I. Toàn cảnh đầu tư công tại Hà Tĩnh và vai trò then chốt
Đầu tư công được xác định là một trong những động lực quan trọng nhất thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội tại tỉnh Hà Tĩnh. Trong bối cảnh kinh tế chung còn nhiều biến động, nguồn vốn từ ngân sách nhà nước đóng vai trò dẫn dắt, kiến tạo môi trường thuận lợi để thu hút đầu tư vào Hà Tĩnh, đặc biệt là các dự án tư nhân. Theo Luật Đầu tư công, đây là hoạt động đầu tư của Nhà nước vào các chương trình, dự án xây dựng kết cấu hạ tầng và phục vụ phát triển kinh tế. Tại Hà Tĩnh, giai đoạn 2017-2021 đã chứng kiến sự nỗ lực lớn trong việc huy động và sử dụng nguồn lực này. Tổng nguồn vốn đầu tư công giai đoạn này đạt hơn 24.000 tỷ đồng, chủ yếu đến từ ngân sách địa phương, ngân sách trung ương, nguồn vốn ODA và trái phiếu chính phủ. Nguồn vốn này đã góp phần thay đổi diện mạo của tỉnh, với nhiều công trình hạ tầng giao thông, thủy lợi, y tế, giáo dục trọng điểm được xây dựng và đưa vào sử dụng. Tác động của đầu tư công đến tăng trưởng kinh tế được thể hiện rõ nét qua việc cải thiện môi trường kinh doanh, nâng cao năng lực cạnh tranh và đời sống người dân. Tuy nhiên, để đảm bảo nguồn vốn được sử dụng một cách tối ưu, việc nghiên cứu các giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng vốn đầu tư công là nhiệm vụ cấp thiết, đòi hỏi sự vào cuộc quyết liệt của UBND tỉnh Hà Tĩnh và các sở, ban, ngành liên quan.
1.1. Hiểu đúng về đầu tư công và tác động đến tăng trưởng kinh tế
Theo định nghĩa tại Điều 4, Luật Đầu tư công 2019, đầu tư công là hoạt động đầu tư của Nhà nước vào các chương trình, dự án và đối tượng đầu tư công khác. Hoạt động này không chỉ đơn thuần là chi tiêu ngân sách mà còn mang mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, đảm bảo an ninh quốc phòng và phục vụ lợi ích cộng đồng. Đối với một tỉnh như Hà Tĩnh, tác động của đầu tư công đến tăng trưởng kinh tế là vô cùng rõ rệt. Vốn đầu tư công là nguồn lực mồi, giúp hoàn thiện hệ thống đầu tư cơ sở hạ tầng như đường giao thông, hệ thống thủy lợi, điện, trường học, bệnh viện. Một hạ tầng tốt sẽ làm giảm chi phí logistics, tăng tính kết nối vùng miền, từ đó tạo ra môi trường hấp dẫn để thu hút đầu tư vào Hà Tĩnh từ khu vực tư nhân, cả trong và ngoài nước. Các dự án đầu tư công còn trực tiếp tạo ra việc làm, tăng tổng cầu của nền kinh tế và thúc đẩy các ngành công nghiệp phụ trợ phát triển.
1.2. Phân tích cơ cấu vốn đầu tư công tại Hà Tĩnh 2017 2021
Trong giai đoạn 2017-2021, cơ cấu vốn đầu tư công tại Hà Tĩnh được hình thành từ nhiều nguồn khác nhau. Theo số liệu từ Sở Kế hoạch và Đầu tư Hà Tĩnh, tổng vốn đầu tư công trong giai đoạn này là 24.015 tỷ đồng. Trong đó, nguồn ngân sách địa phương đóng vai trò chủ đạo, chiếm tới 61% (14.521 tỷ đồng). Tiếp theo là nguồn ngân sách trung ương hỗ trợ, chiếm 20% (4.494 tỷ đồng). Nguồn vốn nước ngoài (nguồn vốn ODA) chiếm khoảng 15% (3.635 tỷ đồng) và vốn trái phiếu chính phủ chiếm tỷ trọng nhỏ nhất với 4% (1.365 tỷ đồng). Sự phụ thuộc lớn vào ngân sách địa phương cho thấy nỗ lực tự chủ của tỉnh, nhưng cũng đặt ra thách thức về cân đối thu chi. Việc đa dạng hóa nguồn vốn, đặc biệt là khai thác hiệu quả nguồn vốn ODA và các hình thức đầu tư đối tác công - tư (PPP) là định hướng quan trọng để giảm áp lực lên ngân sách và nâng cao hiệu quả đầu tư.
