Đánh giá tính dễ bị tổn thương ngành thủy sản và giải pháp ứng phó với biến đổi khí hậu

Luận văn thạc sĩ đánh giá tính dễ bị tổn thương trong khai thác thủy sản và đề xuất giải pháp ứng phó biến đổi khí hậu tại Cát Hải.

• Tác giả: Nguyễn Thị Ba Liễu
• Người hướng dẫn: TS. Dư Văn Toán
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Biến đổi khí hậu
• Đề tài: Đánh giá tính dễ bị tổn thương đối với lĩnh vực khai thác và chế biến thủy sản và đề xuất các giải pháp ứng phó với biến đổi khí hậu của cộng đồng cư dân thị trấn Cát Hải, huyện Cát Hải, TP. Hải Phòng
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Biến đổi khí hậu và các tác động của biến đổi khí hậu
• 1.2. Nghiên cứu về biến đổi khí hậu trên thế giới
• 1.3. Nghiên cứu về biến đổi khí hậu tại Việt Nam
• 1.4. Tổng quan các nghiên cứu về đánh giá tính dễ bị tổn thương trong bối cảnh biến đổi khí hậu
• 1.4.1. Các nghiên cứu đánh giá tính dễ bị tổn thương trên thế giới
• 1.4.2. Các nghiên cứu đánh giá tính dễ bị tổn thương ở Việt Nam
• 1.4.3. Các nghiên cứu đánh giá tính dễ bị tổn thương trong lĩnh vực khai thác và chế biến thủy sản ở Hải Phòng
• 1.5. Các khái niệm cơ sở được sử dụng trong luận văn
• 1.5.1. Khái niệm về đánh giá
• 1.5.2. Khái niệm tính dễ bị tổn thương
• 1.5.3. Khái niệm về khả năng
• 1.5.4. Khái niệm thích ứng
• 1.5.5. Khái niệm khung sinh kế bền vững
• 1.6. Nhận xét cuối chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ SỐ LIỆU
• 2.1. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp đánh giá tính dễ bị tổn thương
• 2.3. Phương pháp thu thập và tổng hợp số liệu
• 2.4. Phương pháp đánh giá sinh kế
• 2.5. Công cụ SWOT phân tích điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức
• 2.6. Các số liệu thống kê
• 2.7. Điều kiện tự nhiên của thị trấn Cát Hải
• 2.8. Số liệu về khí hậu các trạm khu vực thành phố Hải Phòng
• 2.9. Số liệu điều tra khảo sát
• 2.10. Kinh tế thủy sản trong bối cảnh Biến đổi khí hậu: hiện trạng và tương lai ở thị trấn Cát Hải, thành phố Hải Phòng
• 2.11. Nhận xét cuối chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ TÍNH DỄ BỊ TỔN THƯƠNG VÀ ĐỀ XUẤT CÁC GIẢI PHÁP ỨNG PHÓ VỚI BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU CỦA CỘNG ĐỒNG CƯ DÂN THỊ TRẤN CÁT HẢI
• 3.1. Đánh giá tác động của thiên tai lên huyện đảo Cát Hải
• 3.1.1. Tần suất xuất hiện thiên tai
• 3.1.2. Đánh giá mức độ tác động của các hiện tượng thiên tai tới khai thác và chế biến thủy sản (PI)
• 3.2. Đánh giá năng lực thích ứng của người dân địa phương thông qua các nguồn vốn sinh kế
• 3.2.1. Vốn con người
• 3.2.2. Vốn vật chất
• 3.2.3. Vốn tài chính
• 3.2.4. Vốn tự nhiên
• 3.3. Kết quả đánh giá tính dễ bị tổn thương và đề xuất các giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu
• 3.3.1. Kết quả đánh giá tính dễ bị tổn thương đối với lĩnh vực khai thác và chế biến thủy sản ở thị trấn Cát Hải
• 3.3.2. Thiết lập lịch mùa vụ
• 3.3.3. Lồng ghép nội dung phòng chống, giảm nhẹ rủi ro thiên tai và ứng phó với biến đổi khí hậu vào kế hoạch phát triển ngành đánh bắt và chế biến thủy sản địa bàn thị trấn Cát Hải
• 3.4. Nhận xét cuối chương 3
• MỞ ĐẦU
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về đánh giá tính dễ bị tổn thương ngành thủy sản

Đánh giá tính dễ bị tổn thương trong ngành thủy sản là một vấn đề quan trọng trong bối cảnh biến đổi khí hậu. Ngành thủy sản không chỉ đóng góp vào nền kinh tế mà còn ảnh hưởng đến sinh kế của hàng triệu người dân. Việc hiểu rõ các yếu tố tác động và mức độ dễ bị tổn thương sẽ giúp xây dựng các chiến lược ứng phó hiệu quả.

