MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Ngày nay, với sự phát triển như vũ bão của khoa học, kĩ thuật và công nghệ, tri thức của loài người đang gia tăng nhanh chóng, cùng với đó là sự phát triển của các phương tiện công nghệ thông tin, ngày càng có nhiều cơ hội để mỗi người dễ dàng tiếp cận các thông tin mới nhất. Vì thế, giáo dục phổ thông phải giúp học sinh (HS) có cái nhìn về thế giới trong tính chỉnh thể vốn có của nó, không bị chia cắt, tách rời thành từng môn, từng lĩnh vực quá sớm. Giáo viên (GV) phải biết dạy tích hợp các khoa học, dạy cho HS cách thu thập, chọn lọc, xử lí các thông tin, đặc biệt là biết vận dụng các kiến thức học được trong việc xử lý các tình huống của đời sống thực tế.
Tích hợp là một trong những quan điểm giáo dục và xu thế trong việc phát triển chương trình giáo dục phổ thông ở nhiều quốc gia trên thế giới. Dạy học tích hợp (DHTH) nhằm hướng tới việc phát triển năng lực người học, không chỉ chú ý tích cực hóa học sinh về hoạt động trí tuệ mà còn chú trọng rèn luyện năng lực giải quyết vấn đề (GQVĐ) gắn với các tình huống thực tiễn nảy sinh trong học tập và cuộc sống, đồng thời gắn hoạt động trí tuệ với những hoạt động thực hành, thực tiễn; làm cho việc học tập trở nên có ý nghĩa hơn so với việc học tập các môn học được thực hiện một cách đơn lẻ. Địa lí học với tư cách là khoa học có tính liên ngành, có ưu thế trong dạy học tích hợp, cả nội môn và liên môn, nhiều nội dung gắn với thực tiễn của cuộc sống. Địa lí có tính tổng hợp cao, đối tượng nghiên cứu luôn có mối quan hệ mật thiết cả về không gian và thời gian, đồng thời cũng có sự gần gũi, liên hệ với các môn khoa học xã hội và khoa học tự nhiên khác.
Do đó, việc dạy học tích hợp trong môn Địa lí có nhiều thuận lợi. Đặc biệt, môn Địa lí lớp 9 ở trường THCS giúp HS có cái nhìn đầy đủ về các vấn đề dân cư, xã hội và kinh tế của Việt Nam, địa phương mình đang sinh sống và học tập… hình thành kiến thức, kĩ năng và hành vi tương ứng. Thông qua giảng dạy trên lớp hình thành cho các em có ý thức bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, giáo dục dân số - sức khỏe – sinh sản, giáo dục vì sự phát triển bền vững và ý thức trách nhiệm của cá nhân với cộng đồng xã hội. Tuy nhiên, trong thực tiễn dạy học hiện nay, nhiều GV chưa hiểu đầy đủ về tầm quan trọng của việc tích hợp trong dạy học địa lí, chưa biết cách xây dựng, tổ chức dạy học tích hợp sao cho hiệu quả, có tính thực tiễn cao và phát triển năng lực luan an 2 HS, chủ yếu dừng lại ở mức độ lồng ghép kiến thức đơn thuần hay minh họa cho kiến thức lí thuyết, chưa chú ý nhiều đến phát triển năng lực học sinh, nhất là năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học giải quyết các vấn đề thực tiễn.
Để góp phần nâng cao hiệu quả dạy học Địa lí nói chung và Địa lí 9 nói riêng, đặc biệt là phát huy năng lực của người học, đáp ứng với chương trình giáo dục phổ thông mới, nghiên cứu sinh (NCS) đã lựa chọn đề tài “Dạy học tích hợp trong môn Địa lí 9 ở trường trung học cơ sở” làm nội dung nghiên cứu của luận án. Mục đích Đề tài nghiên cứu xây dựng quy trình và các biện pháp để tổ chức dạy học tích hợp trong môn Địa lí 9 ở trường THCS nhằm phát huy tính tích cực, sáng tạo, phát triển năng lực của HS trong học tập, góp phần đổi mới phương pháp và nâng cao chất lượng dạy học Địa lí ở trường phổ thông. Nhiệm vụ Để hoàn thành mục đích đề ra, luận án cần thực hiện các nhiệm vụ sau: - Nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn của việc dạy học tích hợp trong môn Địa lí 9 ở trường THCS; - Đề xuất các yêu cầu và nguyên tắc dạy học tích hợp trong môn Địa lí 9 ở trường THCS; - Xác định các nội dung và chủ đề tích hợp trong dạy học môn Địa lí 9 ở trường THCS; - Xây dựng quy trình tổ chức dạy học tích hợp trong môn Địa lí 9 ở trường THCS; - Đề xuất các biện pháp tổ chức dạy học tích hợp trong môn Địa lí 9 ở trường THCS; - Thiết kế và tổ chức dạy học một số bài học tích hợp trong môn Địa lí 9 ở trường THCS; - Tổ chức thực nghiệm để kiểm chứng tính khả thi và hiệu quả của đề tài nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4.
Đối tượng nghiên cứu Nghiên cứu quy trình và các biện pháp tổ chức dạy học tích hợp trong môn Địa lí 9 ở trường THCS. Phạm vi nghiên cứu - Nội dung: đề tài tập trung vào nghiên cứu xây dựng quy trình và các biện pháp DHTH trong môn Địa lí 9 chương trình hiện hành theo định hướng phát triển năng lực cho người học với ba hình thức chính là tích hợp lồng ghép/liên hệ; tích hợp chủ đề nội môn và tích hợp liên môn. - Về phạm vi khảo sát, thực nghiệm: NCS điều tra và phỏng vấn 64 GV Địa lí và 300 HS ở 35 trường THCS thuộc 18 tỉnh trong phạm vi cả nước. Luận án được thực nghiệm tại 08 lớp 9 ở 4 trường THCS: trường TH, THCS & THPT Chu Văn An, thành phố Sơn La, tỉnh Sơn La; trường THCS thị Trấn Sa Pa, tỉnh Lào Cai; trường THCS La Bằng, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên và trường THCS Cao Dương, Thanh Oai, thành phố Hà Nội.