II. Phân tích thực trạng và thách thức đầu tư công Hà Tĩnh
Bên cạnh những kết quả tích cực, hoạt động đầu tư công tại Hà Tĩnh giai đoạn 2017-2021 vẫn còn đối mặt với nhiều hạn chế và thách thức. Một trong những vấn đề nổi cộm là tình trạng đầu tư còn dàn trải, chưa thực sự tập trung vào các dự án trọng điểm có sức lan tỏa lớn. Việc phân bổ vốn ngân sách nhà nước đôi khi còn bị chia nhỏ, dẫn đến nhiều dự án kéo dài, chậm tiến độ và làm giảm hiệu quả sử dụng vốn đầu tư công. Theo báo cáo tổng kết của Sở Kế hoạch và Đầu tư Hà Tĩnh, tỷ lệ dự án hoàn thành, chuyển tiếp được bố trí vốn chiếm tới 85%, cho thấy áp lực xử lý các dự án dở dang là rất lớn. Tình trạng thất thoát, lãng phí trong đầu tư công vẫn là một bài toán nhức nhối, xuất phát từ những yếu kém trong công tác thẩm định dự án đầu tư, quản lý chất lượng thi công và giám sát. Đặc biệt, tốc độ giải ngân vốn đầu tư công Hà Tĩnh còn chậm so với kế hoạch đề ra, ảnh hưởng đến tiến độ chung của các dự án và mục tiêu tăng trưởng kinh tế. Các nguyên nhân chính bao gồm vướng mắc trong giải phóng mặt bằng, năng lực hạn chế của một số chủ đầu tư và nhà thầu, cũng như các thủ tục hành chính còn phức tạp. Đây là những rào cản cần được tháo gỡ triệt để.
2.1. Tình trạng phân bổ vốn ngân sách nhà nước còn dàn trải
Thực tiễn cho thấy, việc phân bổ vốn ngân sách nhà nước tại Hà Tĩnh vẫn còn tình trạng dàn trải. Mặc dù tỉnh đã có chủ trương ưu tiên vốn cho các công trình trọng điểm, nhưng trên thực tế, nguồn lực vẫn bị phân tán cho nhiều dự án nhỏ lẻ ở các địa phương. Điều này dẫn đến tình trạng nhiều dự án không được bố trí đủ vốn theo tiến độ, phải thi công cầm chừng, kéo dài thời gian thực hiện, gây lãng phí nguồn lực xã hội. Theo Bảng 2.3 của nghiên cứu, số lượng dự án chuyển tiếp luôn chiếm tỷ trọng rất cao, cho thấy gánh nặng từ các dự án cũ chưa được giải quyết dứt điểm. Tình trạng này không chỉ làm giảm hiệu quả sử dụng vốn đầu tư công mà còn ảnh hưởng đến việc thực hiện kế hoạch đầu tư công trung hạn, khiến các mục tiêu chiến lược khó đạt được đúng thời hạn.
