CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở lý luận về tập trung, tích tụ đất nông nghiệp 1. Một số khái niệm cơ bản Khái niệm tích tụ đất nông nghiệp Theo quan điểm đầu tiên, Tích tụ đất nông nghiệp là sự mở rộng quy mô diện tích đất đai do hợp nhất nhiều thửa lại, đây được xem là tiền đề phát triển kinh tế hộ gia đình trong quá độ chuyển từ sản xuất nhỏ, tự cung, tự cấp lên sản xuất hàng hóa quy mô lớn. Quá trình này vận động theo cơ chế thị trường, thông qua các hình thức giao dịch dân sự [8].Có thể hiểu đơn giản hơn là quá trình mua đất để sở hữu đất đai ở quy mô lớn hơn.
Một bộ phận hộ gia đình nông dân có kinh nghiệm sản xuất, sử dụng đất hiệu quả, có thu nhập, có nguồn vốn để nhận chuyển QSDĐ, mở rộng quy mô sử dụng đất nông nghiệp Theo quan điểm thứ hai, tích tụ đất nông nghiệp là một dạng tích tụ tư bản dưới hình thức hiện vật trong nông nghiệp, vì ruộng đất là tư liệu sản xuất chủ yếu không thể thay thế được của nông nghiệp. Nhưng do đặc điểm sản xuất mang tính sinh học, nên tích tụ đất nông nghiệp nói riêng và tích tụ tư bản nói chung trong nông nghiệp khác hẳn với tích tụ tư bản trong công nghiệp [8]. Hiện này, trong khuôn khổ pháp lý cho phép, tích tụ đất nông nghiệp có thể được tiến hành theo các phương thức như sau: - Nông dân bán đất của mình cho doanh nghiệp - Nông dân góp vốn vào doanh nghiệp là pháp nhân bằng quyền sử dụng đất mà theo đó, quyền sử dụng đất cũng sẽ được chuyển cho doanh nghiệp và khi đó, nông dân trở thành một bên đồng sở hữu doanh nghiệp Luan van 5 - Nhà Nước thu hồi đất của nông dân rồi cho doanh nghiệp thuê Tích tụ ruộng đất có ưu điểm là đảm bảo sự ổn định kinh doanh của nhà đầu tư nhưng cũng có những băn khoăn, lo ngại đến từ phía của những người nông dân khi không còn đất, họ sẽ bị đẩy ra bên lề cuộc sống, thậm chí có thể rơi vào cảnh bần cùng, dẫn đến sự phân hóa giàu – nghèo ngày càng lớn. Hiện nay, pháp luật cũng chưa có quy định đầy đủ, rõ ràng đối với việc mua bán quyền sử dụng đất để đảm bảo an toàn trong quan hệ mua bán trước pháp luật.
Thực tế, chi phí đầu tư tích tụ ruộng đất để canh tác với kỹ thuật hiện đại cũng rất lớn, trong khi khả năng sinh lời chưa cao và tiềm ẩn nhiều rủi ro nên hình thức này hiện nay chưa thực sự phổ biến. Khái niệm tập trung đất nông nghiệp Tập trung đất nông nghiệp (một số tài liệu gọi là tập trung ruộng đất) là liên kết nhiều mảnh ruộng của nhiều chủ sở hữu khác nhau lại thành một cánh đồng lớn. Tập trung đất nông nghiệp luôn được coi là một công cụ hoặc điểm xuất phát cho phát triển nông thôn. Khái niệm ban đầu về phát triển nông thôn hầu như đồng nhất với phát triển nông nghiệp do vai trò chủ đạo của nông nghiệp ở nông thôn vào thời kỳ đầu phát triển.
