sẽ dỡ bỏ dần các lệnh trừng phạt.