2.2. Bài toán thất thoát lãng phí trong quản lý dự án đầu tư công
Vấn đề thất thoát, lãng phí trong đầu tư công là một thách thức lớn, bắt nguồn từ nhiều giai đoạn của quá trình đầu tư. Giai đoạn chuẩn bị đầu tư có thể xảy ra sai sót trong việc xác định chủ trương đầu tư, khảo sát thiết kế chưa kỹ lưỡng dẫn đến phải điều chỉnh dự án, làm tăng tổng mức đầu tư. Trong giai đoạn thực hiện, công tác quản lý dự án đầu tư công của một số chủ đầu tư còn yếu kém, năng lực nhà thầu không đảm bảo, công tác giám sát thi công lỏng lẻo dẫn đến chất lượng công trình không đạt yêu cầu, phải sửa chữa, làm lại. Bên cạnh đó, những bất cập trong công tác đấu thầu, nghiệm thu, thanh quyết toán cũng là những kẽ hở tiềm ẩn nguy cơ tham nhũng, lãng phí, làm tăng suất đầu tư và ảnh hưởng đến uy tín của các cơ quan quản lý nhà nước.
2.3. Tốc độ giải ngân vốn đầu tư công Hà Tĩnh và các rào cản
Tốc độ giải ngân vốn đầu tư công Hà Tĩnh trong giai đoạn 2017-2021 chưa đạt như kỳ vọng. Theo Bảng 2.5 của tài liệu gốc, tỷ lệ giải ngân so với kế hoạch qua các năm có sự biến động và thường không đạt 100%. Các rào cản chính bao gồm: công tác giải phóng mặt bằng gặp nhiều khó khăn do chính sách đền bù, tái định cư chưa thỏa đáng; thủ tục đầu tư còn phức tạp, chồng chéo; năng lực lập hồ sơ, quản lý của một số chủ đầu tư và ban quản lý dự án còn hạn chế. Ngoài ra, sự phối hợp giữa các sở, ngành và địa phương đôi khi chưa đồng bộ, kịp thời. Việc giải ngân chậm không chỉ làm giảm hiệu quả quay vòng vốn, gây lãng phí mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến mục tiêu tăng trưởng kinh tế của tỉnh, làm chậm tiến độ hoàn thành các công trình hạ tầng thiết yếu.
III. Giải pháp nâng cao hiệu quả đầu tư công từ khâu quy hoạch
Để giải quyết tận gốc những tồn tại, việc cải thiện hiệu quả đầu tư công phải bắt đầu ngay từ những khâu đầu tiên, đó là quy hoạch và thẩm định dự án. Một bản quy hoạch tỉnh Hà Tĩnh chất lượng, có tầm nhìn dài hạn và mang tính khả thi cao sẽ là kim chỉ nam cho mọi hoạt động đầu tư. Quy hoạch phải xác định rõ các lĩnh vực, dự án ưu tiên, tránh tình trạng đầu tư theo phong trào, dàn trải. Công tác lập quy hoạch cần có sự tham gia của các chuyên gia, nhà khoa học và cộng đồng dân cư để đảm bảo tính khoa học và thực tiễn. Song song với đó, cần siết chặt quy trình thẩm định dự án đầu tư. Mỗi dự án trước khi được phê duyệt chủ trương đầu tư phải được xem xét kỹ lưỡng về sự cần thiết, quy mô, công nghệ, tác động môi trường và đặc biệt là hiệu quả sử dụng vốn đầu tư công. Hội đồng thẩm định cần nâng cao tinh thần trách nhiệm, đảm bảo các dự án được phê duyệt thực sự mang lại lợi ích kinh tế - xã hội lớn nhất. Việc tuân thủ nghiêm ngặt Luật Đầu tư công trong giai đoạn này sẽ giúp loại bỏ các dự án kém hiệu quả, ngăn chặn nguy cơ lãng phí ngay từ đầu.
3.1. Hoàn thiện công tác xây dựng quy hoạch tỉnh Hà Tĩnh đồng bộ
Giải pháp nền tảng đầu tiên là nâng cao chất lượng công tác lập quy hoạch tỉnh Hà Tĩnh. Quy hoạch cần được xây dựng một cách đồng bộ, liên thông giữa quy hoạch tổng thể kinh tế - xã hội với quy hoạch ngành, lĩnh vực và quy hoạch sử dụng đất. Cần dự báo chính xác các xu hướng phát triển để xác định các dự án đầu tư cơ sở hạ tầng mang tính chiến lược, tạo đột phá. UBND tỉnh Hà Tĩnh cần chỉ đạo quyết liệt việc công khai, minh bạch thông tin quy hoạch để người dân và doanh nghiệp cùng tham gia giám sát. Một quy hoạch tốt sẽ là cơ sở pháp lý vững chắc cho việc lập kế hoạch đầu tư công trung hạn, giúp việc phân bổ vốn ngân sách nhà nước đi đúng hướng và tập trung, tránh lãng phí nguồn lực.