1.1. Định nghĩa và khái niệm về tính dễ bị tổn thương

Tính dễ bị tổn thương trong ngành thủy sản được định nghĩa là khả năng chịu đựng và phục hồi của ngành này trước các tác động từ thiên nhiên và con người. Các yếu tố như biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường và áp lực từ khai thác quá mức đều góp phần làm gia tăng tính dễ bị tổn thương.

1.2. Tầm quan trọng của việc đánh giá tính dễ bị tổn thương

Đánh giá tính dễ bị tổn thương giúp xác định các rủi ro tiềm ẩn và đề xuất các biện pháp giảm thiểu. Điều này không chỉ bảo vệ nguồn lợi thủy sản mà còn đảm bảo sinh kế cho cộng đồng ngư dân.

II. Các thách thức chính đối với ngành thủy sản hiện nay

Ngành thủy sản đang phải đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng, từ biến đổi khí hậu đến ô nhiễm môi trường. Những thách thức này không chỉ ảnh hưởng đến sản lượng mà còn đến chất lượng sản phẩm thủy sản.

2.1. Tác động của biến đổi khí hậu đến ngành thủy sản

Biến đổi khí hậu gây ra sự thay đổi về nhiệt độ nước, độ mặn và các hiện tượng thời tiết cực đoan, ảnh hưởng trực tiếp đến sự sinh trưởng và phát triển của các loài thủy sản.

2.2. Ô nhiễm môi trường và ảnh hưởng đến an toàn thực phẩm

Ô nhiễm từ các nguồn thải công nghiệp và nông nghiệp làm giảm chất lượng nước, ảnh hưởng đến sức khỏe của các loài thủy sản và an toàn thực phẩm cho người tiêu dùng.

III. Phương pháp đánh giá tính dễ bị tổn thương trong ngành thủy sản

Để đánh giá tính dễ bị tổn thương, cần áp dụng các phương pháp khoa học và thực tiễn. Việc sử dụng các công cụ phân tích như SWOT và khảo sát thực địa sẽ giúp thu thập dữ liệu chính xác.

3.1. Phương pháp phân tích SWOT trong đánh giá

Phân tích SWOT giúp xác định điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức của ngành thủy sản, từ đó đưa ra các giải pháp phù hợp.

3.2. Khảo sát thực địa và thu thập dữ liệu

Khảo sát thực địa là một phương pháp quan trọng để thu thập thông tin từ cộng đồng ngư dân, giúp hiểu rõ hơn về tình hình thực tế và các vấn đề họ đang gặp phải.

IV. Giải pháp ứng phó với biến đổi khí hậu trong ngành thủy sản

Để giảm thiểu tính dễ bị tổn thương, cần triển khai các giải pháp ứng phó hiệu quả. Các giải pháp này không chỉ giúp bảo vệ nguồn lợi thủy sản mà còn đảm bảo sinh kế cho cộng đồng.

4.1. Xây dựng hệ thống quản lý rủi ro

Hệ thống quản lý rủi ro giúp theo dõi và đánh giá các yếu tố rủi ro, từ đó đưa ra các biện pháp ứng phó kịp thời.

4.2. Đẩy mạnh nghiên cứu và phát triển công nghệ

Nghiên cứu và phát triển công nghệ mới trong nuôi trồng và chế biến thủy sản sẽ giúp nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm, đồng thời giảm thiểu tác động từ môi trường.

V. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu trong ngành thủy sản

Các nghiên cứu về tính dễ bị tổn thương trong ngành thủy sản đã chỉ ra nhiều vấn đề cần giải quyết. Việc áp dụng các giải pháp thực tiễn sẽ giúp cải thiện tình hình hiện tại.

5.1. Kết quả từ các nghiên cứu điển hình

Nghiên cứu tại thị trấn Cát Hải cho thấy sự gia tăng tính dễ bị tổn thương do biến đổi khí hậu, đồng thời đề xuất các giải pháp cụ thể để ứng phó.

5.2. Các mô hình thành công trong ứng phó

Một số mô hình thành công trong việc ứng phó với biến đổi khí hậu đã được triển khai, mang lại hiệu quả tích cực cho cộng đồng ngư dân.

VI. Kết luận và triển vọng tương lai cho ngành thủy sản

Ngành thủy sản cần có những bước đi mạnh mẽ để đối phó với các thách thức hiện tại. Việc đánh giá tính dễ bị tổn thương là bước đầu tiên để xây dựng các chiến lược phát triển bền vững.

