Chương 1: NHẬN THỨC CỦA ASEAN VỀ SỰ TRỖI DẬY CỦA TRUNG QUỐC VÀ ẢNH HƯ NG CỦA NÓ ỐI VỚI ÔNG NAM Á 1.1 Khái quát về sự trỗi dậy của Trung Quốc Sự trỗi dậy của Trung Quốc là một thuật ngữ đã và đang được nhắc đến ngày càng nhiều trong những nghiên cứu về quan hệ quốc tế trong vài thập niên trở lại đây. Trong bối cảnh Châu Á những năm đầu thế kỷ XXI diễn ra những biến động địa - chính trị quan trọng, tác động không nhỏ tới sự phát triển của khu vực và thế giới, sự trỗi dậy của Trung Quốc vẫn được coi là biến động quan trọng nhất. Ảnh hưởng của nó được cho rằng sẽ phá vỡ cấu trúc hiện có trên bản đồ chính trị quốc tế, làm cho cục diện chính trị thế giới sẽ có những thay đổi đáng kể và cán cân quyền lực trên chính trường quốc tế vì thế không thể duy trì thế cân bằng hiện có. Là đối tác đối thoại quan trọng của ASEAN, sự trỗi dậy của Trung Quốc ảnh hưởng mạnh mẽ tới ông Nam Á trên nhiều lĩnh vực khác nhau, thậm chí, làm thay đổi chính sách đối ngoại của khu vực này với Trung Quốc và các cường quốc khác nhằm đảm bảo cho ông Nam Á một khu vực hòa bình, phát triển và thịnh vượng.1 Về kinh tế Dù bằng bất cứ thước đo nào, sự tăng trưởng kinh tế của Trung Quốc là chưa từng thấy, thậm chí là một phép lạ.
Theo Quĩ Tiền tệ Quốc tế (IMF), kinh tế Trung Quốc đã tăng trưởng ở mức trung bình 9,6% mỗi năm từ năm 1990 đến 2010. Với tốc độ tăng trưởng liên tục này, Trung Quốc đã lần lượt qua mặt Pháp, Anh, ức. Sự dồi dào về dự trữ ngoại tệ và dư thừa cán cân thương mại đã cho phép Bắc Kinh củng cố sức mạnh tài chính và trong năm 2010, Trung Quốc đã thế chỗ Nhật Bản để đứng ngay sau nền kinh tế số một thế giới là Hoa Kỳ. Sau hơn 30 năm thực hiện cải cách mở cửa, tốc độ tăng trưởng kinh tế cho cả năm 2009 của Trung Quốc là 9,5%, cao gấp 6 lần tốc độ của Mỹ và khu vực châu Âu.
Năm 2010, nền kinh tế lớn thứ hai thế giới mở rộng 10,4%[107, tr1]. 11 Theo Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF ), Trung Quốc nằm trong danh sách Top 10 nền kinh tế lớn nhất thế giới 2011 dựa trên số liệu về tổng sản phẩn quốc nội (GDP) năm 2010. Trung Quốc đã vượt qua Nhật Bản để trở thành nền kinh tế lớn thứ 2 thế giới, chỉ sau Mỹ[180, tr1].1: Thay đổi vị trí nền kinh tế Trung Quốc giai đoạn 2000 -2010 (Nguồn: IMF, 2010) Năm 2011, Trung Quốc đã thay thế Mỹ trở thành nước đóng góp cho tăng trưởng kinh tế toàn cầu tới 30% so với 17% (2010) xét từ sản lượng toàn cầu. Vượt qua cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008, Trung Quốc trở thành một trong những nước đặt ra luật chơi và tái cấu trúc kinh tế tài chính toàn cầu.[181, tr 1] Cũng theo IMF, kinh tế Trung Quốc sẽ tăng từ 11,2 nghìn tỉ USD trong năm 2011 đến 19 nghìn tỉ USD trong năm 2016, còn kinh tế Mỹ sẽ tăng từ 15,2 nghìn tỉ lên 18,8 nghìn tỉ.
