Chương 1: Khái lược về Hậu hiện đại – dấu ấn hậu hiện đại trong văn chương Việt Nam Chương 2: Tiểu thuyết của Thuận – Sự thay đổi khung tự sự truyền thống Chương 3: Tiểu thuyết của Thuận – Sự phức hợp thể loại Chƣơng 1: KHÁI LƢỢC VỀ HẬU HIỆN ĐẠI – DẤU ẤN HẬU HIỆN ĐẠI TRONG VĂN CHƢƠNG VIỆT NAM TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.3 Khái niệm chủ nghĩa hậu hiện đại 1.1 Lai lịch thuật ngữ hậu hiện đại Cho đến hôm nay, vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau, thậm chí trái chiều về chủ nghĩa hậu hiện đại, nhưng hầu hết các nhà nghiên cứu đều thống nhất về thời điểm ra đời của nó là sau chiến tranh thế giới thứ 2. Về nguồn gốc thuật ngữ hậu hiện đại, theo Hassan, danh từ post modernism được Federico de Onis, nhà phê bình văn học người Tây Ban Nha sử dụng trong công trình của ông, nhan đề Hợp tuyển thơ ca Tây Ban Nha và thơ ca các nước châu Mĩ nói tiếng Tây Ban Nha vào năm 1934 để chỉ sự đối kháng giữa chủ nghĩa hậu hiện đại và chủ nghĩa hiện đại. Nhưng trong công trình của Onis, chủ nghĩa hậu hiện đại được dùng để chỉ phong trào cải cách tôn giáo nhằm mục đích hiện đại hóa đạo Thiên chúa cuối thế kỷ 21 – đầu thế kỷ 20, và chỉ trào lưu văn học xuất phát từ châu Mỹ La Tinh năm 1890 của một số nhà thơ, nhà văn viết bằng tiếng Tây Ban Nha nhưng muốn thoát ra khỏi ảnh hưởng Tây Ban Nha và chịu ảnh hưởng của phái Thi Sơn – Pháp; ngoài ra chủ nghĩa hậu hiện đại ở đây còn chỉ phong trào văn chương nghệ thuật chủ trương tìm về thiên nhiên và văn hóa dân tộc ở Brésil, phát sinh từ São Paulo năm 1922. Như vậy, chủ nghĩa hậu hiện đại mà Onis dùng ở đây không phải là chủ nghĩa hậu hiện đại mà ta vẫn thường hiểu, do đó, hậu hiện đại ở đây cũng không mang nội hàm như sau này JF Lyotard dùng, khi ông quan tâm nghiên cứu sâu ít nhất hai điều: một là “hoàn cảnh của tri thức trong các xã hội phát triển nhất” và hai là “sự không tin vào các siêu tự sự”.
Năm 1939, thuật ngữ này được sử dụng bởi Arnold Toynbee. Năm 1942, thuật ngữ này lại xuất hiện trong công trình Hợp tuyển thơ ca Mỹ La tinh đương đại của Dudley Fits. Năm 1959, nhà phê bình văn học Irving Howe được coi là một trong những người đầu tiên đưa ra quan niệm về sự chuyển tiếp từ chủ nghĩa hiện đại sang chủ nghĩa hậu hiện đại trong bài tiểu luận Xã hội đại chúng và tiểu thuyết hậu hiện đại. Từ đó, thuật ngữ hậu hiện đại được sử dụng rộng rãi trong các TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.thuan lĩnh vực khoa học và đời sống xã hội.
Trong văn chương, nhiều nghệ sĩ, nhà văn, nhà phê bình như Rauschenberg, Cage, Buroughs, Barthelme, Fielder, Hassan, Sontag dùng thuật ngữ này để chỉ trích sự cạn kiệt của chủ nghĩa hiện đại và mô tả những khuynh hướng nghệ thuật đang hình thành và muốn vượt qua những giới hạn của luận thuyết này. Đến đầu những năm 70 của thế kỷ 20, khuynh hướng hậu hiện đại ảnh hưởng rộng hơn, được giới trí thức đại học như Bell, Kristevia, Lyotard, Derrida, Foucault, Jameson đem ra bàn luận và được thừa nhận như một hiện tượng đặc thù của văn hóa phương Tây. Trong khi trên lĩnh vực lý luận, kể cả triết học, mỹ học và phê bình văn học, chủ nghĩa hậu hiện đại vẫn còn đang gây nhiều tranh cãi thì trên phương diện thực tiễn, chủ nghĩa hậu hiện đại đã thẩm thấu rất sâu trong đời sống và trở thành một hiện tượng văn hóa mang tính toàn cầu. Hiện nay, chủ nghĩa hậu hiện đại không chỉ giới hạn trong phạm vi văn học nghệ thuật mà đã trở thành một cách tư duy, một thái độ ứng xử thịnh hành ở các xã hội phát triển và đang phát triển.