6.1. Tầm quan trọng của sự hợp tác giữa các bên liên quan

Sự hợp tác giữa chính quyền, cộng đồng và các tổ chức phi chính phủ là rất cần thiết để xây dựng các giải pháp hiệu quả.

6.2. Triển vọng phát triển bền vững cho ngành thủy sản

Triển vọng phát triển bền vững cho ngành thủy sản phụ thuộc vào khả năng thích ứng và ứng phó với biến đổi khí hậu, từ đó bảo vệ nguồn lợi và sinh kế cho cộng đồng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Biến đổi khí hậu (BĐKH) đang là thách thức toàn cầu với những tác động sâu rộng đến môi trường và đời sống con người. Tại Việt Nam, đặc biệt là khu vực ven biển như thành phố Hải Phòng, các hiện tượng thiên tai như bão, triều cường, xâm nhập mặn ngày càng gia tăng về tần suất và cường độ. Theo số liệu từ Trạm Khí tượng Thủy văn Hòn Dấu, mực nước biển đã tăng khoảng 20 mm trong vòng 50 năm qua, gây ra sạt lở và lũ lụt nghiêm trọng. Hải Phòng được xếp hạng thứ 10 trên thế giới về mức độ dân số chịu rủi ro lũ lụt ven biển đến năm 2070 theo OECD. Trong đó, huyện đảo Cát Hải là khu vực chịu ảnh hưởng nặng nề nhất do địa hình thấp và phụ thuộc lớn vào khai thác, chế biến thủy sản.

Luận văn tập trung đánh giá tính dễ bị tổn thương của lĩnh vực khai thác và chế biến thủy sản tại thị trấn Cát Hải trước tác động của BĐKH, đồng thời đề xuất các giải pháp ứng phó phù hợp. Nghiên cứu sử dụng số liệu khí hậu, khảo sát thực địa và phân tích sinh kế cộng đồng trong giai đoạn từ năm 2014 đến 2017. Mục tiêu chính là xác định mức độ phơi lộ, độ nhạy cảm và năng lực thích ứng của cộng đồng dân cư, từ đó xây dựng các chiến lược giảm thiểu rủi ro và tăng cường khả năng chống chịu. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ sinh kế, phát triển bền vững ngành thủy sản và nâng cao nhận thức cộng đồng về biến đổi khí hậu.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên khung lý thuyết về tính dễ bị tổn thương (Vulnerability - V) do IPCC (2007) đề xuất, trong đó tính dễ bị tổn thương được biểu diễn là hàm số của mức độ phơi lộ (Exposure - E), độ nhạy cảm (Sensitivity - S) và năng lực thích ứng (Adaptive Capacity - AC):

$$ V = f(E, S, AC) $$

Khái niệm này được mở rộng bằng cách sử dụng khung sinh kế bền vững của DFID, bao gồm năm nguồn vốn sinh kế chính: vốn tự nhiên, vốn con người, vốn vật chất, vốn tài chính và vốn xã hội. Mô hình này giúp đánh giá toàn diện khả năng thích ứng và chống chịu của cộng đồng trước các tác động của BĐKH.

Ngoài ra, luận văn áp dụng mô hình SWOT để phân tích điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức trong lĩnh vực khai thác và chế biến thủy sản tại địa phương, từ đó đề xuất các giải pháp thích ứng phù hợp.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp điều tra khảo sát kết hợp phân tích định lượng và định tính. Cỡ mẫu khảo sát gồm khoảng 150 hộ gia đình tham gia khai thác và chế biến thủy sản tại thị trấn Cát Hải, được chọn theo phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên có chủ đích nhằm đảm bảo tính đại diện.

Nguồn dữ liệu bao gồm số liệu khí hậu từ các trạm khí tượng khu vực Hải Phòng trong vòng 30-50 năm, số liệu điều tra thực địa về sinh kế và nhận thức cộng đồng, cùng các tài liệu thứ cấp từ các dự án và báo cáo liên quan. Phân tích dữ liệu sử dụng phần mềm thống kê và công cụ đánh giá sinh kế, kết hợp với phân tích SWOT.

Timeline nghiên cứu kéo dài từ năm 2014 đến 2017, bao gồm giai đoạn thu thập số liệu, phân tích và đề xuất giải pháp. Các bước thực hiện được tổ chức chặt chẽ nhằm đảm bảo tính khoa học và thực tiễn của kết quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tần suất và mức độ tác động của thiên tai tăng cao: Số liệu thống kê cho thấy trung bình mỗi năm thị trấn Cát Hải chịu ảnh hưởng trực tiếp của 5-6 cơn bão, với tổng thiệt hại tài sản lên tới khoảng 100 tỷ đồng trong năm 2013. Tần suất bão và các hiện tượng thời tiết cực đoan có xu hướng gia tăng, làm tăng mức độ phơi lộ của ngành thủy sản.

