Giáo trình lịch sử các quốc gia Đông Nam Á từ sau chiến tranh thế giới thứ II đến nay

Giáo trình lịch sử các quốc gia Đông Nam Á từ sau chiến tranh thế giới thứ hai đến nay, phần 2 của Nguyễn Văn Tận và Lê Văn Anh, cung cấp cái nhìn sâu sắc về khu vực.

• Trường học: Trường Đại Học
• Chuyên ngành: Lịch Sử
• Đề tài: Lịch Sử ASEAN và Sự Phát Triển Các Quốc Gia Đông Nam Á Từ Sau Thế Chiến II
• Loại tài liệu: Bài Luận
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 3. CHƯƠNG 3: ASEAN - LỊCH SỬ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN
• 3.1. Hoàn cảnh ra đời ASEAN
• 3.2. Cấu trúc tổ chức và qui chế hoạt động của ASEAN
• 3.3. Quá trình phát triển và mở rộng thành viên của ASEAN
• 3.4. Vai trò và vị trí của ASEAN trong khu vực và thế giới

Tóm tắt

I. Tổng quan về lịch sử ASEAN và các quốc gia Đông Nam Á

Lịch sử của ASEAN bắt đầu từ năm 1967, khi năm quốc gia Đông Nam Á gồm Thái Lan, Singapore, Malaysia, Philippines và Indonesia ký kết Tuyên bố Băng Cốc. Mục tiêu chính của tổ chức này là thúc đẩy sự hợp tác và phát triển kinh tế trong khu vực. Sau Thế chiến II, các quốc gia trong khu vực đã trải qua nhiều biến động chính trị và kinh tế, dẫn đến sự hình thành của ASEAN như một nền tảng cho sự ổn định và phát triển. Sự ra đời của ASEAN không chỉ phản ánh nhu cầu hợp tác giữa các quốc gia mà còn là một phản ứng đối với các thách thức toàn cầu và khu vực.

1.1. Sự hình thành và phát triển của ASEAN

ASEAN được thành lập vào ngày 8 tháng 8 năm 1967, với mục tiêu chính là thúc đẩy hòa bình và ổn định trong khu vực. Sự gia nhập của các quốc gia như Brunei vào năm 1984, Việt Nam vào năm 1995, và các nước khác đã mở rộng tổ chức này lên 10 thành viên. Sự phát triển này không chỉ tạo ra một khối liên kết mạnh mẽ mà còn giúp các quốc gia thành viên tăng cường hợp tác trong nhiều lĩnh vực.

1.2. Vai trò của ASEAN trong khu vực Đông Nam Á

ASEAN đã đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì hòa bình và ổn định tại Đông Nam Á. Tổ chức này đã tạo ra một nền tảng cho các cuộc đối thoại và hợp tác giữa các quốc gia, giúp giải quyết các vấn đề như xung đột biên giới và an ninh khu vực. Sự hợp tác này đã góp phần vào sự phát triển kinh tế và xã hội của các quốc gia thành viên.

II. Thách thức và vấn đề trong phát triển kinh tế của các quốc gia Đông Nam Á

Mặc dù ASEAN đã đạt được nhiều thành tựu, nhưng các quốc gia thành viên vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức trong phát triển kinh tế. Các vấn đề như bất bình đẳng kinh tế, sự phụ thuộc vào xuất khẩu và biến đổi khí hậu đang ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của khu vực. Đặc biệt, sau Thế chiến II, nhiều quốc gia đã phải đối mặt với những khó khăn trong việc chuyển đổi từ nền kinh tế nông nghiệp sang công nghiệp.

2.1. Bất bình đẳng kinh tế trong khu vực

Bất bình đẳng kinh tế giữa các quốc gia thành viên là một trong những thách thức lớn nhất mà ASEAN phải đối mặt. Một số quốc gia như Singapore và Malaysia đã phát triển mạnh mẽ, trong khi các quốc gia khác như Campuchia và Lào vẫn còn gặp nhiều khó khăn. Điều này tạo ra sự chênh lệch trong mức sống và cơ hội phát triển.

2.2. Tác động của biến đổi khí hậu đến phát triển

Biến đổi khí hậu đang trở thành một vấn đề nghiêm trọng đối với các quốc gia Đông Nam Á. Nhiều quốc gia trong khu vực phải đối mặt với thiên tai như lũ lụt và bão, ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp và đời sống của người dân. Sự hợp tác trong ASEAN là cần thiết để ứng phó với những thách thức này.

III. Phương pháp và giải pháp cho sự phát triển bền vững của ASEAN

Để đối phó với các thách thức, ASEAN đã triển khai nhiều phương pháp và giải pháp nhằm thúc đẩy sự phát triển bền vững. Các chương trình hợp tác kinh tế, giáo dục và môi trường đã được thiết lập để nâng cao năng lực cho các quốc gia thành viên. Sự hợp tác này không chỉ giúp cải thiện tình hình kinh tế mà còn tạo ra một môi trường sống tốt hơn cho người dân.

