Ch−¬ng III ASEAN - LÞch sö h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn I. Hoµn c¶nh ra ®êi ASEAN lµ tªn viÕt t¾t cña HiÖp héi c¸c quèc gia §«ng Nam ¸ (The Association Southeast Asean Nations - ASEAN) ®−îc thµnh lËp vµo ngµy 08-08-1967 sau khi Bé tr−ëng ngo¹i giao 5 n−íc Th¸i Lan, Xingapo, Malaixia, Philippin vµ In®«nªxia ký vµo b¶n Tuyªn bè chung B¨ng Cèc. Ngµy 08-01-1984, v−¬ng quèc Brun©y §arutxalam ®−îc kÕt n¹p vµo ASEAN. TiÕp theo ngµy 28-7-1995 ViÖt Nam ®−îc gia nhËp vµo ASEAN vµ ngµy 23-7-1997 hai n−íc Mianma vµ Lµo còng ®−îc tiÕp nhËn vµo khèi ASEAN.
Héi nghÞ cÊp cao lÇn thø VI tæ chøc t¹i Hµ Néi (12-1998) ®· nhÊt trÝ kÕt n¹p Campuchia - thµnh viªn cuèi cïng cña §«ng Nam ¸ vµo ASEAN. Vµ ®Õn n¨m 1999 Campuchia trë thµnh thµnh viªn chÝnh thøc cña khèi ASEAN ®−a tæng sè héi viªn ASEAN lªn 10 n−íc. Tõ khi thµnh lËp cho ®Õn nay, ASEAN ®· kh¼ng ®Þnh ®−îc vai trß cña m×nh kh«ng chØ ë khu vùc §«ng Nam ¸ mµ cßn ®èi víi c¸c n−íc thuéc khu vùc Ch©u ¸ Th¸i B×nh D−¬ng. Tuy nhiªn, vai trß cña ASEAN ®−îc thÓ hiÖn ë nh÷ng cÊp ®é kh¸c nhau thÝch øng víi tõng thêi kú vµ giai ®o¹n kh¸c nhau.
§iÒu cÇn nhËn thÊy ë ®©y lµ: ASEAN ®−îc thµnh lËp vµo thêi ®iÓm mµ ë trªn thÕ giíi cuéc c¸ch m¹ng khoa häc kü thuËt ®ang trªn ®µ ph¸t triÓn. ë c¸c n−íc t− b¶n chñ nghÜa, cïng víi sù phôc håi kinh tÕ sau chiÕn tranh lµ thêi kú chuyÓn dÞch c¬ cÊu tõ n«ng nghiÖp sang c¸c ngµnh c«ng nghiÖp dÞch vô ®· t¹o nªn sù biÕn ®æi trong nÒn kinh tÕ c¸c n−íc t− b¶n chñ nghÜa. §Õn nh÷ng n¨m 60 trªn thÕ giíi ®· h×nh thµnh ba trung t©m kinh tÕ t− b¶n chñ nghÜa lµ Mü, T©y ¢u vµ NhËt B¶n. §èi víi c¸c n−íc XHCN, ®©y lµ thêi kú mµ c¸c n−íc XHCN ®· tËn dông khai th¸c nguån lùc quèc gia ®Ó ph¸t triÓn kinh tÕ.
Cßn ®èi víi c¸c n−íc ®ang ph¸t triÓn th× ®©y lµ thêi kú cho phÐp mét sè n−íc tranh thñ, lîi dông t×nh h×nh quèc tÕ ®Ó v−¬n lªn vµ trë thµnh c¸c n−íc vµ l·nh thæ c«ng nghiÖp míi (NICs). Trªn b×nh diÖn chÝnh trÞ: an ninh vµ hoµ b×nh thÕ giíi bÞ chi phèi bëi trËt tù hai cùc Yanta víi mét bªn do Mü døng ®Çu vµ bªn kia lµ do Liªn X« (cò) ®øng ®Çu. Th¸ng 1- 1949, tæ chøc HiÖp −íc B¾c §¹i D−¬ng (NATO) ®−îc thµnh lËp trong ®ã Mü ®ãng vai trß quan träng. §Ó ®èi phã l¹i sù ®e do¹ hoµ b×nh vµ an ninh Ch©u ¢u cña khèi NATO, Liªn X« vµ c¸c n−íc XHCN §«ng ¢u thµnh lËp tæ chøc HiÖp −íc VACSAVA vµo ngµy 14-5- 55 1955.