2. Mức độ tổn thương của lĩnh vực khai thác và chế biến thủy sản: Qua đánh giá mức độ tác động của thiên tai và BĐKH, lĩnh vực khai thác thủy sản có mức độ tổn thương trung bình đến cao, với khoảng 65% hộ dân cho biết sản lượng khai thác giảm từ 20-30% trong những năm gần đây. Chế biến thủy sản cũng chịu ảnh hưởng do chất lượng nguyên liệu giảm và chi phí sản xuất tăng lên khoảng 15%.

3. Năng lực thích ứng của cộng đồng còn hạn chế: Đánh giá năng lực thích ứng qua các nguồn vốn sinh kế cho thấy vốn con người và tài chính là những điểm yếu lớn nhất, với chỉ khoảng 40% hộ dân có khả năng tiếp cận nguồn vốn vay và 35% có kiến thức về các biện pháp ứng phó với thiên tai. Vốn xã hội và vật chất có mức độ hỗ trợ tương đối tốt nhưng chưa đủ để giảm thiểu rủi ro hiệu quả.

4. Các biện pháp ứng phó hiện tại chưa đồng bộ: Mặc dù có các nỗ lực xây dựng hệ thống đê biển và trồng rừng ngập mặn với diện tích khoảng 30 ha, các biện pháp này chưa đủ để giảm thiểu thiệt hại do thiên tai và BĐKH gây ra. Người dân vẫn phải đối mặt với nguy cơ sạt lở bờ biển khoảng 3-4 m trong vòng 50 năm qua.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của tính dễ bị tổn thương cao là do sự gia tăng tần suất và cường độ thiên tai, kết hợp với năng lực thích ứng hạn chế của cộng đồng. So sánh với các nghiên cứu tương tự tại các vùng ven biển khác của Việt Nam, mức độ tổn thương tại Cát Hải tương đối cao do đặc thù địa hình thấp và phụ thuộc lớn vào thủy sản.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ thể hiện xu thế tăng nhiệt độ trung bình và lượng mưa tại các trạm khí tượng trong 30-50 năm, cùng bảng tổng hợp mức độ tác động của từng loại thiên tai lên khai thác và chế biến thủy sản. Phân tích SWOT cho thấy điểm mạnh là nguồn tài nguyên thủy sản phong phú và kinh nghiệm nghề truyền thống, điểm yếu là hạn chế về vốn và kiến thức, cơ hội là các dự án hỗ trợ từ tổ chức quốc tế, thách thức là biến đổi khí hậu ngày càng khốc liệt.

Kết quả nghiên cứu nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nâng cao năng lực thích ứng, đa dạng hóa sinh kế và phát triển các giải pháp kỹ thuật phù hợp nhằm giảm thiểu rủi ro và bảo vệ sinh kế cộng đồng.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng lịch mùa vụ khai thác và chế biến thủy sản phù hợp: Điều chỉnh thời gian khai thác để tránh các mùa thiên tai cao điểm, giảm thiểu rủi ro mất mát tài sản và sản lượng. Thời gian thực hiện trong vòng 1-2 năm, do chính quyền địa phương phối hợp với các tổ chức nghề cá.

2. Tăng cường đào tạo và nâng cao nhận thức cộng đồng: Tổ chức các khóa tập huấn về kỹ thuật khai thác an toàn, biện pháp phòng chống thiên tai và thích ứng với BĐKH cho ngư dân và người lao động trong ngành chế biến thủy sản. Mục tiêu nâng tỷ lệ hộ dân có kiến thức ứng phó lên trên 70% trong 3 năm tới.

3. Phát triển các mô hình sinh kế bền vững và đa dạng hóa nguồn thu nhập: Hỗ trợ người dân phát triển nuôi trồng thủy sản bền vững, trồng cây thích ứng cao và chăn nuôi gia súc, gia cầm nhằm giảm phụ thuộc vào khai thác tự nhiên. Thời gian triển khai 3-5 năm, phối hợp với các tổ chức phi chính phủ và cơ quan chuyên môn.

4. Củng cố và mở rộng hệ thống đê biển, rừng ngập mặn: Đầu tư nâng cấp hệ thống đê biển hiện có và mở rộng diện tích rừng ngập mặn để giảm thiểu tác động của nước biển dâng và sạt lở. Dự kiến hoàn thành trong 5 năm, do chính quyền địa phương và các tổ chức môi trường thực hiện.

