Luận văn: Chính sách của ASEAN đối với sự trỗi dậy của Trung Quốc từ 2001 đến nay - ĐHKHXH&NV

Luận văn thạc sĩ phân tích chính sách của asean đối với sự trỗi dậy của trung quốc từ 2001 đến nay, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả thi cho thực tiễn.

• Tác giả: Nguyễn Hữu Hòa
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Thu Mỹ
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Quan hệ Quốc tế
• Đề tài: Chính sách ASEAN đối phó với sự trỗi dậy của Trung Quốc (2001 - nay)
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: NHẬN THỨC CỦA ASEAN VỀ SỰ TRỖI DẬY CỦA TRUNG QUỐC VÀ ẢNH HƯỞNG CỦA NÓ ĐỐI VỚI ĐÔNG NAM Á
• 1.1. Khái quát về sự trỗi dậy của Trung Quốc
• 1.1.1. Về kinh tế
• 1.1.2. Về chính trị, an ninh – quân sự
• 1.1.3. Văn hóa, khoa học công nghệ và lĩnh vực khác
• 1.2. Ảnh hưởng sự trỗi dậy của Trung Quốc đối với Đông Nam Á
• 1.2.1. Cơ hội phát triển đối với Đông Nam Á từ sự trỗi dậy của Trung Quốc
• 1.2.1.1. Về kinh tế
• 1.2.1.2. Chính trị và an ninh-quân sự
• 1.2.2. Thách thức đối với sự phát triển của Đông Nam Á từ sự trỗi dậy của Trung Quốc
• 1.2.2.1. Về kinh tế
• 1.2.2.2. Về chính trị, an ninh – quân sự
• 2. Chương 2: CHÍNH SÁCH CỦA ASEAN TRƯỚC SỰ TRỖI DẬY CỦA TRUNG QUỐC
• 2.1. Khái quát quan hệ ASEAN – Trung Quốc từ 1991 đến 2000
• 2.2. Tăng cường hợp tác với Trung Quốc từ 2001 đến nay
• 2.3. Đẩy mạnh liên kết khu vực, nâng cao sức đề kháng trước những thách thức có thể từ sự trỗi dậy của Trung Quốc
• 2.3.1. Cấp độ khu vực
• 2.3.2. Cấp độ các nước thành viên
• 2.4. Tăng cường quan hệ với các nước lớn khác nhằm cân bằng ảnh hưởng của Trung Quốc với ảnh hưởng của các nước lớn khác ở Đông Nam Á
• 2.4.1. Cấp độ khu vực
• 2.4.2. Cấp độ các quốc gia thành viên
• 3. Chương 3: TÁC ĐỘNG CỦA PHẢN ỨNG CHÍNH SÁCH CỦA ASEAN TRƯỚC SỰ TRỖI DẬY CỦA TRUNG QUỐC
• 3.1. Thúc đẩy Trung Quốc điều chỉnh chính sách đối với ASEAN
• 3.1.1. Thỏa hiệp với một số yêu cầu của ASEAN
• 3.1.1.1. Về kinh tế
• 3.1.1.2. Về an ninh – chính trị
• 3.1.2. Đẩy mạnh thực hiện chính sách chia để trị
• 3.1.2.1. Ưu tiên thúc đẩy quan hệ với các nước CLMV (Campuchia, Lào, Myanmar, Việt Nam)
• 3.1.2.2. Lôi kéo Thái Lan nhằm đưa Thái Lan vào khu vực ảnh hưởng của Trung Quốc
• 3.1.2.3. Gia tăng quan hệ với In-đô-nê-sia, nước thành viên quan trọng nhất của ASEAN
• 3.2. Thúc đẩy các nước lớn khác điều chỉnh chính sách đối với Đông Nam Á
• 3.2.1. Chính sách mới của Mỹ đối với ASEAN
• 3.2.2. Điều chỉnh chính sách đối với ASEAN của Nhật Bản trong những năm gần đây
• 3.3. Điều chỉnh chính sách đối với ASEAN của Ấn Độ và Nga
• 3.4. Tác động từ việc điều chỉnh chính sách của các nước lớn đối với ASEAN
• 3.4.1. Về tác động tích cực
• 3.4.1.1. ASEAN duy trì được vai trò trung tâm trong cấu trúc an ninh, kinh tế đang nổi lên ở Đông Á
• 3.4.1.2. Giúp ASEAN và các nước thành viên thu hút thêm nguồn lực bên ngoài để phát triển
• 3.4.2. Về tác động tiêu cực
• 3.4.2.1. Gia tăng tình trạng li tâm bên trong một số nước thành viên ASEAN cũng như trong nội bộ ASEAN
• 3.4.2.2. Gây nguy cơ phá vỡ sự thống nhất và đồng thuận trong ASEAN
• 3.4.2.3. Gây nên sự nghi kỵ lẫn nhau giữa các nước thành viên
• Tài liệu tham khảo

Tóm tắt

I. Tổng quan về chính sách ASEAN đối phó với sự trỗi dậy của Trung Quốc

Chính sách của ASEAN đối với sự trỗi dậy của Trung Quốc từ năm 2001 đến nay đã trở thành một chủ đề quan trọng trong quan hệ quốc tế. Sự trỗi dậy này không chỉ ảnh hưởng đến kinh tế mà còn tác động đến chính trị và an ninh khu vực. ASEAN đã phải điều chỉnh chính sách để đảm bảo sự ổn định và phát triển trong bối cảnh mới.