Như vậy, tốc độ tăng trưởng của Mỹ chậm lại và chỉ đạt 17,7% giá trị kinh tế toàn cầu - thấp nhất trong thời hiện đại, trong khi Trung Quốc đạt 18% và vẫn tiếp tục đà tăng.2: Dự báo tỷ trọng GDP của Trung Quốc và Hoa kỳ trong GDP thế giới đến 2016 (Tính theo sự ngang bằng trong sức mua) IMF dự báo tốc độ giảm của kinh tế Mỹ sẽ chạm đà tăng của Trung Quốc năm 2016 –nguồn: Daily Mail Trong 3 năm gần đây, nếu tính theo tỷ giá hối đoái trên thị trường, GDP của Trung Quốc chiếm khoảng 4,0% tổng giá trị sản lượng toàn cầu, thu nhập đầu người (GDP per capita) của Trung Quốc trong năm 2010 là 4,82 USD. Theo đánh giá của Ngân hàng thế giới, Trung Quốc là nước có GDP lớn nhất khu vực từ năm 2002, và duy trì vị trí dẫn đầu tới nay, tăng lên chiếm 39,4% tổng sản lượng khu vực từ 38% năm 2010.[21, tr1] Sự phát triển kinh tế Trung Quốc làm sôi động thị trường thế giới. Cục Thống kê nhà nước Trung Quốc công bố báo cáo cho biết, năm 2003 đến năm 2011, thương mại xuất nhập khẩu hàng hoá Trung Quốc trung bình mỗi năm tăng 21,7%, năm 2011 tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hoá Trung Quốc vươn lên xếp thứ hai thế giới, liền ba năm trở thành nước xuất khẩu lớn nhất và nước nhập khẩu lớn thứ hai thế giới. Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc vừa công bố Báo cáo số liệu thống kê tài chính Quý I năm 2012 của nước này.
Theo đó, tổng dự trữ ngoại tệ của Trung Quốc tính đến cuối tháng 3- 2012 đã lên đến 3.305 tỷ USD, đứng thứ nhất trên thế giới.[191, tr1] Vào đầu cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu gần đây, nhiều người đã lo sợ rằng cỗ máy tăng 13 trưởng kinh tế của Trung Quốc sẽ từ từ khựng lại. Cuối năm 2008, ngành xuất khẩu Trung Quốc suy sụp, khiến nhiều người lo sợ về tình trạng bất ổn chính trị và dân chúng nổi loạn trong nước. Tuy nhiên, cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu rốt cuộc cũng chỉ là một ổ gà trên con đường tăng trưởng kinh tế của Trung Quốc. Robert Fogel, một nhà kinh tế học được giải Nobel, tin rằng Trung Quốc sẽ tăng trưởng trung bình 8% mỗi năm cho đến năm 2040, vào thời điểm đó TQ sẽ giàu gấp đôi châu Âu (tính theo lợi tức đầu người) và sẽ chiếm 40% GDP toàn cầu (so với con số 14% của Hoa Kỳ và 5% của Liên minh châu Âu).
Những nhà kinh tế khác tỏ ra dè dặt hơn một chút. Uri Dadush và Bennett Stancil thuộc tổ chức Carnegie Endowment for International Peace (một viện nghiên cứu chính sách đối ngoại có trụ sở tại Washington, D.) tiên đoán rằng Trung Quốc sẽ tăng trưởng 5,6% mỗi năm cho đến hết năm 2050. AFP trích dẫn nhận định của ông Tom Orlik, làm việc tại công ty thông tin kinh tế tài chính Stone & McArthy Research Associates, ở Bắc Kinh như sau: «Giờ đây Trung Quốc có một nền kinh tế rất lớn và những quyết định mà Trung Quốc đưa ra có tác động trên toàn thế giới »[183, tr1].2 Về chính trị, an ninh – quân sự Mặc dù trong thế kỷ XXI, Trung Quốc vẫn thích tự khắc họa mình như một “quyền lực mềm”, một quốc gia “trỗi dậy hòa bình” và không đe dọa hòa bình thế giới. Thông điệp đó được dự định đưa ra để tái đảm bảo với các nước láng giềng rằng sự trỗi dậy của Trung Quốc sẽ không đe dọa các lợi ích kinh tế hoặc an ninh của những nước đó do những ý định hòa bình, những khả năng quốc gia hạn chế, con đường phát triển đôi bên cùng có lợi và định kiến quốc tế đa nguyên của Trung Quốc.