5. Thiết lập hệ thống cảnh báo sớm và quản lý rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng: Xây dựng mạng lưới cảnh báo sớm, kết hợp với các hoạt động quản lý rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng (CBDRM) để nâng cao khả năng phản ứng nhanh và giảm thiểu thiệt hại. Thời gian thực hiện 2 năm, phối hợp với các tổ chức quốc tế và địa phương.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cơ quan quản lý nhà nước về biến đổi khí hậu và thủy sản: Luận văn cung cấp cơ sở khoa học và dữ liệu thực tiễn để xây dựng chính sách, kế hoạch hành động ứng phó với BĐKH trong lĩnh vực thủy sản, đặc biệt tại các vùng ven biển dễ bị tổn thương.

2. Các tổ chức phi chính phủ và dự án phát triển cộng đồng: Thông tin về năng lực thích ứng và sinh kế bền vững giúp các tổ chức thiết kế chương trình hỗ trợ phù hợp, nâng cao hiệu quả can thiệp và phát triển bền vững cho cộng đồng ngư dân.

3. Ngư dân và doanh nghiệp trong ngành khai thác, chế biến thủy sản: Luận văn cung cấp kiến thức về tác động của BĐKH và các biện pháp ứng phó, giúp họ chủ động điều chỉnh hoạt động sản xuất, giảm thiểu rủi ro và tăng cường khả năng chống chịu.

4. Nhà nghiên cứu và học viên ngành biến đổi khí hậu, môi trường và phát triển bền vững: Đây là tài liệu tham khảo quý giá về phương pháp đánh giá tính dễ bị tổn thương, phân tích sinh kế và đề xuất giải pháp thích ứng trong bối cảnh biến đổi khí hậu tại Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

1. Tính dễ bị tổn thương là gì và tại sao quan trọng trong nghiên cứu biến đổi khí hậu?
   Tính dễ bị tổn thương là mức độ mà một hệ thống không thể chịu đựng hoặc chống lại các tác động tiêu cực của BĐKH. Nó giúp xác định các khu vực và nhóm đối tượng cần ưu tiên hỗ trợ để giảm thiểu thiệt hại và tăng cường khả năng thích ứng.

2. Phương pháp đánh giá tính dễ bị tổn thương được áp dụng như thế nào trong luận văn?
   Luận văn sử dụng khung lý thuyết của IPCC (2007), đánh giá dựa trên ba yếu tố chính: mức độ phơi lộ, độ nhạy cảm và năng lực thích ứng. Dữ liệu thu thập từ khảo sát thực địa và số liệu khí hậu được phân tích kết hợp với mô hình sinh kế bền vững và công cụ SWOT.

3. Các tác động chính của biến đổi khí hậu đến ngành khai thác và chế biến thủy sản tại Cát Hải là gì?
   Bao gồm giảm sản lượng khai thác do thay đổi nguồn lợi thủy sản, tăng chi phí sản xuất do hư hại thiết bị và nguyên liệu, giảm chất lượng sản phẩm chế biến, cùng với rủi ro từ thiên tai như bão, lũ lụt và sạt lở bờ biển.

4. Năng lực thích ứng của cộng đồng được đánh giá như thế nào?
   Đánh giá qua năm nguồn vốn sinh kế: vốn con người, vật chất, tài chính, tự nhiên và xã hội. Kết quả cho thấy vốn con người và tài chính là hạn chế lớn nhất, ảnh hưởng đến khả năng ứng phó và phục hồi của cộng đồng.

5. Giải pháp nào được đề xuất để giảm thiểu tính dễ bị tổn thương?
   Các giải pháp bao gồm xây dựng lịch mùa vụ phù hợp, nâng cao nhận thức và đào tạo kỹ thuật, đa dạng hóa sinh kế, củng cố hệ thống đê biển và rừng ngập mặn, cùng thiết lập hệ thống cảnh báo sớm và quản lý rủi ro dựa vào cộng đồng.

Kết luận

• Luận văn đã đánh giá toàn diện tính dễ bị tổn thương của lĩnh vực khai thác và chế biến thủy sản tại thị trấn Cát Hải trước tác động của biến đổi khí hậu, dựa trên số liệu khí hậu và khảo sát thực địa.
• Kết quả cho thấy tần suất thiên tai gia tăng, mức độ tổn thương cao, đặc biệt do hạn chế về năng lực thích ứng của cộng đồng.
• Đề xuất các giải pháp ứng phó thiết thực, bao gồm điều chỉnh lịch mùa vụ, nâng cao nhận thức, đa dạng hóa sinh kế và củng cố hệ thống phòng chống thiên tai.
• Nghiên cứu góp phần làm rõ mối quan hệ giữa biến đổi khí hậu và sinh kế thủy sản, cung cấp cơ sở khoa học cho chính sách và chương trình phát triển bền vững tại địa phương.
• Các bước tiếp theo cần tập trung vào triển khai các giải pháp đề xuất, giám sát hiệu quả và mở rộng nghiên cứu sang các khu vực ven biển khác để tăng cường khả năng chống chịu toàn diện.