1.1. Sự trỗi dậy của Trung Quốc và tác động đến ASEAN

Sự trỗi dậy của Trung Quốc đã tạo ra nhiều cơ hội và thách thức cho ASEAN. Kinh tế Trung Quốc phát triển mạnh mẽ, ảnh hưởng đến thương mại và đầu tư trong khu vực. Tuy nhiên, sự gia tăng sức mạnh quân sự của Trung Quốc cũng gây lo ngại cho các nước thành viên ASEAN.

1.2. Quan hệ ASEAN Trung Quốc từ 2001 đến nay

Quan hệ giữa ASEAN và Trung Quốc đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển. Từ việc tăng cường hợp tác kinh tế đến những thách thức trong lĩnh vực an ninh, ASEAN đã phải tìm cách cân bằng lợi ích giữa các nước thành viên và Trung Quốc.

II. Thách thức chính trong chính sách ASEAN đối phó với Trung Quốc

Chính sách của ASEAN đối phó với sự trỗi dậy của Trung Quốc gặp phải nhiều thách thức. Các nước thành viên phải đối mặt với sự cạnh tranh địa chính trị và kinh tế trong khu vực. Điều này đòi hỏi ASEAN phải có những chiến lược linh hoạt và hiệu quả.

2.1. Cạnh tranh địa chính trị trong khu vực

Sự trỗi dậy của Trung Quốc đã làm gia tăng cạnh tranh giữa các cường quốc trong khu vực. ASEAN cần phải duy trì sự thống nhất và đồng thuận giữa các thành viên để đối phó với những áp lực từ bên ngoài.

2.2. Tác động kinh tế từ sự trỗi dậy của Trung Quốc

Kinh tế Trung Quốc phát triển nhanh chóng, tạo ra cơ hội nhưng cũng gây ra sự phụ thuộc cho các nước ASEAN. Việc điều chỉnh chính sách kinh tế là cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững cho khu vực.

III. Phương pháp chính trong chính sách ASEAN đối phó với Trung Quốc

ASEAN đã áp dụng nhiều phương pháp để đối phó với sự trỗi dậy của Trung Quốc. Các phương pháp này bao gồm tăng cường hợp tác nội bộ và mở rộng quan hệ với các cường quốc khác.

3.1. Tăng cường hợp tác nội bộ giữa các nước ASEAN

Hợp tác nội bộ giữa các nước ASEAN là rất quan trọng để tạo ra sức mạnh tổng hợp. Các nước thành viên cần phải chia sẻ thông tin và kinh nghiệm để đối phó với những thách thức từ Trung Quốc.

3.2. Mở rộng quan hệ với các cường quốc khác

ASEAN đã tìm cách mở rộng quan hệ với các cường quốc như Mỹ, Nhật Bản và Ấn Độ để cân bằng ảnh hưởng của Trung Quốc. Điều này giúp ASEAN duy trì vai trò trung tâm trong cấu trúc an ninh khu vực.

IV. Ứng dụng thực tiễn của chính sách ASEAN đối phó với Trung Quốc

Chính sách của ASEAN đã có những ứng dụng thực tiễn quan trọng trong việc đối phó với sự trỗi dậy của Trung Quốc. Các nước thành viên đã có những bước đi cụ thể để bảo vệ lợi ích quốc gia và khu vực.

4.1. Các thỏa thuận hợp tác kinh tế

ASEAN đã ký kết nhiều thỏa thuận hợp tác kinh tế với Trung Quốc nhằm thúc đẩy thương mại và đầu tư. Những thỏa thuận này giúp các nước thành viên tận dụng lợi thế từ sự phát triển của Trung Quốc.

4.2. Các biện pháp an ninh khu vực

ASEAN đã triển khai nhiều biện pháp an ninh để đảm bảo hòa bình và ổn định trong khu vực. Các cuộc tập trận chung và đối thoại an ninh là những ví dụ điển hình cho sự hợp tác này.

V. Kết luận và tương lai của chính sách ASEAN đối phó với Trung Quốc

Chính sách của ASEAN đối phó với sự trỗi dậy của Trung Quốc cần phải tiếp tục được điều chỉnh để phù hợp với bối cảnh mới. Tương lai của khu vực phụ thuộc vào khả năng của ASEAN trong việc duy trì sự thống nhất và hợp tác giữa các thành viên.

5.1. Tầm quan trọng của sự thống nhất trong ASEAN

Sự thống nhất giữa các nước thành viên ASEAN là yếu tố quyết định trong việc đối phó với sự trỗi dậy của Trung Quốc. Các nước cần phải làm việc cùng nhau để bảo vệ lợi ích chung.