3.1. Chương trình hợp tác kinh tế trong ASEAN

ASEAN đã thiết lập nhiều chương trình hợp tác kinh tế nhằm thúc đẩy thương mại và đầu tư giữa các quốc gia thành viên. Các hiệp định thương mại tự do và các sáng kiến phát triển kinh tế đã giúp tăng cường sự liên kết kinh tế trong khu vực, tạo ra nhiều cơ hội cho doanh nghiệp và người lao động.

3.2. Nâng cao năng lực giáo dục và đào tạo

Giáo dục và đào tạo là một trong những lĩnh vực quan trọng mà ASEAN chú trọng. Các chương trình trao đổi sinh viên và hợp tác nghiên cứu đã được triển khai để nâng cao chất lượng giáo dục trong khu vực. Điều này không chỉ giúp cải thiện kỹ năng cho lực lượng lao động mà còn tạo ra một thế hệ trẻ có khả năng cạnh tranh toàn cầu.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu trong ASEAN

Các nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn trong ASEAN đã cho thấy những kết quả tích cực trong việc cải thiện tình hình kinh tế và xã hội. Nhiều dự án hợp tác đã được triển khai thành công, góp phần vào sự phát triển bền vững của khu vực. Các quốc gia thành viên đã học hỏi lẫn nhau và áp dụng những kinh nghiệm tốt nhất để giải quyết các vấn đề chung.

4.1. Dự án hợp tác thành công trong ASEAN

Nhiều dự án hợp tác trong ASEAN đã đạt được thành công lớn, như các chương trình phát triển nông thôn và bảo vệ môi trường. Những dự án này không chỉ giúp cải thiện đời sống của người dân mà còn bảo vệ tài nguyên thiên nhiên cho các thế hệ tương lai.

4.2. Kinh nghiệm từ các quốc gia thành viên

Các quốc gia thành viên đã chia sẻ nhiều kinh nghiệm quý báu trong việc phát triển kinh tế và xã hội. Những bài học từ các quốc gia như Singapore và Malaysia đã được áp dụng để cải thiện tình hình tại các quốc gia khác trong khu vực, tạo ra một mạng lưới hỗ trợ lẫn nhau.

V. Kết luận và tương lai của ASEAN trong bối cảnh toàn cầu

Tương lai của ASEAN phụ thuộc vào khả năng của các quốc gia thành viên trong việc hợp tác và đối phó với các thách thức toàn cầu. Sự phát triển bền vững, an ninh và ổn định khu vực sẽ là những yếu tố quyết định cho sự thành công của tổ chức này. ASEAN cần tiếp tục phát huy vai trò của mình trong việc thúc đẩy hòa bình và phát triển trong khu vực Đông Nam Á.

5.1. Tầm quan trọng của hợp tác quốc tế

Hợp tác quốc tế là yếu tố then chốt để ASEAN có thể phát triển bền vững. Việc thiết lập các mối quan hệ đối tác với các tổ chức quốc tế và các quốc gia khác sẽ giúp ASEAN nâng cao vị thế và ảnh hưởng của mình trên trường quốc tế.

5.2. Định hướng phát triển trong tương lai

Định hướng phát triển của ASEAN trong tương lai cần tập trung vào việc nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân, bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế bền vững. Các quốc gia thành viên cần hợp tác chặt chẽ hơn nữa để đạt được những mục tiêu này.

Nội dung chính

Tổng quan học thuật về Giáo trình Lịch sử ASEAN và Sự phát triển các Quốc gia Đông Nam Á

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Lịch sử ASEAN và sự phát triển các quốc gia Đông Nam Á là tài liệu học tập chuyên ngành được biên soạn cho chương trình đào tạo trình độ đại học và sau đại học thuộc các ngành Quan hệ Quốc tế, Lịch sử Thế giới, Đông Nam Á học và Quốc tế học. Học phần giữ vị trí trung tâm trong khối kiến thức khu vực học, cung cấp hệ thống tri thức về tiến trình vận động địa chính trị, sự hình thành các thể chế đa phương và quan hệ đối ngoại tại khu vực Đông Nam Á từ sau Chiến tranh Thế giới thứ hai đến cuối thập niên 1990.

Mục tiêu đào tạo của giáo trình tập trung trang bị cho người học:

• Khả năng phân tích bối cảnh lịch sử, tiền đề ra đời và các giai đoạn mở rộng của Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN).
• Năng lực giải giải mã cơ cấu tổ chức bộ máy, nguyên tắc vận hành pháp lý - ngoại giao và các trụ cột hợp tác về an ninh - chính trị cũng như kinh tế nội khối.
• Tư duy lý luận để đánh giá vị trí chiến lược của khu vực trong quan hệ quốc tế thời kỳ Chiến tranh Lạnh và hậu Chiến tranh Lạnh, cụ thể hóa qua tiến trình bang giao và hội nhập của Việt Nam.