Với sự khái lược trên đây, có thể thấy, thoạt đầu chủ nghĩa hậu hiện đại xuất hiện tại Hoa Kỳ vừa như một hiện tượng văn học nghệ thuật vừa như một ý thức văn hóa trong thời đại hậu kỹ nghệ. Sau đó, giới đại học tại Pháp nâng lên thành lý thuyết và trở lại ảnh hưởng đến đời sống sáng tác và học thuật Hoa Kỳ. Trào lưu này đã kết hợp khá hài hòa với các trào lưu đương đại khác trong văn học Hoa Kỳ như hậu cấu trúc luận, nữ quyền luận, hậu thực dân luận. Cũng từ đó, chủ nghĩa hậu hiện đại lan rộng sang các nước châu Âu, Úc, Mỹ La tinh và các quốc gia châu Á (chủ yếu là Hàn Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ, Trung Quốc).
Hiểu theo nghĩa rộng, chủ nghĩa hậu hiện đại xuất hiện sau chủ nghĩa hiện đại, cụ thể là sau thế chiến thứ 2, gắn liền với một giai đoạn phát triển cao của kinh tế, khoa học kỹ thuật, nghệ thuật cao. Hiều theo nghĩa hẹp, trong văn chương, nó bao gồm nhiều khuynh hướng sáng tác như kịch phi lý, tiểu thuyết mới, hiện thực huyền ảo và trào lưu hậu hiện đại. Đây là khuynh hướng chủ đạo trong sáng tác TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.thuan văn học nghệ thuật thời đại ngày nay chứ không phải là khuynh hướng độc tôn bởi các trào lưu hiện thực, lãng mạn, tượng trưng hay siêu thực vẫn tồn tại song hành với nó và vẫn có những nhóm công chúng hưởng ứng. Dù là một khái niệm đang phổ biến trên toàn thế giới nhưng hậu hiện đại không có một lý thuyết thống nhất hoặc một chuỗi quan điểm mạch lạc, không có tổ chức, không tuyên ngôn.
Hậu hiện đại là một hiện tượng không đơn nhất, một hệ thống mở và không ngừng vận hành trong đời sống xã hội và văn học nghệ thuật. Dẫn theo Dana Gicia [31] thì hậu hiện đại là một khái niệm trừu tượng mà “không có hai người viết nào có thể đồng ý với nhau một cách chính xác”, còn theo nhà nghiên cứu người Hoa Kỳ Marry Klages trong tiểu luận Chủ nghĩa hậu hiện đại thì: “Chủ nghĩa hậu hiện đại rất khó định nghĩa, vì nó là một quan niệm xuất hiện trong nhiều bộ môn hay khu vực nghiên cứu bao gồm nghệ thuật, kiến trúc, âm hạc, phim ảnh, văn học, xã hội học, truyền thống, thời trang và công nghệ” [60; tr. Bách khoa toàn thư mở Wikipedia định nghĩa Hậu hiện đại, hay còn gọi là điều kiện hậu hiện đại, (tiếng Anh: postmodernity, tiếng Pháp: post-modernité), là thuật ngữ do các nhà triết học, xã hội học, phê bình nghệ thuật và xã hội sử dụng để nói về các khía cạnh của điều kiện nghệ thuật, văn hóa, kinh tế và xã hội hiện đại, hình thành nên đời sống con người cuối thế kỷ 20 đầu thế kỷ 21 với những đặc trưng cơ bản. Những đặc trưng này bao gồm sự toàn cầu hóa, chủ nghĩa tiêu thụ, sự phân tán quyền lực, việc phổ biến kiến thức ngày càng trở nên dễ dàng hơn.