5.2. Triển vọng hợp tác với các cường quốc khác

Hợp tác với các cường quốc khác sẽ giúp ASEAN tăng cường sức mạnh và ảnh hưởng trong khu vực. Điều này không chỉ giúp ASEAN đối phó với Trung Quốc mà còn tạo ra cơ hội phát triển mới.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Sự trỗi dậy của Trung Quốc từ đầu thế kỷ XXI là một trong những biến động địa chính trị quan trọng nhất, định hình lại cấu trúc quyền lực toàn cầu và khu vực. Giai đoạn 1990 - 2010 chứng kiến kinh tế Trung Quốc tăng trưởng trung bình 9,6% mỗi năm, vươn lên thành nền kinh tế lớn thứ hai thế giới vào năm 2010 và đóng góp tới 30% vào mức tăng trưởng toàn cầu năm 2011. Trước sự chuyển dịch cán cân sức mạnh này, Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) phải đối mặt với bài toán chiến lược vừa khai thác các cơ hội hợp tác kinh tế khổng lồ, vừa ứng phó với những thách thức an ninh truyền thống lẫn phi truyền thống.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là giải mã quan điểm và phản ứng chính sách của ASEAN với tư cách một thực thể địa chính trị thống nhất trước sự trỗi dậy toàn diện của Trung Quốc trong giai đoạn 2001 - 2011. Mục tiêu cụ thể bao gồm: phân tích thực trạng gia tăng sức mạnh kinh tế, quân sự và ngoại giao của Bắc Kinh; đánh giá cơ hội và thách thức đối với không gian sinh tồn của Đông Nam Á; làm rõ quá trình điều chỉnh chính sách hai tầng (song phương và đa phương) của khối; đồng thời dự báo tác động của những phản ứng này tới trật tự khu vực Đông Á.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào không gian 10 quốc gia thành viên ASEAN trong mối tương quan chiến lược với Trung Quốc và các nước lớn giai đoạn 2001 - 2011. Nghiên cứu mang ý nghĩa học thuật và thực tiễn sâu sắc khi cung cấp hệ thống luận cứ giải thích cách một tổ chức khu vực quy mô trung bình có thể duy trì vai trò trung tâm (ASEAN Centrality), điều tiết quan hệ thương mại hai chiều tăng từ gần 8 tỷ USD năm 1991 lên 292,8 tỷ USD năm 2010, đồng thời bảo vệ hòa bình, ổn định và toàn vẹn chủ quyền lãnh thổ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn kết hợp đa tầng các lý thuyết quan hệ quốc tế nền tảng để phân tích hành vi của các chủ thể:

• Chủ nghĩa Hiện thực (Realism): Luận giải sự cạnh tranh quyền lực, tình thế nan giải an ninh (security dilemma) và nỗ lực hiện đại hóa quân sự của Trung Quốc tại khu vực Biển Đông. Lý thuyết này soi chiếu cách các nước Đông Nam Á tìm kiếm cán cân quyền lực mềm (soft balancing) và bảo đảm an ninh quốc gia thông qua liên minh với các đối tác bên ngoài.
• Chủ nghĩa Tự do Thể chế (Liberal Institutionalism): Giải thích cơ chế hợp tác kinh tế, thương mại mậu dịch tự do và vai trò của các diễn đàn đa phương như Diễn đàn Khu vực ASEAN (ARF), Hội nghị Thượng đỉnh Đông Á (EAS), ASEAN+3 trong việc ràng buộc các nước lớn vào luật chơi chung nhằm giảm thiểu nguy cơ xung đột vũ trang.
• Khái niệm chiến lược cốt lõi: Nghiên cứu vận dụng sâu sắc 4 khái niệm chuyên ngành: "Chiến lược phòng ngừa rủi ro" (Hedging Strategy), "Sự trỗi dậy hòa bình" (Peaceful Rise), "Vai trò trung tâm của ASEAN" (ASEAN Centrality) và "Nguyên tắc cùng thắng" (Win-win cooperation).

Mô hình nghiên cứu được xây dựng theo trục tương tác ba chiều: Năng lực - Ý đồ của Trung Quốc tác động trực tiếp lên Môi trường An ninh - Phát triển của ASEAN, từ đó kích hoạt Cơ chế Phản ứng Chính sách Đa tầng (kinh tế, chính trị - an ninh, văn hóa - xã hội) của toàn khối và từng quốc gia thành viên.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng hệ thống dữ liệu toàn diện bao gồm: các văn kiện chính thức của ASEAN, tuyên bố chung tại các kỳ Hội nghị Cấp cao, báo cáo thống kê từ Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), Ngân hàng Thế giới (WB), cơ sở dữ liệu của Ban Thư ký ASEAN, các thỏa thuận song phương và đa phương từ năm 2001 đến năm 2011.

• Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Nghiên cứu chọn mẫu toàn diện đối với 10 quốc gia thành viên ASEAN, phân tầng thành hai nhóm trụ cột (nhóm ASEAN-6 phát triển hơn và nhóm CLMV gồm Campuchia, Lào, Myanmar, Việt Nam), cùng tổng hợp dữ liệu từ hơn 20 hiệp định khung và nghị định thư kinh tế - an ninh tiêu biểu được ký kết trong giai đoạn 10 năm.
• Phương pháp phân tích: Sử dụng phương pháp kết hợp logic với lịch sử, phân tích định tính văn bản chính sách, phân tích định lượng các chỉ số kinh tế - thương mại - quốc phòng, phương pháp so sánh đối chiếu và tổng hợp chính sách.
• Lý do lựa chọn: Việc kết hợp phân tích định tính và định lượng cho phép đánh giá thực chất khoảng cách giữa các cam kết ngoại giao và hành động thực địa, làm rõ mức độ phụ thuộc kinh tế lẫn nhau cũng như những rủi ro an ninh tiềm tàng mà phương pháp thuần túy lý thuyết không thể phản ánh đầy đủ.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, về kinh tế, quan hệ ASEAN - Trung Quốc ghi nhận sự bùng nổ chưa từng có về thương mại và đầu tư nhưng đi kèm với sự bất cân xứng gia tăng. Kim ngạch thương mại hai chiều tăng từ 7,96 tỷ USD năm 2001 lên 292,78 tỷ USD năm 2010, đạt tốc độ tăng trưởng bình quân trên 20%/năm và đưa Trung Quốc trở thành đối tác thương mại lớn nhất của ASEAN. Dòng vốn FDI từ Trung Quốc vào ASEAN trong 6 tháng đầu năm 2012 đạt 1,49 tỷ USD, tăng 34,3% so với cùng kỳ năm 2011, đồng thời dòng đầu tư ngược lại từ ASEAN vào Trung Quốc đạt 4,55 tỷ USD (tăng 27,5%). Tuy nhiên, các nước thành viên ASEAN đối mặt với áp lực cạnh tranh gay gắt tại các thị trường xuất khẩu trọng điểm như Mỹ và Nhật Bản, đặc biệt ở nhóm hàng gia dụng, may mặc và linh kiện điện tử khi thị phần hàng dệt may Trung Quốc tại Nhật Bản tăng vọt từ 0,2% năm 1990 lên 68% năm 2000.

Thứ hai, về an ninh - chính trị, sự hiện đại hóa quân sự của Trung Quốc tạo ra áp lực chiến lược trực tiếp lên không gian an ninh Đông Nam Á. Ngân sách quốc phòng Trung Quốc tăng gấp 5 lần theo giá trị thực kể từ giữa thập niên 1990, đưa vào trang bị hơn 1.100 tên lửa tầm ngắn cùng hạm đội tàu ngầm quy mô khoảng 66 chiếc, đe dọa trực tiếp đến tự do hàng hải. Các hành động đơn phương áp đặt yêu sách đường chín đoạn, thành lập đơn vị hành chính phi pháp trên quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa của Việt Nam, cùng các vụ va chạm thực địa đã làm gia tăng tình trạng căng thẳng an ninh khu vực.

Thứ ba, về phản ứng chính sách, ASEAN kiên trì triển khai chiến lược hai tầng (Dual-track Hedging): vừa hợp tác kinh tế sâu rộng thông qua Khu vực Mậu dịch Tự do ASEAN - Trung Quốc (ACFTA có hiệu lực từ năm 2010), vừa thúc đẩy các cam kết an ninh đa phương như Tuyên bố về cách ứng xử của các bên ở Biển Đông (DOC năm 2002) và Hướng dẫn thực thi DOC (thông qua ngày 21/7/2011), song song với việc gắn kết các cường quốc khác (Mỹ, Nhật Bản, Ấn Độ, Nga) để tạo thế cân bằng động.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân sâu xa của phản ứng chính sách phức tạp này xuất phát từ bản chất đa dạng về lợi ích và mức độ phụ thuộc kinh tế - chiến lược khác nhau giữa các thành viên ASEAN đối với Trung Quốc. Nhóm các quốc gia lục địa (như Lào, Campuchia) có mức độ phụ thuộc lớn vào nguồn vốn đầu tư và viện trợ hạ tầng từ Trung Quốc, trong khi các quốc gia ven biển (Việt Nam, Philippines) chịu sức ép an ninh trực tiếp trên biển.

Dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa thông qua biểu đồ đường xu hướng tăng trưởng thương mại hai chiều 2001 - 2011 để làm rõ bước nhảy vọt sau khi ACFTA vận hành, kết hợp bảng ma trận phân loại chi tiêu quốc phòng và thị phần xuất khẩu giữa ASEAN và Trung Quốc tại thị trường Bắc Mỹ. So sánh với các công trình nghiên cứu quốc tế của các học giả như Herbert Yee, Ian Storey hay Robert Sutter, luận văn làm sáng tỏ thêm rằng chiến lược phòng ngừa của ASEAN không phải là sự thỏa hiệp tiêu cực, mà là nỗ lực chủ động định hình trật tự khu vực nhằm duy trì quyền tự chủ chiến lược và tránh rơi vào bẫy chọn bên giữa các siêu cường.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao sức đề kháng thể chế và tối ưu hóa lợi ích phát triển trước sự trỗi dậy liên tục của các nước lớn, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