Giáo trình tiếp cận đối tượng nghiên cứu thông qua phương pháp lịch sử kết hợp phân tích thể chế (institutional analysis). Cấu trúc tài liệu được phân định thành các chương chuyên đề rõ ràng, tiêu biểu là Chương III (ASEAN - Lịch sử hình thành và phát triển) và Chương IV (Quan hệ Việt Nam - ASEAN từ năm 1967 đến 1997). Điểm đặc sắc của công trình là tính nhất quán về mặt tư liệu học thuật: mọi luận điểm đều gắn liền với các văn kiện pháp lý mang tính nền tảng (Tuyên bố Bangkok 1967, Tuyên bố Kuala Lumpur về ZOPFAN 1971, Hiệp ước Bali 1976, Hiệp định Khung AFTA 1992) và các công trình khảo cứu của các học giả chuyên ngành như Phanit Thakur, Lưu Đoàn Huynh, Estrella D., Florian A.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Giáo trình tổ chức dung lượng kiến thức theo tiến trình lịch sử và cấu trúc thể chế logic:

• Chương III: ASEAN - Lịch sử hình thành và phát triển

  • Hoàn cảnh lịch sử và tiền đề thành lập: Khảo sát tác động từ trật tự hai cực Yalta, sự suy giảm ảnh hưởng quân sự của phương Tây sau năm 1954 - 1958, cùng sự trỗi dậy của phong trào giải phóng dân tộc. Phân tích các mô hình tiền thân như Liên hội Đông Nam Á (1947), Hội nghị Băng Dung (1955), Hiệp hội Hữu nghị và Kinh tế (1959), Hiệp hội ASA (1961) và MAPHILINDO (1963).
  • Tôn chỉ, mục đích và Cơ cấu tổ chức: Phân tích 7 điều khoản trong Tuyên bố Bangkok (08/08/1967); sự dịch chuyển cơ cấu tổ chức từ giai đoạn 1967–1975 (Hội nghị Ngoại trưởng, Ủy ban Thường trực) sang cấu trúc 5 khối hoàn chỉnh sau năm 1976 (Khối hoạch định chính sách, Khối hỗ trợ, Khối Ủy ban, Khối Ban Thư ký Jakarta và Khối hợp tác với nước thứ ba).
  • Nguyên tắc vận hành và Tiến trình mở rộng: 5 nguyên tắc Hiệp ước Bali (1976); nguyên tắc Nhất trí (Consensus), bình đẳng luân phiên và nguyên tắc thỏa thuận linh hoạt (6-X / 10-X); tiến trình kết nạp thành viên từ ASEAN 5 lên ASEAN 10 (Brunei năm 1984, Việt Nam năm 1995, Lào và Myanmar năm 1997, Campuchia năm 1998/1999).
  • Hợp tác an ninh - chính trị và kinh tế nội bộ: Tiến trình triển khai Tuyên bố ZOPFAN (1971), Hiệp ước Đông Nam Á không có vũ khí hạt nhân (SEANWFZ 1995), sự thành lập Diễn đàn Khu vực ASEAN (ARF 1994); quá trình hợp tác kinh tế qua các mô hình tam giác tăng trưởng tiểu vùng và Khu vực Mậu dịch Tự do ASEAN (AFTA) gắn với Chương trình Thuế quan Ưu đãi có Hiệu lực Chung (CEPT 1992).

• Chương IV: Quan hệ Việt Nam - ASEAN từ năm 1967 đến 1997

  • Giai đoạn 1967–1975: Tác động của cục diện Chiến tranh Việt Nam, Học thuyết Nixon (1969), quá trình rút quân của Thái Lan, Philippines và việc thiết lập quan hệ ngoại giao song phương bước đầu giữa Việt Nam với Malaysia, Singapore (1973).
  • Giai đoạn 1975–1989: Diễn biến bang giao trong bối cảnh xung đột ngoại giao - chính trị liên quan đến vấn đề Campuchia.
  • Giai đoạn 1989–1997: Tiến trình bình thường hóa, ký kết Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác (TAC 1992) và Việt Nam chính thức gia nhập ASEAN (28/07/1995).

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Lý thuyết thể chế khu vực và cân bằng quyền lực: Vận dụng lý thuyết quan hệ quốc tế để luận giải cách thức các quốc gia vừa và nhỏ liên kết nhằm lấp khoảng trống quyền lực, giảm thiểu áp lực can thiệp từ các cường quốc (Mỹ, Liên Xô, Trung Quốc, Nhật Bản).
• Nguyên tắc ngoại giao đặc thù của Đông Nam Á: Cơ chế tham vấn và đồng thuận xuất phát từ truyền thống văn hóa Mã Lai (Musyawarah và Mufakat), nhấn mạnh phương châm hòa giải kín, tôn trọng chủ quyền và giữ thể diện quốc gia.
• Khung khổ pháp lý thương mại quốc tế: Phân biệt cơ chế phi thuế quan, sự khác nhau giữa Hiệp định Ưu đãi Thuế quan từng phần (PTA 1977) với cơ chế cắt giảm thuế diện rộng theo CEPT/AFTA, cùng quy tắc hàm lượng xuất xứ nội khối tối thiểu 40%.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng phân tích văn kiện ngoại giao: Khảo cứu cấu trúc, ý đồ chiến lược và tính ràng buộc pháp lý của các hiệp ước quốc tế (TAC, SEANWFZ, CEPT).
• Kỹ năng xử lý dữ liệu thống kê kinh tế - chính trị: Thu thập và đánh giá các chỉ số mậu dịch nội khối, tỷ lệ đóng góp vốn, phân bổ dự án đầu tư trực tiếp (FDI) giữa các nền kinh tế thành viên (Singapore, Malaysia, Indonesia, Thái Lan, Philippines).
• Kỹ năng tư duy đối chiếu chính sách: So sánh chiến lược đối ngoại và lợi ích an ninh của từng quốc gia thành viên trong tương quan với mục tiêu chung của toàn khối.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình thiết lập phương pháp tiếp cận sư phạm dựa trên sự kết hợp giữa thuyết giảng học thuật, khảo sát nguồn sử liệu sơ cấp và thảo luận nhóm định hướng nghiên cứu:

• Phương pháp tiếp cận sư phạm: Giảng viên đóng vai trò hệ thống hóa bối cảnh quốc tế và khung lý thuyết thể chế, hướng dẫn sinh viên truy nguyên các điều khoản trong văn kiện pháp lý gốc của hiệp hội.
• Bài tập tình huống (Case studies):
  • Tình huống 1: Phân tích nguyên nhân thất bại của các dự án hợp tác công nghiệp sơ khai giai đoạn 1976–1989 (dự án động cơ diesel dưới 500 mã lực, nhà máy phân đạm, tro muối natri, supe photphat) dưới góc độ xung đột lợi ích kinh tế quốc gia.
  • Tình huống 2: Đánh giá hiệu quả của mô hình Tam giác tăng trưởng Nam ASEAN (SIJORI: Singapore – Johor – Riau) trong việc kết hợp nguồn lực vốn, kỹ thuật với đất đai và lao động giá rẻ.
  • Tình huống 3: Phân tích tranh chấp chủ quyền tại vùng Sabah giữa Philippines và Malaysia, từ đó làm rõ cơ chế giải quyết bất đồng bằng phương pháp thương lượng hòa bình theo tinh thần Hiệp ước Bali.
• Hình thức kiểm tra, đánh giá: Đánh giá định kỳ thông qua các bài tiểu luận phân tích văn kiện ngoại giao và bài thi tự luận học kỳ dựa trên hệ thống câu hỏi ôn tập chuẩn của giáo trình (ví dụ: so sánh cơ cấu tổ chức trước và sau năm 1976, phân tích 3 điều kiện ra đời của Diễn đàn ARF).
• Hướng dẫn tự học: Sinh viên đối chiếu các mốc thời gian trong giáo trình với các tài liệu nghiên cứu chuyên khảo đã được trích dẫn (như công trình của Lưu Đoàn Huynh, Phanit Thakur, Florian A.) để hoàn thiện các sơ đồ tư duy theo niên biểu lịch sử.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Tính chuẩn xác và hệ thống trong phân kỳ thể chế: Giáo trình phân định rõ ranh giới phát triển của bộ máy quản trị ASEAN qua hai mốc lịch sử lớn: cấu trúc lâm thời giai đoạn 1967–1975 và mô hình phân tầng chức năng 5 khối chính thức sau năm 1976 (bổ sung Hội nghị Thượng đỉnh, Hội nghị Liên Bộ trưởng JMM, Ban Thư ký thường trực Jakarta).
• Đánh giá khách quan các trở ngại hợp tác: Tài liệu phản ánh trung thực những hạn chế nội tại của khối, từ mâu thuẫn biên giới, bất đồng về mức đóng góp ngân sách, tính bất khả thi của một số dự án công nghiệp chung do chủ nghĩa dân tộc kinh tế chi phối, cho đến sự chênh lệch trình độ phát triển khi mở rộng thành viên.
• Khung số liệu thực chứng chi tiết: Tích hợp dữ liệu cụ thể về tỷ trọng thương mại nội vùng (từ 18,9% năm 1993 lên 19,6% năm 1995), số liệu đầu tư nội khối FDI (13,4 tỷ USD năm 1996; 13,5 tỷ USD năm 1997, trong đó Singapore chiếm 60,3%), và quy mô thị trường trên 500 triệu dân khi kết nạp đầy đủ các nước Đông Nam Á.
• Cập nhật tiến trình mở rộng đến cuối thập niên 1990: Giáo trình ghi nhận đầy đủ lộ trình thực hiện CEPT/AFTA của các nước gia nhập sau (Việt Nam hoàn thành năm 2006, Lào và Myanmar năm 2008, Campuchia năm 2010), cùng các quyết sách tại Hội nghị Thượng đỉnh lần thứ VI tại Hà Nội (12/1998).

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên đại học: Phục vụ sinh viên năm 2 đến năm 4 theo học các chương trình Cử nhân Quan hệ Quốc tế, Lịch sử, Đông Nam Á học, Quốc tế học, Luật Quốc tế và Kinh tế Đối ngoại.
• Học viên cao học: Là tài liệu cơ sở để các học viên chuyên ngành Lịch sử Quan hệ Quốc tế và Chính trị Quốc tế nghiên cứu sâu về thể chế khu vực và chính sách đối ngoại đa phương.
• Kiến thức tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành các học phần Lịch sử Quan hệ Quốc tế Cận - Hiện đại, Lịch sử Thế giới Hiện đại và Đại cương về Tổ chức Quốc tế.
• Giảng viên và Nghiên cứu viên: Sử dụng làm tài liệu khung để thiết kế bài giảng, xây dựng đề cương chuyên đề và tham khảo dữ liệu thư mục phục vụ các công trình nghiên cứu về khu vực Đông Nam Á.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Giáo trình phù hợp với sinh viên đại học, học viên cao học, giảng viên và các nhà nghiên cứu thuộc các nhóm ngành Quan hệ Quốc tế, Lịch sử, Quốc tế học, Đông Nam Á học và các chuyên viên theo dõi chính sách đối ngoại khu vực.