3.2. Siết chặt chất lượng thẩm định dự án đầu tư theo Luật Đầu tư công
Nâng cao chất lượng công tác thẩm định dự án đầu tư là giải pháp then chốt để sàng lọc dự án. Cơ quan chuyên môn, đặc biệt là Sở Kế hoạch và Đầu tư Hà Tĩnh, phải thực hiện thẩm định một cách độc lập, khách quan và khoa học. Nội dung thẩm định phải bám sát các quy định của Luật Đầu tư công, tập trung vào phân tích hiệu quả kinh tế - xã hội, khả năng cân đối nguồn vốn, tác động môi trường và tính bền vững của dự án. Cần kiên quyết loại bỏ các dự án có suất đầu tư quá cao, hiệu quả thấp hoặc chưa thực sự cấp bách. Việc xác định tổng mức đầu tư phải dựa trên cơ sở định mức, đơn giá chuẩn, tránh tình trạng khai khống, đội vốn trong quá trình thực hiện. Tăng cường năng lực và trách nhiệm của đội ngũ cán bộ thẩm định là yếu tố quyết định đến chất lượng của khâu này.
IV. Bí quyết quản lý dự án và giải ngân vốn đầu tư công tối ưu
Sau khi có quy hoạch và thẩm định tốt, giai đoạn thực hiện dự án đóng vai trò quyết định đến thành công của đầu tư công. Hiệu quả của giai đoạn này phụ thuộc lớn vào năng lực quản lý dự án đầu tư công và tốc độ giải ngân vốn. Một trong những giải pháp trọng tâm là cải thiện công tác đấu thầu để lựa chọn được những nhà thầu thực sự có năng lực, kinh nghiệm và uy tín. Quy trình đấu thầu phải công khai, minh bạch, cạnh tranh, tuân thủ nghiêm Luật Đấu thầu để chống tiêu cực và đảm bảo chất lượng công trình. Song song đó, việc giải quyết dứt điểm các vướng mắc trong giải phóng mặt bằng là yếu tố sống còn để đẩy nhanh tiến độ. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền địa phương, chủ đầu tư và người dân, áp dụng chính sách đền bù hợp lý, đảm bảo hài hòa lợi ích. Cuối cùng, để đẩy nhanh tốc độ giải ngân vốn đầu tư công Hà Tĩnh, cần cải cách mạnh mẽ thủ tục hành chính liên quan đến cấp phát, thanh quyết toán vốn. Rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ, ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý sẽ giúp dòng vốn được luân chuyển nhanh chóng, kịp thời, hỗ trợ nhà thầu và đảm bảo dự án về đích đúng hạn.
4.1. Tăng cường hiệu quả công tác đấu thầu và giải phóng mặt bằng
Để nâng cao hiệu quả, công tác đấu thầu cần được thực hiện công khai, minh bạch, áp dụng rộng rãi hình thức đấu thầu qua mạng để giảm thiểu tiêu cực. Cần xây dựng tiêu chí đánh giá nhà thầu một cách khoa học, không chỉ dựa vào giá bỏ thầu mà còn phải xem xét kỹ lưỡng về năng lực tài chính, kinh nghiệm thi công và uy tín. Đối với giải phóng mặt bằng, UBND tỉnh Hà Tĩnh cần chỉ đạo các địa phương xây dựng kế hoạch chi tiết, chủ động chuẩn bị quỹ đất tái định cư và đối thoại trực tiếp với người dân bị ảnh hưởng. Việc thực hiện tốt hai công tác này sẽ tạo điều kiện tiên quyết để dự án triển khai suôn sẻ, đúng tiến độ, là chìa khóa để đẩy nhanh giải ngân vốn đầu tư công Hà Tĩnh.