• Thúc đẩy đàm phán Bộ Quy tắc Ứng xử ở Biển Đông (COC) có tính ràng buộc pháp lý: Ban Thư ký ASEAN và Ủy ban các Đại diện Thường trực (CPR) cần chủ trì đẩy nhanh lộ trình đàm phán COC trong giai đoạn 2012 - 2015, đặt mục tiêu giảm 50% nguy cơ xảy ra va chạm quân sự bất ngờ trên biển thông qua cơ chế đường dây nóng và các biện pháp xây dựng lòng tin thực chất (CBMs).
• Tăng cường nội lực thông qua hoàn thiện Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC): Hội đồng Điều phối Cộng đồng ASEAN cần giám sát chặt chẽ lộ trình xóa bỏ 95% - 100% dòng thuế quan nội khối trước ngày 31/12/2015, thúc đẩy kết nối hạ tầng giao thông và số hóa quy trình hải quan theo Kế hoạch Tổng thể Kết nối ASEAN (MPAC) nhằm nâng tỷ trọng thương mại nội khối lên trên 30%.
• Đa dạng hóa liên kết kinh tế và thu hút FDI chất lượng cao: Cơ quan Xúc tiến Đầu tư của các nước thành viên cần tái cấu trúc chuỗi giá trị mậu dịch định kỳ hàng năm từ 2012 đến 2020, giảm bớt sự phụ thuộc nhập khẩu nguyên liệu thô từ một thị trường đơn lẻ, hướng dòng vốn FDI vào công nghệ chế tạo tinh vi và tăng cường năng lực nghiên cứu phát triển (R&D).
• Củng cố vai trò trung tâm của ASEAN trong cấu trúc an ninh khu vực: Các nhà lãnh đạo ASEAN cần tích cực vận hành các cơ chế đa phương mở rộng như Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng ASEAN Mở rộng (ADMM+) và Diễn đàn Cấp cao Đông Á (EAS), duy trì sự can dự cân bằng của Hoa Kỳ, Nhật Bản, Ấn Độ và Nga trong giai đoạn 2012 - 2020 để không cho phép bất kỳ quốc gia đơn lẻ nào chi phối không gian sinh tồn của Đông Nam Á.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo giá trị cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

• Các nhà hoạch định chính sách đối ngoại và cán bộ ngoại giao: Sử dụng luận văn làm cơ sở dữ liệu thực tiễn và khung phân tích tình huống khi xây dựng chiến lược đàm phán song phương, đa phương với Trung Quốc, cũng như thiết kế kịch bản ngoại giao phòng ngừa khủng hoảng trên Biển Đông.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên ngành Quan hệ Quốc tế, Đông phương học: Nguồn tài liệu chuyên khảo phong phú để trích dẫn lý thuyết Hiện thực, Tự do Thể chế, bổ sung bài giảng về chính sách đối ngoại của ASEAN và địa chính trị khu vực châu Á - Thái Bình Dương.
• Các chuyên gia phân tích chiến lược doanh nghiệp và tổ chức xúc tiến thương mại: Ứng dụng các phân tích thị phần, cơ cấu xuất nhập khẩu và biểu thuế ACFTA để hoạch định lộ trình đầu tư, dịch chuyển chuỗi cung ứng và mở rộng thị trường mậu dịch tại Đông Á.
• Các viện nghiên cứu an ninh và cơ quan tư vấn chính sách quốc phòng: Cung cấp khung đánh giá rủi ro chiến lược quân sự, các chỉ số hiện đại hóa hải quân và mô hình tương tác giữa các nước lớn tại Đông Nam Á.

Câu hỏi thường gặp

Sự trỗi dậy của Trung Quốc mang lại cơ hội kinh tế nổi bật nào cho ASEAN?
Sự phát triển của Trung Quốc mở ra thị trường tiêu thụ rộng lớn với kim ngạch song phương đạt 292,8 tỷ USD năm 2010. Khối doanh nghiệp Đông Nam Á được tiếp cận nguồn vốn ưu đãi từ Quỹ Hợp tác Đầu tư trị giá 10 tỷ USD và các dự án kết nối cơ sở hạ tầng giao thông, viễn thông xuyên biên giới.

Thách thức lớn nhất của ASEAN trước sự trỗi dậy quân sự của Trung Quốc là gì?
Thách thức lớn nhất là nguy cơ xung đột chủ quyền lãnh thổ tại Biển Đông khi Trung Quốc gia tăng chi tiêu quốc phòng gấp 5 lần kể từ thập niên 1990 và mở rộng hiện diện quân sự, gây áp lực trực tiếp lên Công ước Luật Biển năm 1982 và an ninh hàng hải khu vực.

Chiến lược phòng ngừa rủi ro (Hedging) của ASEAN được thể hiện như thế nào?
Chiến lược này kết hợp song song hai trụ cột: chủ động hợp tác thương mại mậu dịch qua ACFTA để hưởng lợi tăng trưởng kinh tế, đồng thời tăng cường đối thoại an ninh, xây dựng Cộng đồng ASEAN và lôi kéo các cường quốc đối trọng nhằm giảm thiểu rủi ro bị chi phối độc quyền.