ViÖc thµnh lËp c¸c khèi qu©n sù NATO vµ VACSAVA lµ nh»m c©n b»ng quyÒn lùc vµ lîi Ých cña hÖ thèng chÝnh trÞ ®èi lËp còng nh− ®èi víi hai n−íc Liªn X« vµ Mü. Bªn c¹nh khèi NATO vµ VACSAVA, ë khu vùc kh¸c còng h×nh thµnh c¸c khèi qu©n sù theo kiÓu khu vùc nh− SEATO ë §«ng Nam ¸, ANZUS ë Nam Th¸i B×nh D−¬ng, CENTO ë Trung CËn §«ng vµ Liªn minh qu©n sù Mü - NhËt ë §«ng B¾c ¸. Sau chiÕn tranh thÕ giíi thø hai, phong trµo ®Êu tranh gi¶i phãng d©n téc trë thµnh mét cao trµo chÝnh trÞ réng lín trªn kh¾p toµn cÇu. Mét lo¹t n−íc giµnh ®−îc ®éc lËp chÝnh trÞ d−íi nh÷ng h×nh thøc kh¸c nhau.
Yªu cÇu ®Æt ra ®èi víi c¸c n−íc ¸ - Phi - Mü La tinh Lµ gi¶i phãng d©n téc ph¶i g¾n liÒn víi gi¶i phãng lao ®éng vµ x· héi. Th¸ng 5- 1961, phong trµo kh«ng liªn kÕt ®−îc thµnh lËp t¹i Héi nghÞ cÊp cao lÇn thø nhÊt häp ë Bª«gr¸t (Nam T−) víi môc ®Ých ®Êu tranh chèng chñ nghÜa ®Õ quèc, chèng chñ nghÜa thùc d©n cò vµ míi, chèng chñ nghÜa ph©n biÖt chñng téc, chèng chiÕn tranh, chèng ch¹y ®ua vò trang v× hoµ b×nh, ®éc lËp d©n téc, d©n chñ vµ tiÕn bé x· héi. §èi víi c¸c n−íc míi giµnh ®−îc ®éc lËp vÒ chÝnh trÞ th× mét yªu cÇu ®Æt ra ®èi víi c¸c n−íc nµy lµ ®Êu tranh ®Ó x¸c lËp chñ nghÜa ®éc quyÒn vÒ kinh tÕ. §©y lµ mét yªu cÇu thiÕt thùc phï hîp víi xu h−íng quèc tÕ ho¸ nÒn kinh tÕ toµn cÇu.
N¨m 1947, Liªn hîp quèc thµnh lËp Uû ban kinh tÕ ch©u ¸ vµ ViÔn §«ng (ECAFE) Economic Commission for Asia and Far East, bao gåm 27 n−íc tham gia. Th¸ng 1-1950, chÝnh phñ Anh ®−a ra kÕ ho¹ch C«l«mb« nh»m liªn kÕt kinh tÕ gi÷a c¸c n−íc Nam ¸ vµ §«ng Nam ¸. N¨m 1961, kÕ ho¹ch ph¸t triÓn kinh tÕ khu vùc víi sù hç trî cña ng©n hµng ph¸t triÓn ch©u ¸ còng ®−îc thµnh lËp t¹i Manila (Philippin) bao gåm 31 n−íc tham gia. TÊt c¶ nh÷ng ®iÒu ®ã ®· t¹o tiÒn ®Ò thuËn lîi cho sù hîp t¸c kinh tÕ khu vùc.
Tr−íc sù biÕn ®æi nhanh chãng cña nÒn kinh tÕ thÕ giíi, c¸c n−íc §«ng Nam ¸ sau khi giµnh ®−îc ®éc lËp vÒ chÝnh trÞ ®· v¹ch ®Þnh mét chiÕn l−îc ph¸t triÓn kinh tÕ th«ng qua viÖc thùc hiÖn chÝnh s¸ch c«ng nghiÖp ho¸ thay thÕ nhËp khÈu vµ c«ng nghiÖp ho¸ h−íng vÒ xuÊt khÈu. Râ rµng lµ ®Ó ph¸t triÓn kinh tÕ nhu cÇu hîp t¸c mang tÝnh chÊt khu vùc ®· trë thµnh vÊn ®Ò thiÕt yÕu ®èi víi c¸c n−íc §«ng Nam ¸. Cïng víi sù kÕt thóc ¶nh h−ëng cña chñ nghÜa thùc d©n cò, vai trß cña Mü vµ c¸c khèi qu©n sù do Mü lËp ra sau chiÕn tranh thÕ giíi thø II ®· tá ra bÊt lùc tr−íc sù lín m¹nh kh«ng ngõng cña phong trµo c¸ch m¹ng ë ch©u ¸. Nã kh«ng cßn lµ chç dùa ®¸ng 56 tin cËy vÒ an ninh cho c¸c n−íc §«ng Nam ¸.