Sản xuất hàng hóa quy mô lớn, tập trung, cần đầu tư khoa học - công nghệ (giống cây con, phân bón, bảo vệ thực vật, thú y, kỹ thuật canh tác, chăn nuôi, máy móc, thiết bị, chế biến, bảo quản nông sản, tiêu thụ hàng hóa). Sản xuất riêng lẻ của hộ gia đình, cá nhân không đáp ứng được yêu cầu này tất yếu có nhu cầu hợp tác sản xuất, kinh doanh dưới các hình thức thích hợp: hợp tác sản xuất, kinh doanh (từ khâu sản xuất đến tiêu thụ sản phẩm), góp vốn với các doanh nghiệp (DN) nông nghiệp [9]. Tập trung đất nông nghiệp có ưu điểm là người nông dân tham gia liên kết vẫn còn quyền sử dụng đất, không lo rơi vào cảnh bần cùng khi “thất nghiệp” ở lĩnh vực phi nông nghiệp, phù hợp với tâm lý của người nông dân là Luan van 6 vẫn muốn giữ ruộng đất, ngay cả khi cuộc sống đã được đảm bảo ở lĩnh vực phi nông nghiệp. Nhưng cũng có lo ngại rất thực tế rằng, tập trung ruộng đất trên cơ sở hợp đồng cũng dễ có rủi ro, phá vỡ quy trình sản xuất kinh doanh nếu như người nông dân “bỗng nhiên” phá vỡ hợp đồng do nhu cầu cá nhân, đồng thời cũng gặp không ít khó khăn để có thể vận động hàng trăm, hàng ngàn hộ nông dân tham gia một chuỗi liên kết và phải “không được phá vỡ hợp đồng đã ký” [11] Sự phân biệt giữa tích tụ và tập trung đất nông nghiệp được thể hiện qua hai tiêu chí (i) Về việc chuyển giao quyền sử dụng đất và (ii) Về tính ổn định của chủ thể có quyền sử dụng đất.
Về việc chuyển giao quyền sử dụng đất, tích tụ đất nông nghiệp là quá trình nhận chuyển nhượng quyền sử dụng đất để sở hữu đất đai ở quy mô lớn hơn, còn tập trung đất nông nghiệp là liên kết nhiều mảnh đất của nhiều chủ sở hữu khác nhau lại thành mảnh đất lớn hơn. Do đó, tích tụ đất nông nghiệp làm thay đổi chủ thể có quyền sử dụng đất từ nhiều người thành một người duy nhất, còn tập trung đất nông nghiệp thì quyền sử dụng đất của các chủ hộ vẫn không thay đổi. Về tính ổn định của chủ thể có quyền sử dụng đất, tích tụ đất nông nghiệp giúp người tích tụ có quyền sử dụng đất lâu dài nên sẽ yên tâm hơn khi tập trung đầu tư và phát triển nông nghiệp vì có đủ quyền năng của chủ sở hữu, nhưng sẽ làm phát sinh bài toán về xã hội và dân cư khi một bộ phận nông dân sẽ mất quyền sử dụng đất do ông cha để lại. Đó cũng là một trong những nguyên nhân khiến nhà nước phải ban hành các chính sách và pháp luật về hạn điền để hạn chế tình trạng nêu trên.
Còn đối với tập trung đất nông nghiệp người nông dân cho thuê đất sẽ không còn đất canh tác riêng, nhưng họ có thể vừa nhận được tiền thuê đất vừa làm thuê để lãnh lương trên chính mảnh đất của mình. Do đó, họ vẫn còn chứ không bị mất quyền sử dụng đất. Việc phân biệt rõ tích tụ và tập trung đất nông nghiệp giúp nhà nước có những chính sách phù hợp hơn để Luan van 7 phục vụ sản xuất nông nghiệp. Khác với tích tụ đất nông nghiệp, tập trung đất nông nghiệp có thể được tiến hành theo những cách thức như: - Dồn điền đổi thửa - Nông dân cho doanh nghiệp thuê đất - Nông dân tham gia vào hợp tác xã nông nghiệp khi góp vốn bằng đất nông nghiệp hoặc các hình thức liên kết sản xuất kinh doanh nông nghiệp lấy việc góp đất làm nền tảng mà không hình thành pháp nhân mới.