2. Cần kiến thức nền nào để học?

Người học cần có nền tảng kiến thức về lịch sử thế giới giai đoạn sau năm 1945, hiểu biết cơ bản về cấu trúc Chiến tranh Lạnh, các khái niệm quan hệ quốc tế nền tảng (chủ quyền quốc gia, liên minh quân sự, hiệp định thương mại, cơ chế đa phương).

3. Điểm khác biệt với giáo trình khác?

Giáo trình tập trung phân tích chuyên sâu lịch sử thể chế và cơ chế vận hành nội tại của ASEAN dựa trên hệ thống văn kiện gốc và dữ liệu chính thức của Ban Thư ký ASEAN; không chỉ trình bày lịch sử sự kiện mà đi sâu vào bản chất các hiệp ước, cơ chế thuế quan và các mô hình tiểu vùng.

4. Làm sao để tự học hiệu quả?

Người học nên bám sát 11 câu hỏi hướng dẫn ôn tập ở cuối chương, vẽ sơ đồ cấu trúc bộ máy tổ chức (5 khối), lập bảng niên biểu so sánh các mốc mở rộng thành viên và đối chiếu giữa các văn kiện an ninh (ZOPFAN, TAC, SEANWFZ, ARF) và thương mại (PTA, CEPT/AFTA).

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo?

Tài liệu gắn liền với các nguồn trích dẫn khảo cứu học thuật được nêu trong chú thích giáo trình:

• Regional Integration Attempt in South-East Asia: A Study of ASEAN Problems and Progress (Phanit Thakur, 1980).
• Towards a SouthEast Asian Community (Estrella D., 1974).
• ASEAN hình thành, phát triển và trưởng thành (Viện Quan hệ Quốc tế / Lưu Đoàn Huynh, 1990).
• Các số tạp chí Đông Nam Á ngày nay và ASEAN Journal.

---

Kết luận

Giáo trình Lịch sử ASEAN và sự phát triển các quốc gia Đông Nam Á cung cấp hệ thống tri thức lịch sử - thể chế hoàn chỉnh về Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á từ giai đoạn xác lập ý niệm đến khi hoàn tất mục tiêu liên kết 10 quốc gia thành viên.

Lộ trình tiếp cận kiến thức chuẩn mực bao gồm:

1. Khảo cứu tiền đề địa chính trị và sự ra đời của Tuyên bố Bangkok 1967.
2. Nắm vững cơ chế vận hành 5 khối và các nguyên tắc pháp lý cốt lõi (Hiệp ước Bali 1976).
3. Đánh giá hai trục hợp tác trung tâm: An ninh khu vực (ZOPFAN, SEANWFZ, ARF) và Kinh tế thương mại (Tam giác tăng trưởng, AFTA/CEPT).
4. Phân tích tiến trình bình thường hóa và tham gia của Việt Nam giai đoạn 1967–1997.

Các văn kiện gốc và công trình chuyên khảo của Viện Quan hệ Quốc tế được trích dẫn trong giáo trình là nguồn ngữ liệu học thuật đáng tin cậy phục vụ nghiên cứu và giảng dạy chuyên sâu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Ch−¬ng III ASEAN - LÞch sö h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn I. Hoµn c¶nh ra ®êi ASEAN lµ tªn viÕt t¾t cña HiÖp héi c¸c quèc gia §«ng Nam ¸ (The Association Southeast Asean Nations - ASEAN) ®−îc thµnh lËp vµo ngµy 08-08-1967 sau khi Bé tr−ëng ngo¹i giao 5 n−íc Th¸i Lan, Xingapo, Malaixia, Philippin vµ In®«nªxia ký vµo b¶n Tuyªn bè chung B¨ng Cèc. Ngµy 08-01-1984, v−¬ng quèc Brun©y §arutxalam ®−îc kÕt n¹p vµo ASEAN. TiÕp theo ngµy 28-7-1995 ViÖt Nam ®−îc gia nhËp vµo ASEAN vµ ngµy 23-7-1997 hai n−íc Mianma vµ Lµo còng ®−îc tiÕp nhËn vµo khèi ASEAN.

Héi nghÞ cÊp cao lÇn thø VI tæ chøc t¹i Hµ Néi (12-1998) ®· nhÊt trÝ kÕt n¹p Campuchia - thµnh viªn cuèi cïng cña §«ng Nam ¸ vµo ASEAN. Vµ ®Õn n¨m 1999 Campuchia trë thµnh thµnh viªn chÝnh thøc cña khèi ASEAN ®−a tæng sè héi viªn ASEAN lªn 10 n−íc. Tõ khi thµnh lËp cho ®Õn nay, ASEAN ®· kh¼ng ®Þnh ®−îc vai trß cña m×nh kh«ng chØ ë khu vùc §«ng Nam ¸ mµ cßn ®èi víi c¸c n−íc thuéc khu vùc Ch©u ¸ Th¸i B×nh D−¬ng. Tuy nhiªn, vai trß cña ASEAN ®−îc thÓ hiÖn ë nh÷ng cÊp ®é kh¸c nhau thÝch øng víi tõng thêi kú vµ giai ®o¹n kh¸c nhau.