4.2. Đẩy nhanh tiến độ cấp phát và thanh quyết toán vốn đầu tư
Sự chậm trễ trong cấp phát và thanh quyết toán là một trong những nguyên nhân khiến nhà thầu gặp khó khăn về tài chính, ảnh hưởng đến tiến độ thi công. Cần rà soát, đơn giản hóa các thủ tục hành chính không cần thiết, quy định rõ thời gian xử lý hồ sơ cho từng khâu và gắn trách nhiệm của người đứng đầu cơ quan liên quan. Kho bạc Nhà nước, Sở Kế hoạch và Đầu tư Hà Tĩnh và chủ đầu tư cần phối hợp nhịp nhàng, tăng cường giao dịch điện tử để rút ngắn thời gian luân chuyển chứng từ. Việc tạm ứng vốn kịp thời và thanh toán theo khối lượng hoàn thành một cách nhanh chóng sẽ tạo động lực lớn cho các nhà thầu, góp phần quan trọng vào việc nâng cao hiệu quả sử dụng vốn đầu tư công.
V. Cách tăng cường giám sát để chống thất thoát lãng phí
Giám sát, thanh tra, kiểm tra là công cụ hữu hiệu để phòng chống thất thoát, lãng phí trong đầu tư công. Hoạt động này cần được thực hiện thường xuyên, toàn diện ở tất cả các khâu của dự án, từ chuẩn bị đầu tư, thực hiện đến khi hoàn thành và đưa vào sử dụng. Cần phát huy vai trò của các cơ quan chuyên môn như Sở Kế hoạch và Đầu tư Hà Tĩnh, Sở Xây dựng, Kho bạc Nhà nước trong việc giám sát theo chức năng. Đặc biệt, phải đề cao vai trò giám sát của cộng đồng. Việc công khai thông tin dự án (quyết định đầu tư, tổng mức đầu tư, nhà thầu thi công, tiến độ thực hiện) cho người dân biết và tham gia giám sát sẽ tạo ra áp lực lớn, buộc các chủ thể liên quan phải thực hiện dự án một cách nghiêm túc và có trách nhiệm. Bên cạnh đó, giải pháp về con người cũng mang tính quyết định. Cần tập trung đào tạo, bồi dưỡng để xây dựng một đội ngũ cán bộ làm công tác quản lý dự án đầu tư công có chuyên môn cao, đạo đức trong sáng, am hiểu pháp luật, đặc biệt là các quy định trong Luật Đầu tư công. Một đội ngũ chất lượng sẽ là nhân tố cốt lõi đảm bảo các dự án được quản lý chặt chẽ và hiệu quả.
5.1. Nâng cao vai trò giám sát của cơ quan chuyên môn và cộng đồng
Để việc giám sát thực sự hiệu quả, cần phân định rõ trách nhiệm của từng cơ quan. Sở Kế hoạch và Đầu tư Hà Tĩnh chủ trì giám sát tổng thể việc thực hiện kế hoạch đầu tư công trung hạn, trong khi các sở chuyên ngành giám sát chất lượng kỹ thuật. Song song đó, cần thể chế hóa và phát huy mạnh mẽ vai trò của Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng theo quy định. Chính quyền địa phương cần tạo điều kiện thuận lợi để người dân tiếp cận thông tin và phản ánh các vấn đề bất cập trong quá trình thi công dự án. Sự kết hợp giữa giám sát từ cơ quan nhà nước và giám sát từ nhân dân sẽ tạo thành một mạng lưới chặt chẽ, giúp phát hiện và xử lý kịp thời các sai phạm, ngăn chặn hiệu quả thất thoát, lãng phí trong đầu tư công.