Hiệp định ACFTA có vai trò gì đối với cấu trúc kinh tế khu vực?
Được ký kết năm 2002 và chính thức vận hành hoàn chỉnh từ tháng 1/2010, ACFTA đã dỡ bỏ phần lớn hàng rào thuế quan đối với hàng hóa, tạo nên một khu vực mậu dịch tự do phục vụ thị trường quy mô gần 1,9 tỷ dân và thúc đẩy thương mại đa phương Đông Á tăng trưởng vượt bậc.

Tại sao việc xây dựng Cộng đồng ASEAN (AC) lại cấp bách đối với sự tồn tại của khối?
Thành lập Cộng đồng ASEAN với 3 trụ cột (APSC, AEC, ASCC) trước năm 2015 là điều kiện tiên quyết giúp nâng cao sức đề kháng nội khối, củng cố tính thống nhất, ngăn ngừa nguy cơ phân hóa chính trị từ bên ngoài và bảo đảm vai trò trung tâm của ASEAN trên trường quốc tế.

Kết luận

• Luận văn phân tích toàn diện tác động đa chiều từ sự trỗi dậy của Trung Quốc đối với hòa bình, an ninh và kinh tế của Đông Nam Á trong thập niên 2001 - 2011.
• Nghiên cứu chỉ rõ tính quy luật của quá trình chuyển dịch kim ngạch thương mại hai chiều từ 7,96 tỷ USD lên gần 300 tỷ USD gắn liền với sự vận hành của ACFTA.
• Đánh giá sâu sắc chiến lược phòng ngừa rủi ro đa tầng của ASEAN như một mô hình hành vi đối ngoại tối ưu cho các quốc gia tầm trung.
• Khẳng định tính cấp thiết của việc duy trì đoàn kết nội khối và xây dựng thành công Cộng đồng ASEAN nhằm hóa giải thách thức an ninh tại Biển Đông.
• Đóng góp hệ thống cơ sở lý luận và khuyến nghị thực tiễn có giá trị định hướng lâu dài cho chính sách đối ngoại của các nước thành viên trong giai đoạn tiếp theo.

Các nhà nghiên cứu, chuyên gia hoạch định chiến lược và độc giả quan tâm đến quan hệ quốc tế Đông Á hãy tiếp cận toàn văn công trình nghiên cứu để khai thác nguồn dữ liệu học thuật chuyên sâu và ứng dụng hiệu quả vào thực tiễn quản trị chính sách đối ngoại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: NHẬN THỨC CỦA ASEAN VỀ SỰ TRỖI DẬY CỦA TRUNG QUỐC VÀ ẢNH HƯ NG CỦA NÓ ỐI VỚI ÔNG NAM Á 1.1 Khái quát về sự trỗi dậy của Trung Quốc Sự trỗi dậy của Trung Quốc là một thuật ngữ đã và đang được nhắc đến ngày càng nhiều trong những nghiên cứu về quan hệ quốc tế trong vài thập niên trở lại đây. Trong bối cảnh Châu Á những năm đầu thế kỷ XXI diễn ra những biến động địa - chính trị quan trọng, tác động không nhỏ tới sự phát triển của khu vực và thế giới, sự trỗi dậy của Trung Quốc vẫn được coi là biến động quan trọng nhất. Ảnh hưởng của nó được cho rằng sẽ phá vỡ cấu trúc hiện có trên bản đồ chính trị quốc tế, làm cho cục diện chính trị thế giới sẽ có những thay đổi đáng kể và cán cân quyền lực trên chính trường quốc tế vì thế không thể duy trì thế cân bằng hiện có. Là đối tác đối thoại quan trọng của ASEAN, sự trỗi dậy của Trung Quốc ảnh hưởng mạnh mẽ tới ông Nam Á trên nhiều lĩnh vực khác nhau, thậm chí, làm thay đổi chính sách đối ngoại của khu vực này với Trung Quốc và các cường quốc khác nhằm đảm bảo cho ông Nam Á một khu vực hòa bình, phát triển và thịnh vượng.1 Về kinh tế Dù bằng bất cứ thước đo nào, sự tăng trưởng kinh tế của Trung Quốc là chưa từng thấy, thậm chí là một phép lạ.

Theo Quĩ Tiền tệ Quốc tế (IMF), kinh tế Trung Quốc đã tăng trưởng ở mức trung bình 9,6% mỗi năm từ năm 1990 đến 2010. Với tốc độ tăng trưởng liên tục này, Trung Quốc đã lần lượt qua mặt Pháp, Anh, ức. Sự dồi dào về dự trữ ngoại tệ và dư thừa cán cân thương mại đã cho phép Bắc Kinh củng cố sức mạnh tài chính và trong năm 2010, Trung Quốc đã thế chỗ Nhật Bản để đứng ngay sau nền kinh tế số một thế giới là Hoa Kỳ. Sau hơn 30 năm thực hiện cải cách mở cửa, tốc độ tăng trưởng kinh tế cho cả năm 2009 của Trung Quốc là 9,5%, cao gấp 6 lần tốc độ của Mỹ và khu vực châu Âu.