Còn với khái niệm chủ nghĩa hậu hiện đại, Bách khoa toàn thư mở Wikipedia định nghĩa là một xu hướng trong nền văn hóa đương đại được đặc trưng bởi sự chối bỏ sự thật khách quan và siêu tự sự. Chủ nghĩa hậu hiện đại nhấn mạnh vai trò của ngôn ngữ, những quan hệ quyền lực, động cơ thúc đẩy; đặc biệt nó tấn công việc sử dụng những sự phân loại rõ ràng như nam với nữ, bình thường với đồng tính, trắng với đen, đế quốc với thực dân. Chủ nghĩa hậu hiện đại đã ảnh TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.thuan hưởng tới nhiều lĩnh vực văn hóa, bao gồm cả phê bình văn học, xã hội học, ngôn ngữ học, kiến trúc, nghệ thuật thị giác, và âm nhạc. Tư tưởng hậu hiện đại là sự giải thoát có chủ ý từ những cách tiếp cận của chủ nghĩa hiện đại đã thống trị trước đó.
Thuật ngữ “hậu hiện đại” bắt nguồn từ sự phê phán tư tưởng khoa học về tính khách quan và tiến bộ gắn liền với sự khai sáng của chủ nghĩa hiện đại.2 Các tư tưởng cơ bản và đặc điểm sáng tác hậu hiện đại trong văn chương Để tìm hiểu về chủ nghĩa hậu hiện đại, chúng tôi lấy chủ nghĩa hiện đại làm mốc quy chiếu để “soi rõ”.1 Sơ lược về chủ nghĩa hiện đại Ib.Hassan coi chủ nghĩa hiện đại là một thứ chủ nghĩa hiện đại muộn, hay còn gọi là chủ nghĩa hiện đại hậu kỳ. Jean Francois Lyotard coi nó là đỉnh cao của chủ nghĩa hiện đại, là “cơn kịch phát của cái hiện đại”. Dù còn nhiều ý kiến tranh cãi về mối quan hệ giữa hai khái niệm này nhưng các nhà phê bình, nghiên cứu trên thế giới đều khẳng định giữa chúng có nhiều điểm tương đồng nhưng không ít khác biệt. Thời hiện đại gắn liền với các tên tuổi lớn của triết học phương Tây như Kant, Hegel, Jean Jacques Rousseau, Sigmun Freud, Karl Max,… Chủ nghĩa hiện đại nhấn mạnh tính duy lý và quá trình hợp lý hóa để tạo nên trật tự từ sự hỗn độn.
Chủ nghĩa hiện đại tin vào sự tiến bộ của con người nhờ tri thức, do vậy, luôn cố gắng phá vỡ những hệ giá trị cũ, xây dựng nên những giá trị mới với hi vọng sẽ tạo nên một nền văn hóa cao cấp, hoàn chỉnh cho nhân loại. Nền văn hóa đó đối lập với văn hóa bình dân vốn giản đơn và dung tục. Với niềm tin vào chân lý, vào sự thật như là cái đúng, cái tốt đẹp, chủ nghĩa hiện đại luôn tìm sự thống nhất trong mọi yếu tố, sắp xếp các yếu tố thành một cấu trúc vững bền và quy nó vào một trung tâm. Đó cũng là thời kỳ mà người ta luôn hướng tới tương lai, cổ vũ cho các TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.thuan cuộc cách mạng cả xã hội lẫn tri thức, muốn phủ định và phản kháng cái cũ với niềm tin sẽ lập được trật tự ổn định cho toàn thế giới.
Con người hiện đại luôn muốn đứng ở vị trí bên ngoài, bên trên thế giới hỗn mang để làm chủ và điều chỉnh nó theo những lý tưởng nhất định. Trong văn chương nghệ thuật, nhà văn hiện đại có niềm tin vào lý tưởng mỹ học mà mình phụng sự và tin vào sự tiến bộ của nghệ thuật. Vì thế, suốt thời gian chủ nghĩa hiện đại phát triển mạnh, các trường phái văn học, hội họa, âm nhạc liên tục xuất hiện, phủ định lẫn nhau và khẳng định sự tồn tại của mình. Từ Dada đến Siêu thực, từ Tượng trưng đến Biểu hiện, Vị lai…, đều là quá trình chối bỏ liên tục cái trước đó, nhằm sáng tạo ra cái mới.
Chủ nghĩa hiện đại phủ nhận chủ nghĩa hiện thực khi phá bỏ trật tự tuyến tính, nhấn mạnh tính chủ quan của việc viết văn.