Sau thÊt b¹i ë §iÖn Biªn Phñ n¨m 1954, Ph¸p buéc ph¶i rót khái §«ng D−¬ng. ë In®«nªxia, bé m¸y qu©n sù cña Hµ Lan còng bÞ gi¶i t¸n. N¨m 1958, khèi qu©n sù B¸t§a tan vì sau bïng næ c¸ch m¹ng ë Ir¾c. ë §«ng Nam ¸ khèi qu©n sù SEATO còng tá ra bÊt lùc tr−íc sù ph¸t triÓn cña phong trµo c¸ch m¹ng cña hai n−íc ViÖt Nam vµ Lµo.
§Æc biÖt, sù kÕt thóc chiÕn tranh ë TriÒu Tiªn ®· ph¶n ¸nh søc m¹nh cña Mü còng bÞ giíi h¹n trong mét chõng mùc nhÊt ®Þnh. Trong khi ®ã ¶nh h−ëng cña Liªn X« sau chiÕn tranh thÕ giíi thø II l¹i ®−îc t¨ng c−êng. Cïng víi sù t¨ng lªn kh«ng ngõng ¶nh h−ëng cña Liªn X« ®èi víi mét sè n−íc ë khu vùc §«ng Nam ¸ th× vai trß cña Trung Quèc ë khu vùc nµy còng ®−îc cñng cè vµ ph¸t triÓn. ViÖc c¸c n−íc lín gia t¨ng ¶nh h−ëng cña m×nh ë khu vùc §«ng Nam ¸ ®· t¸c ®éng rÊt lín ®Õn côc diÖn chiÕn tranh cña c¸c n−íc §«ng Nam ¸ sau n¨m 1945.
Sù ph©n tuyÕn vÒ chiÕn tranh - x· héi cña c¸c n−íc §«ng Nam ¸ sau chiÕn tranh thÕ giíi thø II ®· biÕn ®æi kh«ng cã lîi cho quan hÖ gi÷a c¸c n−íc §«ng Nam ¸ víi nhau. Sau n¨m 1945, ë §«ng Nam ¸ ®· h×nh thµnh hai con ®−êng ph¸t triÓn x· héi kh¸c nhau nªn sù ph©n tuyÕn còng ®−îc tËp hîp theo hai dßng kh¸c nhau. §èi víi nh÷ng n−íc lùa chän con ®−êng ph¸t triÓn t− b¶n chñ nghÜa bªn c¹nh ®¹t ®−îc nh÷ng thµnh tùu kh¶ quan trong lÜnh vùc kh«i phôc vµ ph¸t triÓn ®Êt n−íc th× nh÷ng n−íc nµy cßn ®øng tr−íc nh÷ng th¸ch thøc vÒ chÝnh trÞ, kinh tÕ hÕt søc lín lao. V¶ l¹i, c¸c n−íc nµy cßn ph¶i gi¶i quyÕt nh÷ng khã kh¨n thËm chÝ c¶ xung ®ét trong quan hÖ gi÷a hä víi nhau vµ c¶ søc Ðp tõ bªn ngoµi.