Hành động ngay hôm nay để bảo vệ sinh kế và phát triển bền vững ngành thủy sản trước thách thức biến đổi khí hậu!

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Tổng quan tài liệu: Nội dung của chƣơng này tập trung vào biểu hiện của biến đổi khí hậu và đánh giá tính dễ bị tổn thƣơng do biến đổi khí hậu, đặc biệt đối với ngành thủy sản. Nội dung và phương pháp nghiên cứu: Chƣơng này giới thiệu các phƣơng pháp nghiên cứu của luận văn liên quan tới tính dễ bị tổn thƣơng do biến đổi khí hậu và các giải pháp ứng phó liên quan đến hoạt động đánh bắt thủy sản và các chính sách hiện hành trong lĩnh vực thủy sản. Kết quả và thảo luận: Chƣơng này đƣa ra các kết quả phân tích đánh giá tính dễ bị tổn thƣơng đối với ngành khai thác và chế biến thủy sản do biến đổi khí hậu, đồng thời đƣa ra các giải pháp giảm thiểu mức độ tổn thƣơng do biến đổi khí hậu lên lĩnh vực sinh kế này.

6 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Biến đổi khí hậu và các tác động của biến đổi khí hậu 1. Nghiên cứu về biến đổi khí hậu trên thế giới Báo cáo đánh giá lần thứ 5 của Ủy ban liên Chính phủ về biến đổi khí hậu (IPCC) cho thấy, sự ấm lên của khí hậu toàn cầu là rõ ràng và từ những năm 1950 có nhiều thay đổi chƣa từng có trong nhiều thập kỷ hoặc thiên niên kỷ trƣớc đó. Khí quyển và đại dƣơng đã trở nên nóng hơn, lƣợng tuyết và băng đã giảm đi và mực nƣớc biển đã tăng lên.

Về nguyên nhân, IPCC cho rằng, phát thải khí nhà kính do con ngƣời là nguyên nhân chính gây ra của sự ấm lên toàn cầu và biến đổi khí hậu. Vào cuối thế kỷ XIX, các nhà khoa học đã bắt đầu nhận thấy mầm mống của biến đổi khí hậu, tuy nhiên tại thời điểm đó ngƣời ta chƣa nhận thức đƣợc hậu quả của nó ngày nay. Tới năm 1896, Svante Arrherius – một nhà hóa học Thụy Điển đã đƣa ra kết lu ận việc đốt than trong công nghiệp sẽ làm gia tăng nhanh chóng hiệu ứng nhà kính. Kết luận của Svante Arrherius về mức độ ảnh hƣởng của khí nhà kính nhân tạo rằng nếu lƣợng khí nhà kính tăng gấp đôi thì nhiệt độ trung bình của toàn cầu sẽ tăng vài độ C, điều này gần nhƣ trùng khớp với mô hình khí hậu đang đƣợc sử dụng hiện nay.

Cho tới nay, IPCC đã xuất bản báo cáo lần thứ 4 vào năm 2007, đây là một trong các tài liệu quan t rọng nhất về biến đổi khí hậu. Theo IPCC (2007), sự ấm lên của khí hậu là điều chắc chắn. Hàm lƣợng khí CO2, loại khí nhà kính quan trọ ng nhất trong bầu khí quyển toàn cầu, dao động ở mức 200-300 ppm trong suốt 800.000 năm qua, nhƣng đã tăng lên ở mức khoảng 387 ppm trong 150 năm qua, chủ yếu là do đốt nhiên liệu hóa thạch và một nguyên nhân nhỏ hơn là từ hoạt động sản xuất nông nghiệp và thay đổi việc sử dụng đất. Các quan trắc khí tƣợng đƣợc định lƣợng chi tiết và đến nay đã thu thập đƣợc dãy số liệu khí hậu chính xác trong hơn một thế kỷ qua.