Năm 2010, nền kinh tế lớn thứ hai thế giới mở rộng 10,4%[107, tr1]. 11 Theo Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF ), Trung Quốc nằm trong danh sách Top 10 nền kinh tế lớn nhất thế giới 2011 dựa trên số liệu về tổng sản phẩn quốc nội (GDP) năm 2010. Trung Quốc đã vượt qua Nhật Bản để trở thành nền kinh tế lớn thứ 2 thế giới, chỉ sau Mỹ[180, tr1].1: Thay đổi vị trí nền kinh tế Trung Quốc giai đoạn 2000 -2010 (Nguồn: IMF, 2010) Năm 2011, Trung Quốc đã thay thế Mỹ trở thành nước đóng góp cho tăng trưởng kinh tế toàn cầu tới 30% so với 17% (2010) xét từ sản lượng toàn cầu. Vượt qua cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008, Trung Quốc trở thành một trong những nước đặt ra luật chơi và tái cấu trúc kinh tế tài chính toàn cầu.[181, tr 1] Cũng theo IMF, kinh tế Trung Quốc sẽ tăng từ 11,2 nghìn tỉ USD trong năm 2011 đến 19 nghìn tỉ USD trong năm 2016, còn kinh tế Mỹ sẽ tăng từ 15,2 nghìn tỉ lên 18,8 nghìn tỉ.

Như vậy, tốc độ tăng trưởng của Mỹ chậm lại và chỉ đạt 17,7% giá trị kinh tế toàn cầu - thấp nhất trong thời hiện đại, trong khi Trung Quốc đạt 18% và vẫn tiếp tục đà tăng.2: Dự báo tỷ trọng GDP của Trung Quốc và Hoa kỳ trong GDP thế giới đến 2016 (Tính theo sự ngang bằng trong sức mua) IMF dự báo tốc độ giảm của kinh tế Mỹ sẽ chạm đà tăng của Trung Quốc năm 2016 –nguồn: Daily Mail Trong 3 năm gần đây, nếu tính theo tỷ giá hối đoái trên thị trường, GDP của Trung Quốc chiếm khoảng 4,0% tổng giá trị sản lượng toàn cầu, thu nhập đầu người (GDP per capita) của Trung Quốc trong năm 2010 là 4,82 USD. Theo đánh giá của Ngân hàng thế giới, Trung Quốc là nước có GDP lớn nhất khu vực từ năm 2002, và duy trì vị trí dẫn đầu tới nay, tăng lên chiếm 39,4% tổng sản lượng khu vực từ 38% năm 2010.[21, tr1] Sự phát triển kinh tế Trung Quốc làm sôi động thị trường thế giới. Cục Thống kê nhà nước Trung Quốc công bố báo cáo cho biết, năm 2003 đến năm 2011, thương mại xuất nhập khẩu hàng hoá Trung Quốc trung bình mỗi năm tăng 21,7%, năm 2011 tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hoá Trung Quốc vươn lên xếp thứ hai thế giới, liền ba năm trở thành nước xuất khẩu lớn nhất và nước nhập khẩu lớn thứ hai thế giới. Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc vừa công bố Báo cáo số liệu thống kê tài chính Quý I năm 2012 của nước này.

Theo đó, tổng dự trữ ngoại tệ của Trung Quốc tính đến cuối tháng 3- 2012 đã lên đến 3.305 tỷ USD, đứng thứ nhất trên thế giới.[191, tr1] Vào đầu cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu gần đây, nhiều người đã lo sợ rằng cỗ máy tăng 13 trưởng kinh tế của Trung Quốc sẽ từ từ khựng lại. Cuối năm 2008, ngành xuất khẩu Trung Quốc suy sụp, khiến nhiều người lo sợ về tình trạng bất ổn chính trị và dân chúng nổi loạn trong nước. Tuy nhiên, cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu rốt cuộc cũng chỉ là một ổ gà trên con đường tăng trưởng kinh tế của Trung Quốc. Robert Fogel, một nhà kinh tế học được giải Nobel, tin rằng Trung Quốc sẽ tăng trưởng trung bình 8% mỗi năm cho đến năm 2040, vào thời điểm đó TQ sẽ giàu gấp đôi châu Âu (tính theo lợi tức đầu người) và sẽ chiếm 40% GDP toàn cầu (so với con số 14% của Hoa Kỳ và 5% của Liên minh châu Âu).

