Chương 1 CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA DẠY VIẾT DỰA TRÊN TIẾN TRÌNH CHO HỌC SINH LỚP 6 DÂN TỘC THIỂU SỐ 1. Dạy viết dựa trên tiến trình 1. Khái niệm “viết” Theo Từ điển tiếng Việt, khái niệm viết được giải thích như sau: (1) Vạch những đường nét tạo thành chữ, như “Tập viết”, “viết lên bảng”. (2) Viết chữ ghi ra nội dung muốn nói đã được sắp xếp, như “viết thư”, “viết bài báo”, “viết sách” [tr.
Chương trình Giáo dục phổ thông (GDPT) môn Ngữ văn 2018 cũng có quy định cụ thể về viết: (1) Kĩ thuật viết: bao gồm các yêu cầu về tư thế viết, cầm bút, kĩ năng viết chữ, viết đúng chính tả. (2) Viết câu, viết đoạn, viết văn bản: bao gồm yêu cầu về quy trình tạo lập văn bản và yêu cầu thực hành viết theo đặc điểm của các kiểu văn bản. Từ những khái niệm trên, luận văn xác định bàn về khái niệm viết ở phương diện thứ (2): viết văn bản (hay tạo lập văn bản, sản sinh văn bản). Xét về mặt nội dung, viết văn bản là kỹ năng ngôn ngữ mang tính sáng tạo và tổng hợp cao, thể hiện kinh nghiệm sống, quan điểm sống của người viết, đồng thời thể hiện cá tính sáng tạo của cá nhân.
Người viết cần có kỹ năng tổng hợp những kiến thức về ngôn ngữ như từ, câu, đoạn văn, cấu trúc văn bản, những tri thức về các lĩnh vực văn hóa - xã hội mà người viết tích lũy được. Xét về kỹ năng thực hiện, viết văn bản thể hiện kỹ năng lập kế hoạch cho bài viết, kỹ năng tìm kiếm, thu thập thông tin, lựa chọn và lọc thông tin, kỹ năng trình bày bài viết và tiếp nhận sự phản hồi. Như vậy, có thể hiểu, viết văn bản là quá trình người viết tạo ra một văn bản bằng sự vận dụng những tri thức, kỹ năng của bản thân thể hiện bằng ngôn ngữ, phản ánh những tâm tư, tình cảm, thái độ của người viết đối với vấn đề nói tới trong văn bản viết. 9 Viết văn bản là một trong bốn kỹ năng giao tiếp của con người, gồm: nghe, nói, đọc, viết.
Viết được coi như một trong những năng lực quan trọng nhất quyết định sự thành công trong công việc, trong học tập và trong cuộc sống. Đối với học sinh (HS), viết thể hiện kỹ năng trí tuệ quan trọng. Môn Ngữ văn là môn học đảm nhiệm vai trò rèn luyện kỹ năng viết văn bản cho HS và hoạt động dạy viết từ trước đến nay vẫn luôn được chú trọng nhiều tại các nhà trường. Việc hình thành và phát triển năng lực viết cho HS là một việc làm quan trọng và khó khăn.
Điều đó đặt ra thách thức lớn đối với người GV đứng lớp, nhất là trong giai đoạn đổi mới giáo dục hiện nay. Khái quát chung về dạy viết dựa trên tiến trình Dạy viết dựa trên tiến trình không phải là phương pháp dạy quá mới mẻ và xa lạ trên thế giới cũng như tại Việt Nam. Tuy nhiên, trong thực tế giảng dạy ở các nhà trường hiện nay, đặc biệt ở những lớp vẫn học chương trình phổ thông 2006 thì phương pháp dạy viết dựa trên tiến trình chưa được áp dụng rộng rãi. Qua việc nghiên cứu tài liệu dạy viết, chúng tôi nhận thấy, hiện nay đang có ba quan niệm phổ biến về dạy viết: Thứ nhất, dạy viết tập trung vào văn bản như sản phẩm của việc viết.