§iÒu cÇn nhËn thÊy ë ®©y lµ: ASEAN ®−îc thµnh lËp vµo thêi ®iÓm mµ ë trªn thÕ giíi cuéc c¸ch m¹ng khoa häc kü thuËt ®ang trªn ®µ ph¸t triÓn. ë c¸c n−íc t− b¶n chñ nghÜa, cïng víi sù phôc håi kinh tÕ sau chiÕn tranh lµ thêi kú chuyÓn dÞch c¬ cÊu tõ n«ng nghiÖp sang c¸c ngµnh c«ng nghiÖp dÞch vô ®· t¹o nªn sù biÕn ®æi trong nÒn kinh tÕ c¸c n−íc t− b¶n chñ nghÜa. §Õn nh÷ng n¨m 60 trªn thÕ giíi ®· h×nh thµnh ba trung t©m kinh tÕ t− b¶n chñ nghÜa lµ Mü, T©y ¢u vµ NhËt B¶n. §èi víi c¸c n−íc XHCN, ®©y lµ thêi kú mµ c¸c n−íc XHCN ®· tËn dông khai th¸c nguån lùc quèc gia ®Ó ph¸t triÓn kinh tÕ.

Cßn ®èi víi c¸c n−íc ®ang ph¸t triÓn th× ®©y lµ thêi kú cho phÐp mét sè n−íc tranh thñ, lîi dông t×nh h×nh quèc tÕ ®Ó v−¬n lªn vµ trë thµnh c¸c n−íc vµ l·nh thæ c«ng nghiÖp míi (NICs). Trªn b×nh diÖn chÝnh trÞ: an ninh vµ hoµ b×nh thÕ giíi bÞ chi phèi bëi trËt tù hai cùc Yanta víi mét bªn do Mü døng ®Çu vµ bªn kia lµ do Liªn X« (cò) ®øng ®Çu. Th¸ng 1- 1949, tæ chøc HiÖp −íc B¾c §¹i D−¬ng (NATO) ®−îc thµnh lËp trong ®ã Mü ®ãng vai trß quan träng. §Ó ®èi phã l¹i sù ®e do¹ hoµ b×nh vµ an ninh Ch©u ¢u cña khèi NATO, Liªn X« vµ c¸c n−íc XHCN §«ng ¢u thµnh lËp tæ chøc HiÖp −íc VACSAVA vµo ngµy 14-5- 55 1955.

ViÖc thµnh lËp c¸c khèi qu©n sù NATO vµ VACSAVA lµ nh»m c©n b»ng quyÒn lùc vµ lîi Ých cña hÖ thèng chÝnh trÞ ®èi lËp còng nh− ®èi víi hai n−íc Liªn X« vµ Mü. Bªn c¹nh khèi NATO vµ VACSAVA, ë khu vùc kh¸c còng h×nh thµnh c¸c khèi qu©n sù theo kiÓu khu vùc nh− SEATO ë §«ng Nam ¸, ANZUS ë Nam Th¸i B×nh D−¬ng, CENTO ë Trung CËn §«ng vµ Liªn minh qu©n sù Mü - NhËt ë §«ng B¾c ¸. Sau chiÕn tranh thÕ giíi thø hai, phong trµo ®Êu tranh gi¶i phãng d©n téc trë thµnh mét cao trµo chÝnh trÞ réng lín trªn kh¾p toµn cÇu. Mét lo¹t n−íc giµnh ®−îc ®éc lËp chÝnh trÞ d−íi nh÷ng h×nh thøc kh¸c nhau.

Yªu cÇu ®Æt ra ®èi víi c¸c n−íc ¸ - Phi - Mü La tinh Lµ gi¶i phãng d©n téc ph¶i g¾n liÒn víi gi¶i phãng lao ®éng vµ x· héi. Th¸ng 5- 1961, phong trµo kh«ng liªn kÕt ®−îc thµnh lËp t¹i Héi nghÞ cÊp cao lÇn thø nhÊt häp ë Bª«gr¸t (Nam T−) víi môc ®Ých ®Êu tranh chèng chñ nghÜa ®Õ quèc, chèng chñ nghÜa thùc d©n cò vµ míi, chèng chñ nghÜa ph©n biÖt chñng téc, chèng chiÕn tranh, chèng ch¹y ®ua vò trang v× hoµ b×nh, ®éc lËp d©n téc, d©n chñ vµ tiÕn bé x· héi. §èi víi c¸c n−íc míi giµnh ®−îc ®éc lËp vÒ chÝnh trÞ th× mét yªu cÇu ®Æt ra ®èi víi c¸c n−íc nµy lµ ®Êu tranh ®Ó x¸c lËp chñ nghÜa ®éc quyÒn vÒ kinh tÕ. §©y lµ mét yªu cÇu thiÕt thùc phï hîp víi xu h−íng quèc tÕ ho¸ nÒn kinh tÕ toµn cÇu.