Có thể nói, tích tụ, tập trung ruộng đất cho sản xuất nông nghiệp quy mô lớn là giải pháp để phát triển nền nông nghiệp hiện đại, tăng hiệu quả sử dụng đất với những quy mô và hình thức sản xuất phù hợp, gắn chặt với quá trình chuyển đổi cơ cấu lao động trong nông nghiệp nông thôn ở nước ta hiện nay. Mục tiêu của tập trung, tích tụ đất nông nghiệp Mục tiêu của chủ trương khuyến khích tích tụ, tập trung ruộng đất là nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất nông nghiệp, thông qua mở rộng quy mô sản xuất phù hợp, áp dụng tiến bộ khoa học công nghệ và hình thành khu vực chuyên canh theo hướng sản xuất nông nghiệp hiện đại, chuyên môn hóa gắn với thị trường. Mục tiêu chính của quá trình tập trung, tích tụ đất nông nghiệp bao gồm: Thứ nhất, thực hiện tập trung, tích tụ đất nông nghiệp phải trên cơ sở đảm bảo hài hòa lợi ích của Nhà nước, của nhà đầu tư và đặc biệt là lợi ích của người nông dân; tập trung, tích tụ đất nông nghiệp phải đi đôi với phát triển công nghiệp, dịch vụ nói chung, phát triển ngành nghề ở nông thôn nói riêng, tạo công ăn, việc làm để từng bước giảm lao động trong nông nghiệp, đồng thời đẩy mạnh áp dụng tiến bộ khoa học công nghệ và cơ giới hóa nhằm tăng năng suất trong sản xuất nông nghiệp. Thứ hai, tập trung, tích tụ đất nông nghiệp phải dựa trên cơ sở quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất, trong đó quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất phải Luan van 8 gắn với việc cơ cấu các ngành kinh tế nói chung, tái cơ cấu ngành nông nghiệp nói riêng; gắn với nhu cầu của thị trường và năng lực sản xuất.
Thứ ba, việc tập trung, tích tụ đất nông nghiệp phải phù hợp với đặc điểm về đất đai, địa hình, khí hậu, văn hóa và điều kiện thực tế của từng vùng, từng khu vực, từng địa phương. Sau khi đề ra được mục tiêu cụ thể, vai trò của các cơ quan quản lý trong việc hiện thực hóa chính sách sẽ được thể hiện thông qua các giải pháp thực hiện, đặc biệt là các giải pháp khoa học công nghệ vì sẽ thật lãng phí nếu như những diện tích đất sau quá trình tích tụ, tập trung lại đi theo vết xe đổ của nền nông nghiệp trước đây, tiến hành canh tác theo kiểu “con trâu đi trước cái cày theo sau” [10]. Các hình thức tập trung, tích tụ đất nông nghiệp Thực tế hiện nay, nhiều địa phương đã tiến hành tích tụ, tập trung đất nông nghiệp dưới nhiều hình thức như: Tại các địa phương, các hình thức tích tụ và tập trung ruộng đất cũng khá đa dạng, từ hình thức đơn giản nhất là tập trung ruộng đất thông qua dồn điền, đổi thửa cho liền vùng liền thửa cho tới tích tụ thông qua hình thức thuê đất hoặc chuyển nhượng quyền sử dụng đất. Cụ thể như sau: 1.1 Hình thức tập trung đất thông qua dồn điền, đổi thửa đất nông nghiệp.
Dồn điền, đổi thửa là một hình thức tập trung ruộng đất trong nông nghiệp thông qua việc thực hiện quyền chuyển đổi đất nông nghiệp giữa các hộ nông dân trong cùng một địa bàn sản xuất từ các mảnh ruộng nằm phân tán ở các vị trí khác nhau thành các ô, thửa lớn tập trung tại một vị trí. Khi thực hiện chủ trương giao cho hộ gia đình quyền sử dụng đất ổn định lâu dài, để đảm bảo công bằng, ruộng đất giao cho hộ gia đình sẽ luôn trong tình trạng “có gần, có xa, có tốt, có xấu”, làm cho mỗi họ có nhiều mảnh nhỏ, lẻ ảnh hưởng xấu đến Luan van 9 sản xuất.