Thứ hai, dạy viết dựa vào từng thể loại. Thứ ba, dạy viết tập trung vào tiến trình viết. Mỗi phương pháp dạy viết đều có những ưu điểm riêng, đều nhấn mạnh vào từng khía cạnh khác nhau trong quá trình tạo lập văn bản. Phương pháp dạy viết tập trung vào sản phẩm tập trung vào các đặc điểm ngôn ngữ và tổ chức, kết cấu của văn bản.
Người dạy có thể đánh giá được năng lực viết văn của HS thông qua sản phẩm mà HS viết. Tuy nhiên, khi áp dụng phương pháp dạy học này, HS không được chú trọng rèn luyện các thao tác tư duy trong quá trình viết. Do đó, HS thường sẽ bỏ qua những tiến trình quan trọng của việc tạo lập văn bản, tư duy về bài viết như các bước tìm ý, sắp xếp các ý trước khi viết. Phương pháp dạy này cũng khiến HS có xu hướng viết bắt chước hoặc sao chép các bài văn mẫu.
Với phương pháp dạy viết dựa trên thể loại, người dạy chú trọng cho học sinh chú ý đến mục đích giao tiếp của văn bản. Trước khi viết, người viết cần 10 phân tích và xác định rõ mục đích tạo lập văn bản. Hạn chế lớn nhất của phương pháp này là chỉ tập trung vào người đọc. Người viết không được chú trọng rèn luyện trong quá trình viết văn bản, sẽ rất khó để rèn luyện năng lực viết cho HS.
Bên cạnh hai phương pháp trên, dạy viết dựa trên tiến trình đã khắc phục được những hạn chế nêu trên. Hơn nữa, dạy viết dựa trên tiến trình đã bám sát bản chất của viết là một quá trình tư duy, nhận thức, giao tiếp. Bởi, tạo lập văn bản là một quá trình chứ không phải một sản phẩm. Nunan David đưa ra cách hiểu về phương pháp dạy viết dựa trên tiến trình là “tập trung vào từng bước tạo lập từng đoạn văn bản và tiến trình này cho phép những sai sót và không có văn bản nào hoàn hảo, nhưng người viết sẽ tiến tới sự hoàn hảo bằng cách viết, suy ngẫm về cái đã viết, thảo luận và viết lại nhiều lần các bản nháp của văn bản” [2, tr.
Graham Stanley cũng cho rằng: “Dạy viết trên tiến trình xem viết là hành động sáng tạo, đòi hỏi phải có thời gian và những phản hồi tích cực (của GV và bạn học) để tạo ra bài viết tốt hơn”[1, tr. Murray đã giải thích như sau về cách dạy viết dựa trên tiến trình: “Thay vì dạy tạo ra sản phẩm cuối cùng, chúng ta nên dạy cho HS hiểu tạo lập văn bản là một tiến trình không có điểm dừng”. Từ những khái niệm nêu trên, có thể hiểu, dạy viết dựa trên tiến trình là phương pháp tổ chức hoạt động dạy viết dựa trên các bước của quá trình tạo lập văn bản và các hoạt động tư duy xảy ra trong tiến trình đó. Dạy viết dựa trên tiến trình chú trọng vào việc hướng dẫn HS trong suốt tiến trình tạo ra sản phẩm.
Đây là điều thực sự cần thiết đối với sự hình thành và phát triển năng lực tạo lập văn bản cho HS. Phương pháp dạy viết dựa trên tiến trình đã chú trọng nhiều đến quá trình nhận thức của người viết và phát triển kỹ năng viết. Bản chất viết là một quá trình tư duy, khi được rèn luyện theo quá trình, người viết sẽ phát triển được tư duy về một vấn đề, biết sắp xếp ý tưởng trước khi viết theo quy trình đầy đủ, rõ ràng. Học viết theo tiến trình sẽ giúp người viết xác định được rõ ràng mục đích, chủ đề, loại văn bản đồng thời nhấn mạnh được vai trò của người đọc.