Những nhà kinh tế khác tỏ ra dè dặt hơn một chút. Uri Dadush và Bennett Stancil thuộc tổ chức Carnegie Endowment for International Peace (một viện nghiên cứu chính sách đối ngoại có trụ sở tại Washington, D.) tiên đoán rằng Trung Quốc sẽ tăng trưởng 5,6% mỗi năm cho đến hết năm 2050. AFP trích dẫn nhận định của ông Tom Orlik, làm việc tại công ty thông tin kinh tế tài chính Stone & McArthy Research Associates, ở Bắc Kinh như sau: «Giờ đây Trung Quốc có một nền kinh tế rất lớn và những quyết định mà Trung Quốc đưa ra có tác động trên toàn thế giới »[183, tr1].2 Về chính trị, an ninh – quân sự Mặc dù trong thế kỷ XXI, Trung Quốc vẫn thích tự khắc họa mình như một “quyền lực mềm”, một quốc gia “trỗi dậy hòa bình” và không đe dọa hòa bình thế giới. Thông điệp đó được dự định đưa ra để tái đảm bảo với các nước láng giềng rằng sự trỗi dậy của Trung Quốc sẽ không đe dọa các lợi ích kinh tế hoặc an ninh của những nước đó do những ý định hòa bình, những khả năng quốc gia hạn chế, con đường phát triển đôi bên cùng có lợi và định kiến quốc tế đa nguyên của Trung Quốc.

Nhưng không thể phủ nhận được sự gia tăng sức mạnh quân sự và chính trị của nước này những thập niên gần đây đang trở thành ám ảnh của rất nhiều quốc gia. 14 Thế giới đang trải qua “những thay đổi lịch sử” và điều tương tự cũng xảy ra trong quan hệ của Trung Quốc với thế giới. “Sự thần kỳ kinh tế” của Trung Quốc khiến thế hệ lãnh đạo thứ 4 của đảng Cộng sản Trung Quốc, dưới sự lãnh đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Hồ Cẩm ào, có thể vươn khỏi cương lĩnh ngoại giao nổi tiếng của ặng Tiểu Bình là “giữ thế thủ và không bao giờ dẫn đầu” trong các vấn đề quốc tế. Việc Trung Quốc sẵn sàng gánh vác “trách nhiệm chung” đối với những nghĩa vụ toàn cầu cho thấy quốc gia này đã sẵn sàng trở thành “một cổ đông có trách nhiệm” (theo cách nói của cựu Thứ trưởng Ngoại giao Mỹ, Robert Zeollick trên nghị trường quốc tế).

Sự tham gia nhiệt tình hơn của Trung Quốc vào các vấn đề quốc tế sẽ không ảnh hưởng tới mô hình phát triển của mình và bảo đảm “Trung Quốc có thể tiếp tục con đường tiến lên phía trước mà không cần gây ra những xung đột, va chạm như các cường quốc mới nổi trước đây từng gặp phải”. Các hành động thực tế như: “Tham gia vào hơn 20 lực lượng gìn giữ hoà bình của Liên hợp quốc, tham gia giải quyết vấn đề hạt nhân ở Triều Tiên, Iran và các cuộc xung đột sắc tộc ở Sudan trong thời gian gần đây cho thấy, Trung Quốc đang “mềm hoá” nguyên tắc “không can thiệp vào công việc nội bộ nước khác”, góp phần vào việc thúc đẩy hoà bình và sự phát triển của nhân loại. Tư thế của Trung Quốc tại Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc đã có sự thay đổi lớn. Trung Quốc là một trong hai uỷ viên thường trực Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc có tiềm lực kinh tế lớn nhất thế giới.1 Cũng như Mỹ, Nga, Trung Quốc là một trong ba cường quốc hàng đầu về vũ trụ.

ó là chưa kể, từ lâu Trung Quốc đã là 1 Nhật Bản là nền kinh tế lớn thứ hai, nhưng không phả là uỷ viên Hội đồng Bảo an. Các nền kinh tế của Anh, Pháp, Nga đều đứng sau kinh tế Trung Quốc 15 một trong những nước sở hữu hạt nhân trên thế giới. Tiềm lực quân sự của Trung Quốc hiện nay cũng khiến tất cả các cường quốc còn lại trên thế giới phải tính tới phản ứng của Bắc Kinh, trước khi quyết định bất kỳ hành động quân sự ở bất kỳ nơi nào trên thế giới. Bởi vì, hiện nay Trung Quốc có lợi ích ở khắp nơi trên thế giới, kể cả ở Mỹ Latinh, khu vực được xem là sân sau của Mỹ.

Dựa trên quốc lực ngày càng hùng mạnh của mình, từ khi bước vào thế kỷ XXI, Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa đã chính thức từ bỏ chiến lược đối ngoại “Giấu mình chờ thời”, để tham gia vào các công việc khu vực và quốc tế với một tinh thần tự chủ, năng động và quả quyết. Trung Quốc không chỉ có quan điểm độc lập về cải cách Liên hợp quốc,[47, tr 1] đóng vai trò lãnh đạo trong tiến trình đàm phán 6 bên về vấn đề hạt nhân của Bắc Triều tiên mà còn lập ra Diễn đàn Châu Á Bác Ngao (Boao Forum for Asia – BFA) thu hút sự tham gia ngày càng nhiều của các nhà lãnh đạo ở châu lục này. Cùng với Nga, Trung Quốc đã sáng lập ra Tổ chức Hợp tác Thượng hải - SCO (2001) nhằm thúc đẩy hợp tác với các nước Trung Á, vốn là các nước Cộng hoà thuộc Liên bang Xô viết trước đây. Sau 8 năm tồn tại, SCO đang thu hút sự chú ý nhiều quốc gia châu Á.