XuÊt ph¸t tõ t×nh h×nh ®ã, viÖc c¸c n−íc §«ng Nam ¸ liªn kÕt l¹i víi nhau thµnh mét tæ chøc ®Ó ®èi phã víi nh÷ng th¸ch thøc nh− ®· nªu trªn cµng trë nªn cÊp thiÕt. Ngoµi ra, khi vËn ®éng thµnh lËp mét tæ chøc khu vùc, c¸c n−íc §«ng Nam ¸ cßn theo ®uæi môc ®Ých riªng cña m×nh. Malaixia lµ n−íc võa cã nh÷ng vÊn ®Ò phøc t¹p vÒ vÊn ®Ò d©n téc trong n−íc nh−ng còng l¹i lµ n−íc th−êng x¶y ra sù tranh chÊp l·nh thæ víi c¸c n−íc trong khu vùc nh− Philippin, In®«nªxia ë c¸c bang Xarao¾c vµ Xab¾c. V× vËy, Malaixia gia nhËp ASEAN lµ ®Ó gi¶i quyÕt mèi quan hÖ trong khu vùc, x©y dùng mét mèi quan hÖ h÷u nghÞ l¸ng giÒng nh−ng ®ång thêi còng th«ng qua sù hîp t¸c ®ã ®Ó ®èi phã víi nh÷ng th¸ch thøc trong n−íc.
Xingapo gia nhËp ASEAN lµ ®Ó tr¸nh sù c« lËp cña c¸c n−íc In®«nªxia, Malaixia vµ lîi dông thÞ tr−êng ASEAN ®Ó phôc vô cho sù ph¸t triÓn kinh tÕ ®Êt n−íc. Philippin gia nhËp ASEAN ®Ó gi¶i quyÕt tranh chÊp l·nh thæ víi Malaixia vµ ®Ó thùc hiÖn ý ®å ®a d¹ng ho¸ chÝnh s¸ch ngo¹i giao cña Tæng thèng M¸ccèt. 57 Th¸i Lan do ph¶i ®−¬ng ®Çu víi phong trµo ®Êu tranh cña nh©n d©n trong n−íc cïng víi sù lo ng¹i ¶nh h−ëng cña c¸ch m¹ng §«ng D−¬ng nªn ý nguyÖn tham gia vµo ASEAN lµ ®Ó dùa vµo c¸c n−íc nµy ®èi phã víi nh÷ng khã kh¨n vµ th¸ch thøc trªn. Riªng In®«nªxia lµ n−íc cã d©n sè vµ diÖn tÝch lín nhÊt §«ng Nam ¸ nªn nu«i tham väng l·nh ®¹o vµ khèng chÕ c¸c n−íc ASEAN.
§ång thêi th«ng qua ASEAN ®Ó ph¸t huy vai trß ¶nh h−ëng cña m×nh ®èi víi c¸c n−íc trong khu vùc vµ thÕ giíi. Trong khi ®ã c¸c n−íc §«ng Nam ¸ l¹i muèn In®«nªxia gia nhËp ASEAN ®Ó t¨ng thªm søc m¹nh khu vùc cã thÓ ®èi träng ®−îc víi c¸c n−íc ngoµi khu vùc. Sau n¨m 1945, c¸c n−íc §«ng Nam ¸ ®· cã dù ®Þnh thµnh lËp c¸c tæ chøc khu vùc ®Ó ph¸t triÓn kinh tÕ còng nh− t¹o ®iÒu kiÖn cho sù hîp t¸c trªn c¸c lÜnh vùc khoa häc kü thuËt vµ v¨n ho¸. N¨m 1947, Th¸i Lan ®øng ra chñ tr−¬ng thµnh lËp Liªn héi §«ng Nam ¸ bao gåm Th¸i Lan, Campuchia, Lµo vµ Mianma ®Æt trô së t¹i B¨ng Cèc.
§Õn Héi nghÞ B¨ng Dung th¸ng 4/1955, ý thøc hîp t¸c khu vùc míi ®−îc h×nh thµnh mét c¸ch râ nÐt. Héi nghÞ B¨ng Dung ®· nªu ra 5 nguyªn t¾c chung sèng hoµ b×nh lµ c¬ së ph¸p lý cho viÖc x©y dùng mét §«ng Nam ¸ thèng nhÊt trong ®a d¹ng. Th¸ng 1-1959, HiÖp héi h÷u nghÞ vµ kinh tÕ (South-East Asian Friendship Economic Treaty) bao gåm hai n−íc Philippin vµ Malaixia ®−îc thµnh lËp. Th¸ng 7-1961, Th¸i Lan, Philippin vµ Malaixia thµnh lËp HiÖp héi §«ng Nam ¸ (Assoiation of South-East Asian) tuyªn bè kh«ng liªn quan ®Õn bÊt kú c−êng quèc nµo hoÆc bÊt kú khèi quyÒn lùc nµo mµ chñ yÕu lµ HiÖp héi tù do §«ng Nam ¸.