N¨m 1947, Liªn hîp quèc thµnh lËp Uû ban kinh tÕ ch©u ¸ vµ ViÔn §«ng (ECAFE) Economic Commission for Asia and Far East, bao gåm 27 n−íc tham gia. Th¸ng 1-1950, chÝnh phñ Anh ®−a ra kÕ ho¹ch C«l«mb« nh»m liªn kÕt kinh tÕ gi÷a c¸c n−íc Nam ¸ vµ §«ng Nam ¸. N¨m 1961, kÕ ho¹ch ph¸t triÓn kinh tÕ khu vùc víi sù hç trî cña ng©n hµng ph¸t triÓn ch©u ¸ còng ®−îc thµnh lËp t¹i Manila (Philippin) bao gåm 31 n−íc tham gia. TÊt c¶ nh÷ng ®iÒu ®ã ®· t¹o tiÒn ®Ò thuËn lîi cho sù hîp t¸c kinh tÕ khu vùc.

Tr−íc sù biÕn ®æi nhanh chãng cña nÒn kinh tÕ thÕ giíi, c¸c n−íc §«ng Nam ¸ sau khi giµnh ®−îc ®éc lËp vÒ chÝnh trÞ ®· v¹ch ®Þnh mét chiÕn l−îc ph¸t triÓn kinh tÕ th«ng qua viÖc thùc hiÖn chÝnh s¸ch c«ng nghiÖp ho¸ thay thÕ nhËp khÈu vµ c«ng nghiÖp ho¸ h−íng vÒ xuÊt khÈu. Râ rµng lµ ®Ó ph¸t triÓn kinh tÕ nhu cÇu hîp t¸c mang tÝnh chÊt khu vùc ®· trë thµnh vÊn ®Ò thiÕt yÕu ®èi víi c¸c n−íc §«ng Nam ¸. Cïng víi sù kÕt thóc ¶nh h−ëng cña chñ nghÜa thùc d©n cò, vai trß cña Mü vµ c¸c khèi qu©n sù do Mü lËp ra sau chiÕn tranh thÕ giíi thø II ®· tá ra bÊt lùc tr−íc sù lín m¹nh kh«ng ngõng cña phong trµo c¸ch m¹ng ë ch©u ¸. Nã kh«ng cßn lµ chç dùa ®¸ng 56 tin cËy vÒ an ninh cho c¸c n−íc §«ng Nam ¸.

Sau thÊt b¹i ë §iÖn Biªn Phñ n¨m 1954, Ph¸p buéc ph¶i rót khái §«ng D−¬ng. ë In®«nªxia, bé m¸y qu©n sù cña Hµ Lan còng bÞ gi¶i t¸n. N¨m 1958, khèi qu©n sù B¸t§a tan vì sau bïng næ c¸ch m¹ng ë Ir¾c. ë §«ng Nam ¸ khèi qu©n sù SEATO còng tá ra bÊt lùc tr−íc sù ph¸t triÓn cña phong trµo c¸ch m¹ng cña hai n−íc ViÖt Nam vµ Lµo.

§Æc biÖt, sù kÕt thóc chiÕn tranh ë TriÒu Tiªn ®· ph¶n ¸nh søc m¹nh cña Mü còng bÞ giíi h¹n trong mét chõng mùc nhÊt ®Þnh. Trong khi ®ã ¶nh h−ëng cña Liªn X« sau chiÕn tranh thÕ giíi thø II l¹i ®−îc t¨ng c−êng. Cïng víi sù t¨ng lªn kh«ng ngõng ¶nh h−ëng cña Liªn X« ®èi víi mét sè n−íc ë khu vùc §«ng Nam ¸ th× vai trß cña Trung Quèc ë khu vùc nµy còng ®−îc cñng cè vµ ph¸t triÓn. ViÖc c¸c n−íc lín gia t¨ng ¶nh h−ëng cña m×nh ë khu vùc §«ng Nam ¸ ®· t¸c ®éng rÊt lín ®Õn côc diÖn chiÕn tranh cña c¸c n−íc §«ng Nam ¸ sau n¨m 1945.

Sù ph©n tuyÕn vÒ chiÕn tranh - x· héi cña c¸c n−íc §«ng Nam ¸ sau chiÕn tranh thÕ giíi thø II ®· biÕn ®æi kh«ng cã lîi cho quan hÖ gi÷a c¸c n−íc §«ng Nam ¸ víi nhau. Sau n¨m 1945, ë §«ng Nam ¸ ®· h×nh thµnh hai con ®−êng ph¸t triÓn x· héi kh¸c nhau nªn sù ph©n tuyÕn còng ®−îc tËp hîp theo hai dßng kh¸c nhau. §èi víi nh÷ng n−íc lùa chän con ®−êng ph¸t triÓn t− b¶n chñ nghÜa bªn c¹nh ®¹t ®−îc nh÷ng thµnh tùu kh¶ quan trong lÜnh vùc kh«i phôc vµ ph¸t triÓn ®Êt n−íc th× nh÷ng n−íc nµy cßn ®øng tr−íc nh÷ng th¸ch thøc vÒ chÝnh trÞ, kinh tÕ hÕt søc lín lao. V¶ l¹i, c¸c n−íc nµy cßn ph¶i gi¶i quyÕt nh÷ng khã kh¨n thËm chÝ c¶ xung ®ét trong quan hÖ gi÷a hä víi nhau vµ c¶ søc Ðp tõ bªn ngoµi.