Những số liệu cho thấy nhiệt độ không khí trung bình toàn cầu trong thế kỷ 20 đã tăng lên 0,74oC ( 0,2oC); trên đất liền 7 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] tăng nhiều hơn trên biển và giai đoạn 1995 – 2006 đƣợc xếp vào danh sách 12 năm nóng nhất trong lịch sử quan trắc nhiệt độ [34] Hình 1. Biến động nhiệt độ toàn cầu và nồng độ CO2 [34] Biến đổi khí hậu (BĐKH) đã và đang gây ra những tác động tiêu cực tới các hệ thống tự nhiên, nhân tạo và con ngƣời trên toàn thế giới. Sự thay đổi về nhiệt độ, lƣợng mƣa đã gây ra sa mạc hóa, hạn hán, lũ lụt…, gây tác hại cho tài nguyên nƣớc, tài nguyên đất, ảnh hƣởng đến sản xuất nông nghiệp, gây rủi ro lớn đối với công nghiệp và các hệ thống kinh tế - xã hội. Mực nƣớc biển dâng cao đe dọa làm ngập chìm các hòn đảo, các khu vực đất thấp, làm thay đổi toàn bộ đời sống, sinh hoạt của con ngƣời.

Sự gia tăng cáchiệntƣợng thời tiết cực đoan nhƣ bão, lũ, lũ quét… cũng gây thiệt hại lớn cho các quốc gia. Theo ƣớc tính của các nhà khoa học, nếu nhiệt độ trung bình của trái đất tăng từ 1,5 đến 2,5oC so với thời kỳ tiền công nghiệp, khoảng 20% - 30% các loài sinh vật sẽ đứng bên bờ tuyệt chủng. Nếu nhiệt độ trung bình của trái đất tăng hơn 4oC thì sẽ chỉ còn rất ít các hệ sinh thái có khả năng thích ứng đƣợc, hơn 40% hệ sinh thái sẽ chuyển đổi và rất nhiều hệ sinh thái sẽ biến mất hoặc sụp đổ trên quy mô toàn cầu. Bên cạnh đó, nếu mực nƣớc biển dâng cao 1m, hàng triệu ngƣời có thể mất nhà cửa và hàng nghìn ha đất canh tác bị ngập lụt, gây thiệt hại hàng trăm tỷ USD.

Nhiều quốc đảo có độ cao dƣới 3m so với mặt nƣớc biển nhƣ Kiribati, Tuvalu,. sẽ mất phần lớn diện tích và một vài nƣớc khác sẽ biến mất khi nƣớc biển dâng cao 1m. Sự nóng lên toàn cầu rất rõ ràng với những biểu hiện của sự tăng nhiệt độ không khí và đại dƣơng, sự tan băng diện rộng và qua đó là mức tăng mực nƣớc biển trung bình toàn cầu. 8 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Biến đổi khí hậu tác động lên tất cả các thành phần môi trƣờng bao gồm cả các lĩnh vực của môi trƣờng tự nhiên, môi trƣờng xã hội và sức khoẻ con ngƣời trên phạm vi toàn cầu.

Tuy nhiên, mức độ tác động của biến đổi khí hậu có khác nhau: nghiêm trọng ở các vùng có vĩ độ cao và ít hơn tại các vùng khác, sẽ lớn hơn ở các nƣớc nhiệt đới, nhất là các nƣớc đang phát triển công nghiệp nhanh ở Châu Á. Trong đó, những ngƣời nghèo, những ngƣời ít góp phần gây ra biến đổi khí hậu nhất thì lại phải chịu những thiệt hại sớm nhất và nghiêm trọng nhất về phát triển con ngƣời do biến đổi khí hậu gây ra [6]. Cho tới nay, vấn đề BĐKH đã, đang và sẽ tác động lên các lĩnh vực năng lƣợng, nƣớc, lƣơng thực, văn hóa, kinh tế, ngoại giao, xã hội, việc làm, thƣơng mại, làm thay đổi toàn diện và sâu sắc quá trình phát triển và an ninh toàn cầu nhƣ: - Sự thay đổi về nhiệt độ, lƣợng mƣa đã gây ra sa mạc hóa, hạn hán, lũ lụt…, gây tác hại cho tài nguyên nƣớc, tài nguyên đất, ảnh hƣởng đến sản xuất nông nghiệp, gây rủi ro lớn đối với công nghiệp và các hệ thống kinh tế - xã hội. - Mực nƣớc biển dâng cao đe dọa làm ngập chìm các hòn đảo, các khu vực đất thấp, làm thay đổi toàn bộ đời sống, sinh hoạt của con ngƣời.