Hơn nữa, 11 phương pháp này xem viết là một hành động sáng tạo, đòi hỏi phải có thời gian và những phản hồi tích cực (thông qua hoạt động hướng dẫn, nhận xét của GV và HS) để tạo ra bài viết tốt hơn. Như vậy, có thể thấy rằng: các quan niệm về phương pháp dạy viết dựa trên tiến trình đều nhấn mạnh việc tổ chức hoạt động dạy viết dựa trên các bước của quá trình tạo lập văn bản và các hoạt động tư duy của HS xảy ra trong tiến trình đó. Bởi vậy, vai trò của người GV đối với phương pháp này rất quan trong, đặc biệt sự tương tác giữa GV và HS, giữa HS và HS trong lớp học là điều tác động trực tiếp đến quá trình nhận thức, tư duy và khả năng rèn luyện, phát triển năng lực viết của HS. Với mục tiêu phát triển phẩm chất và năng lực cho HS, chương trình GDPT 2018 đã có sự thay đổi trong quan niệm dạy viết, từ đó phương pháp dạy viết cũng được thay đổi theo, từ phương pháp dạy viết chủ yếu tiếp cận sản phẩm sang dạy viết tiếp cận tiến trình.
Những đặc điểm cơ bản của dạy viết dựa trên tiến trình Dạy viết dựa trên tiến trình có những đặc điểm sau: - Dạy viết chú trọng vào từng cá nhân người học: Một trong những đặc điểm nổi bật dễ nhận thấy nhất của phương pháp dạy viết dựa trên tiến trình là phương pháp này chú trọng vào từng cá nhân người học - người viết để phát triển quan điểm, cách nhìn của học sinh về chủ đề bài viết, về cách viết qua từng giai đoạn tạo lập văn bản. Cách dạy này thể hiện quan điểm “kiến thức là một tiến trình, không phải là một sản phẩm”. - Tập trung vào quá trình tạo lập văn bản: Với phương pháp dạy viết dựa trên tiến trình, GV đóng vai trò hướng dẫn và khuyến khích HS tập trung vào quá trình tạo lập văn bản, từ khâu lên ý tưởng, tìm ý, viết nháp, chỉnh sửa và hoàn thiện sản phẩm. Phương pháp này luôn nhấn mạnh để HS hiểu được “viết là một tiến trình” nên GV chỉ hướng dẫn cách HS thực hiện từng bước chứ không áp đặt quan điểm của mình hay làm mẫu cho HS viết theo.
HS học cách viết trong suốt tiến trình tạo lập văn bản với sự trợ giúp của GV, sự tương tác với các bạn học. Theo Hyland, các hoạt động dạy học được tổ chức 12 “xung quanh những trải nghiệm cá nhân của người học và những ý kiến và viết được xem là một hành động sáng tạo của sự tự khám phá. Điều này giúp làm nảy sinh sự tự ý thức về hoạt động viết ở vai trò xã hội và năng lực văn chương cũng như giúp suy nghĩ thông suốt và tự thể hiện một cách hiệu quả” [2, tr. Vì viết là một tiến trình tư duy phức tạp, là hành động khám phá ý tưởng của chính bản thân HS nên GV phải kích thích ý tưởng của các em thông qua bước chuẩn bị trước khi viết, sau đó là bước trong và sau khi viết.
GV tổ chức cho HS lập kế hoạch, viết nháp và chỉnh sửa để HS có cơ hội khám phá tiến trình viết của bản thân. - GV đóng vai trò là người trợ giúp, tư vấn, tiếp nhận sản phẩm của HS: Bên cạnh vai trò kích thích ý tưởng của HS, GV khi dạy học viết theo tiến trình cần trợ giúp HS từ những bước ban đầu như chọn chủ đề viết, thực hiện các bước viết, xem xét, khám phá sự phát triển ý tưởng của HS và đóng vai trò người đọc để tiếp nhận sản phẩm viết của HS.