Giáo án thực nghiệm: Bài 4. Lao động và việc làm. Chất lượng cuộc sống. Chủ đề: Nông nghiệp Việt Nam trong thời kì mới.
Chủ đề: Tuổi trẻ Việt Nam hướng về biển đảo quê hương. Địa lí địa phương: Chủ đề Phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường địa phương em - Thời gian nghiên cứu: Đề tài nghiên cứu từ năm 2015 đến năm 2019. Giả thuyết khoa học Nếu áp dụng quy trình và các biện pháp tổ chức dạy học tích hợp trong môn Địa lí 9 ở trường THCS một cách linh hoạt, đảm bảo các yêu cầu và nguyên tắc dạy học sẽ phát triển được các năng lực cho học sinh, góp phần đổi mới phương pháp và nâng cao chất lượng dạy học môn Địa lí ở trường THCS. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu Dạy học tích hợp là một quan điểm dạy học nhằm hình thành và phát triển ở học sinh những năng lực cần thiết trong đó có năng lực vận dụng kiến thức để giải quyết có hiệu quả các tình huống thực tiễn.
Thông qua dạy học tích hợp, học sinh có thể vận dụng kiến thức để giải quyết các bài tập hàng ngày, đặt cơ sở nền móng cho quá trình học tập tiếp theo; cao hơn là có thể vận dụng để giải quyết những tình luan an 4 huống có ý nghĩa trong cuộc sống. Vì vậy, đã có nhiều công trình nghiên cứu về dạy học tích và áp dụng trong nhà trường trên thế giới và Việt Nam. Trên thế giới Cách tiếp cận tích hợp trong xây dựng chương trình giáo dục bắt đầu được đề cao ở Mỹ và các nước Châu Âu từ những năm 50 - 60 của thế kỷ XX, Châu Á vào những năm 70 và Việt Nam từ những năm 80 của thế kỉ XX. Từ cuối những năm 90 của thế kỉ XX trở lại đây, nghiên cứu về một khoa học thống nhất trên quan điểm hệ thống và quan điểm tiếp cận tích hợp trong giáo dục nhằm hình thành và phát triển các năng lực cho người học mới thực sự được quan tâm.
Các nhà nghiên cứu đã đưa ra nhiều quan niệm về DHTH, trong đó tập trung vào hai hướng chính là: Hướng thứ nhất: tại Hội nghị phối hợp trong chương trình UNESCO, Paris năm 1972, cho rằng DHTH là “một cách trình bày các khái niệm và nguyên lí khoa học cho phép diễn đạt sự thống nhất cơ bản của tư tưởng khoa học, tránh nhấn quá mạnh hoặc quá sớm sự sai khác giữa các lĩnh vực khác nhau” (trích theo [43]). Hướng thứ hai: quan niệm DHTH là một hình thức dạy học kết hợp giữa dạy lí thuyết và thực hành, qua đó người học hình thành được một năng lực nào đó. Với quan niệm này, DHTH là phương thức phát triển năng lực HS, thông qua DHTH, năng lực của người học được rèn luyện và phát triển. Trào lưu sư phạm DHTH xuất phát từ quan niệm coi học tập là một quá trình góp phần hình thành ở HS những năng lực rõ ràng, trong đó HS học cách sử dụng phối hợp các kiến thức, kĩ năng và thao tác đã lĩnh hội được.
Roegiers chỉ ra rằng “Tích hợp là sự hình thành ở HS những năng lực cụ thể có dự tính trước những điều kiện cần thiết trong quá trình học tập, nhằm phục vụ cho quá trình học tập sau này hoặc hòa nhập vào cuộc sống” [100]. Về khái niệm dạy học tích hợp, có nhiều nghiên cứu nhấn mạnh DHTH là một hành động liên kết các đối tượng học tập, giảng dạy thuộc một hoặc một vài lĩnh vực môn học khác nhau trong cùng một kế hoạch dạy học cụ thể [100]. Trong các nghiên cứu, các tác giả còn nhấn mạnh vai trò của DHTH với sự phát triển năng lực cho người học và sự gắn kết giữa kiến thức khoa học với những kiến thức tổng hợp trong thực tế. Xavier khẳng định giáo dục nhà trường phải chuyển từ đơn thuần dạy kiến thức sang phát triển ở HS các năng lực hành động, xem năng lực là khái niệm cơ sở của DHTH; nhiều nhà nghiên cứu nhấn mạnh vai trò luan an 5 của DHTH trong việc phát triển năng lực cho người học (dẫn theo [2]), [100], [117].
Như vậy, các nghiên cứu đã khẳng định DHTH là sự kết hợp hài hòa giữa các môn học để thiết kế bài học cho một môn học khác, có chú ý đến các kiến thức thực tiễn và hướng tới phát triển năng lực cần thiết cho người học. Về phân loại các hình thức tích hợp trong chương trình giáo dục cũng được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm. Robin Fogarty [112], trong nghiên cứu của mình đã cho rằng có ba loại tích hợp trong chương trình giảng dạy được sử dụng phổ biến nhất gồm: tích hợp nội môn, tích hợp xuyên môn và tích hợp từ người học và thông qua người học, được chia thành 10 cách/dạng.