5.2. Phát triển đội ngũ cán bộ quản lý dự án đầu tư công chuyên nghiệp
Con người là yếu tố trung tâm. Việc xây dựng đội ngũ cán bộ chuyên nghiệp, có năng lực và phẩm chất đạo đức tốt là giải pháp mang tính bền vững. Tỉnh cần có kế hoạch đào tạo, bồi dưỡng thường xuyên về nghiệp vụ quản lý dự án đầu tư công, kiến thức pháp luật, kỹ năng đấu thầu, quản lý hợp đồng cho các cán bộ làm việc tại các ban quản lý dự án và các phòng ban liên quan của huyện, xã. Đồng thời, cần có cơ chế đãi ngộ xứng đáng để thu hút và giữ chân người tài, đi đôi với việc xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm, thiếu trách nhiệm, gây hậu quả trong quản lý đầu tư.
VI. Định hướng tương lai cho đầu tư công tỉnh Hà Tĩnh hiệu quả
Để nâng cao hiệu quả đầu tư công một cách bền vững, Hà Tĩnh cần có một định hướng chiến lược rõ ràng cho tương lai. Trọng tâm là xây dựng một kế hoạch đầu tư công trung hạn cho giai đoạn mới thực sự chất lượng, có chọn lọc và ưu tiên. Kế hoạch này phải tập trung nguồn lực vào các dự án hạ tầng giao thông kết nối, hạ tầng các khu kinh tế, khu công nghiệp, và các dự án có khả năng tạo ra động lực tăng trưởng mới. Thay vì đầu tư dàn trải, tỉnh cần xác định các công trình mũi nhọn để đầu tư dứt điểm, sớm phát huy hiệu quả. Hơn nữa, để giảm bớt gánh nặng cho ngân sách và giải quyết bài toán nợ công tỉnh Hà Tĩnh, cần đẩy mạnh xã hội hóa đầu tư. Tỉnh cần xây dựng cơ chế, chính sách đột phá để thu hút đầu tư vào Hà Tĩnh từ khu vực tư nhân theo hình thức đối tác công - tư (PPP). Nhà nước giữ vai trò dẫn dắt, kiến tạo, tập trung đầu tư vào những lĩnh vực mà tư nhân không thể hoặc không muốn làm, phần còn lại cần mở ra cơ hội cho các nguồn lực xã hội. Việc kết hợp hài hòa giữa vốn ngân sách, nguồn vốn ODA và vốn tư nhân sẽ tạo ra một sức mạnh tổng hợp, giúp Hà Tĩnh thực hiện thành công các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội đến năm 2025 và xa hơn.
6.1. Xây dựng kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn mới
Việc lập kế hoạch đầu tư công trung hạn cho giai đoạn tiếp theo phải dựa trên cơ sở đánh giá kỹ lưỡng kết quả của giai đoạn trước và bám sát quy hoạch tỉnh Hà Tĩnh đã được phê duyệt. Kế hoạch cần xác định rõ danh mục dự án ưu tiên, tổng mức vốn cho từng dự án và lộ trình thực hiện cụ thể. Ưu tiên hàng đầu là bố trí vốn để xử lý dứt điểm các dự án chuyển tiếp, chỉ khởi công mới các dự án thực sự cấp bách và có khả năng phát huy hiệu quả ngay. Sự rõ ràng và có trọng tâm của kế hoạch sẽ là cơ sở để phân bổ vốn ngân sách nhà nước một cách hiệu quả nhất.
6.2. Kết hợp nguồn vốn ODA và các nguồn lực xã hội hóa khác
Đa dạng hóa nguồn vốn là một hướng đi tất yếu. Hà Tĩnh cần chủ động hơn trong việc tiếp cận và sử dụng hiệu quả nguồn vốn ODA cho các dự án đầu tư cơ sở hạ tầng quy mô lớn, các dự án về môi trường, y tế, giáo dục. Đồng thời, cần cải thiện mạnh mẽ môi trường đầu tư kinh doanh, hoàn thiện các cơ chế chính sách để khuyến khích đầu tư theo hình thức PPP. Việc huy động thành công các nguồn lực ngoài ngân sách không chỉ giúp tăng tổng vốn đầu tư toàn xã hội mà còn góp phần nâng cao hiệu quả quản trị dự án, học hỏi kinh nghiệm quản lý tiên tiến từ khu vực tư nhân, đảm bảo sự phát triển bền vững cho tỉnh.