- Sự gia tăng cáchiệntƣợng thời tiết cực đoan nhƣ bão, lũ, lũ quét… cũng gây thiệt hại lớn cho các quốc gia. Nghiên cứu về biến đổi khí hậu tại Việt Nam Tại Việt Nam, biến đổi khí hậu đƣợc nghiên cứu nhiều sau khi Việt Nam tham gia ký công ƣớc khung liên hợp quốc về biến đổi khí hậu (UNFCCC) năm 1992 và sau đó là tham gia nghị định thƣ Kyoto năm 1998. Nhiều nhà khoa học Việt Nam đã đi sâu nghiên cứu về BĐKH nhƣ Giáo sƣ Nguyễn Đức Ngữ với sự ra đời cuốn sách Biến đổi khí hậu, nhà xuất bản Khoa học kỹ thuật năm 2008 [6], và nhiều nhà khoa học khác cũng tham gia vào lĩnh vực nghiên cứu này. Bộ Tài nguyên và Môi trƣờng là đơn vị nhà nƣớc Việt Nam chủ trì các hoạt động liên quan đến biến đổi khí hậu.

9 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Trong vài thập kỷ vừa qua, ở Việt Nam đã xuất hiện các đợt nắng nóng, rét đậm rét hại, hạn hán, mƣa lớn, lũ lụt kỉ lục. Nhiều cơn bão mạnh xuất hiện với đƣờng đi phức tạp… gây nhiều thiệt hại về kinh tế - xã hội và môi trƣờng. Những nghiên cứu gần đây cho thấy các diễn biến bất thƣờng nói trên phù hợp với xu thế của biến đổi khí hậu toàn cầu đang diễn ra ngày càng khốc liệt hơn. Ở Việt Nam, nhiệt độ trung bình năm đã tăng 0,5 – 0,7 oC trong khoảng 50 năm qua.

Trong 3 thập kỷ gần đây, 1981 – 2010, số đợt không khí lạnh qua Bắc Bộ giảm rõ rệt, trung bình từ 29 đợt/ năm xuống còn 24 đợt/ năm. Trong thời kỷ 1960 – 2007, số cơn bão hoạt động trên Biển Đông tăng lên với tốc độ 0,45 cơn/thập kỷ. Số cơn bão ảnh hƣởng đến Việt Nam cũng tăng lên trung bình 0,226 cơn/thập kỷ, tỉ trọng bão ảnh hƣởng đến khu vực phía Nam tăng lên. Số ngày mƣa phùn trung bình năm ở phía Bắc giảm rõ rệt, từ 35,8 ngày trong thập kỷ 1971 - 1980, xuống còn 14,5 ngày/năm trong 10 năm gần đây.

Biến động của lƣợng mƣa trong 9 thập kỷ vừa qua không nhất quán, có giai đoạn tăng lên và có giai đoạn giảm xuống. Trên lãnh thổ Việt Nam, xu thế biến động của lƣợng mƣa cũng rất phức tạp, tăng lên trên hầu hết khu vực phía Nam và giảm đi trên các khu vực phía Bắc. Trong 50 năm qua, mực nƣớc biển trung bình trên các đoạn bờ biển Việt Nam tăng 2,5 - 3,0cm/1 thập kỷ [1], [3], [5]. Trong khuôn khổ của Chƣơng trình Mục tiêu quốc gia về biến đổi khí hậu, năm 2009 Bộ Tài nguyên và Môi trƣờng đã xây dựng và công bố kịch bản biến đổi khí hậu, nƣớc biển dâng cho Việt Nam dựa trên kịch bản phát thải khí nhà kính và kịch bản biến đổi khí hậu toàn cầu của Ban liên chính phủ về biến đổi khí hậu (IPCC).

Tuy nhiên kịch bản năm 2009 chỉ chi tiết đến vùng khí hậu và vùng biển của Việt Nam, trong khi đó yêu cầu thực tiễn cần có kịch bản chi tiết tới cấp tỉnh và nhỏ hơn. Vì vậy năm 2011, Bộ Tài nguyên Môi trƣờng đã cập nhật bổ sung dữ liệu, kiến thức mới về hệ thống khí hậu và đƣa ra các kịch bản chi tiết hơn phù hợp với thực tiễn. Cho đến này, Bộ đã xây dựng 03 kịch bản biến đổi khí hậu và nƣớc biển dâng cho Việt Nam lần lƣợt năm 2009, năm 2011 và năm 2016 [1]. 10 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Kịch bản năm 2011 xây dựng dựa trên các sản phẩm của mô hình hoàn lƣu khí quyển toàn cầu AGCM của Viện nghiên cứu Khí tƣợng Nhật Bản (MRI); mô hình khí hậu khu vực PRECIS của Vƣơng quốc Anh; các phần mềm thống kê SDSM của Hoa Kỳ; SIMCLIM của New Zealand.