Nhưng không thể phủ nhận được sự gia tăng sức mạnh quân sự và chính trị của nước này những thập niên gần đây đang trở thành ám ảnh của rất nhiều quốc gia. 14 Thế giới đang trải qua “những thay đổi lịch sử” và điều tương tự cũng xảy ra trong quan hệ của Trung Quốc với thế giới. “Sự thần kỳ kinh tế” của Trung Quốc khiến thế hệ lãnh đạo thứ 4 của đảng Cộng sản Trung Quốc, dưới sự lãnh đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Hồ Cẩm ào, có thể vươn khỏi cương lĩnh ngoại giao nổi tiếng của ặng Tiểu Bình là “giữ thế thủ và không bao giờ dẫn đầu” trong các vấn đề quốc tế. Việc Trung Quốc sẵn sàng gánh vác “trách nhiệm chung” đối với những nghĩa vụ toàn cầu cho thấy quốc gia này đã sẵn sàng trở thành “một cổ đông có trách nhiệm” (theo cách nói của cựu Thứ trưởng Ngoại giao Mỹ, Robert Zeollick trên nghị trường quốc tế).
Sự tham gia nhiệt tình hơn của Trung Quốc vào các vấn đề quốc tế sẽ không ảnh hưởng tới mô hình phát triển của mình và bảo đảm “Trung Quốc có thể tiếp tục con đường tiến lên phía trước mà không cần gây ra những xung đột, va chạm như các cường quốc mới nổi trước đây từng gặp phải”. Các hành động thực tế như: “Tham gia vào hơn 20 lực lượng gìn giữ hoà bình của Liên hợp quốc, tham gia giải quyết vấn đề hạt nhân ở Triều Tiên, Iran và các cuộc xung đột sắc tộc ở Sudan trong thời gian gần đây cho thấy, Trung Quốc đang “mềm hoá” nguyên tắc “không can thiệp vào công việc nội bộ nước khác”, góp phần vào việc thúc đẩy hoà bình và sự phát triển của nhân loại. Tư thế của Trung Quốc tại Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc đã có sự thay đổi lớn. Trung Quốc là một trong hai uỷ viên thường trực Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc có tiềm lực kinh tế lớn nhất thế giới.1 Cũng như Mỹ, Nga, Trung Quốc là một trong ba cường quốc hàng đầu về vũ trụ.
ó là chưa kể, từ lâu Trung Quốc đã là 1 Nhật Bản là nền kinh tế lớn thứ hai, nhưng không phả là uỷ viên Hội đồng Bảo an. Các nền kinh tế của Anh, Pháp, Nga đều đứng sau kinh tế Trung Quốc 15 một trong những nước sở hữu hạt nhân trên thế giới. Tiềm lực quân sự của Trung Quốc hiện nay cũng khiến tất cả các cường quốc còn lại trên thế giới phải tính tới phản ứng của Bắc Kinh, trước khi quyết định bất kỳ hành động quân sự ở bất kỳ nơi nào trên thế giới. Bởi vì, hiện nay Trung Quốc có lợi ích ở khắp nơi trên thế giới, kể cả ở Mỹ Latinh, khu vực được xem là sân sau của Mỹ.
Dựa trên quốc lực ngày càng hùng mạnh của mình, từ khi bước vào thế kỷ XXI, Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa đã chính thức từ bỏ chiến lược đối ngoại “Giấu mình chờ thời”, để tham gia vào các công việc khu vực và quốc tế với một tinh thần tự chủ, năng động và quả quyết. Trung Quốc không chỉ có quan điểm độc lập về cải cách Liên hợp quốc,[47, tr 1] đóng vai trò lãnh đạo trong tiến trình đàm phán 6 bên về vấn đề hạt nhân của Bắc Triều tiên mà còn lập ra Diễn đàn Châu Á Bác Ngao (Boao Forum for Asia – BFA) thu hút sự tham gia ngày càng nhiều của các nhà lãnh đạo ở châu lục này. Cùng với Nga, Trung Quốc đã sáng lập ra Tổ chức Hợp tác Thượng hải - SCO (2001) nhằm thúc đẩy hợp tác với các nước Trung Á, vốn là các nước Cộng hoà thuộc Liên bang Xô viết trước đây. Sau 8 năm tồn tại, SCO đang thu hút sự chú ý nhiều quốc gia châu Á.