XuÊt ph¸t tõ t×nh h×nh ®ã, viÖc c¸c n−íc §«ng Nam ¸ liªn kÕt l¹i víi nhau thµnh mét tæ chøc ®Ó ®èi phã víi nh÷ng th¸ch thøc nh− ®· nªu trªn cµng trë nªn cÊp thiÕt. Ngoµi ra, khi vËn ®éng thµnh lËp mét tæ chøc khu vùc, c¸c n−íc §«ng Nam ¸ cßn theo ®uæi môc ®Ých riªng cña m×nh. Malaixia lµ n−íc võa cã nh÷ng vÊn ®Ò phøc t¹p vÒ vÊn ®Ò d©n téc trong n−íc nh−ng còng l¹i lµ n−íc th−êng x¶y ra sù tranh chÊp l·nh thæ víi c¸c n−íc trong khu vùc nh− Philippin, In®«nªxia ë c¸c bang Xarao¾c vµ Xab¾c. V× vËy, Malaixia gia nhËp ASEAN lµ ®Ó gi¶i quyÕt mèi quan hÖ trong khu vùc, x©y dùng mét mèi quan hÖ h÷u nghÞ l¸ng giÒng nh−ng ®ång thêi còng th«ng qua sù hîp t¸c ®ã ®Ó ®èi phã víi nh÷ng th¸ch thøc trong n−íc.

Xingapo gia nhËp ASEAN lµ ®Ó tr¸nh sù c« lËp cña c¸c n−íc In®«nªxia, Malaixia vµ lîi dông thÞ tr−êng ASEAN ®Ó phôc vô cho sù ph¸t triÓn kinh tÕ ®Êt n−íc. Philippin gia nhËp ASEAN ®Ó gi¶i quyÕt tranh chÊp l·nh thæ víi Malaixia vµ ®Ó thùc hiÖn ý ®å ®a d¹ng ho¸ chÝnh s¸ch ngo¹i giao cña Tæng thèng M¸ccèt. 57 Th¸i Lan do ph¶i ®−¬ng ®Çu víi phong trµo ®Êu tranh cña nh©n d©n trong n−íc cïng víi sù lo ng¹i ¶nh h−ëng cña c¸ch m¹ng §«ng D−¬ng nªn ý nguyÖn tham gia vµo ASEAN lµ ®Ó dùa vµo c¸c n−íc nµy ®èi phã víi nh÷ng khã kh¨n vµ th¸ch thøc trªn. Riªng In®«nªxia lµ n−íc cã d©n sè vµ diÖn tÝch lín nhÊt §«ng Nam ¸ nªn nu«i tham väng l·nh ®¹o vµ khèng chÕ c¸c n−íc ASEAN.

§ång thêi th«ng qua ASEAN ®Ó ph¸t huy vai trß ¶nh h−ëng cña m×nh ®èi víi c¸c n−íc trong khu vùc vµ thÕ giíi. Trong khi ®ã c¸c n−íc §«ng Nam ¸ l¹i muèn In®«nªxia gia nhËp ASEAN ®Ó t¨ng thªm søc m¹nh khu vùc cã thÓ ®èi träng ®−îc víi c¸c n−íc ngoµi khu vùc. Sau n¨m 1945, c¸c n−íc §«ng Nam ¸ ®· cã dù ®Þnh thµnh lËp c¸c tæ chøc khu vùc ®Ó ph¸t triÓn kinh tÕ còng nh− t¹o ®iÒu kiÖn cho sù hîp t¸c trªn c¸c lÜnh vùc khoa häc kü thuËt vµ v¨n ho¸. N¨m 1947, Th¸i Lan ®øng ra chñ tr−¬ng thµnh lËp Liªn héi §«ng Nam ¸ bao gåm Th¸i Lan, Campuchia, Lµo vµ Mianma ®Æt trô së t¹i B¨ng Cèc.

§Õn Héi nghÞ B¨ng Dung th¸ng 4/1955, ý thøc hîp t¸c khu vùc míi ®−îc h×nh thµnh mét c¸ch râ nÐt. Héi nghÞ B¨ng Dung ®· nªu ra 5 nguyªn t¾c chung sèng hoµ b×nh lµ c¬ së ph¸p lý cho viÖc x©y dùng mét §«ng Nam ¸ thèng nhÊt trong ®a d¹ng. Th¸ng 1-1959, HiÖp héi h÷u nghÞ vµ kinh tÕ (South-East Asian Friendship Economic Treaty) bao gåm hai n−íc Philippin vµ Malaixia ®−îc thµnh lËp. Th¸ng 7-1961, Th¸i Lan, Philippin vµ Malaixia thµnh lËp HiÖp héi §«ng Nam ¸ (Assoiation of South-East Asian) tuyªn bè kh«ng liªn quan ®Õn bÊt kú c−êng quèc nµo hoÆc bÊt kú khèi quyÒn lùc nµo mµ chñ yÕu lµ HiÖp héi tù do §«ng Nam ¸.