Đặt vấn đề Nông nghiệp là hoạt động sản xuất cổ nhất vàcơ bản nhất của loài người. Hầu hết các nướctrên thế giới đều phải xây dựng một nền kinhtế trên cơ sở phát triển nông nghiệp dựa vàokhai thác các tiềm năng của đất, lấy đó làmbàn đạp phát triển các ngành khác [3]. Vì vậyviệc tổ chức sử dụng nguồn tài nguyên đất đaihợp lý, có hiệu quả theo quan điểm sinh tháibền vững đang trở thành vấn đề toàn cầu. Trong những năm qua nền nông nghiệp nướcta đã đạt được những thành tựu quan trọng,góp phần thúc đẩy kinh tế - xã hội của đấtnước.
Nông nghiệp cơ bản đã chuyển sangsản xuất hàng hóa, phát triển tương đối toàndiện và đạt được những thành tựu quan trọng.Sản xuất nông nghiệp không những đảm bảoan toàn lương thực quốc gia mà còn mang lạinguồn thu cho nền kinh tế với việc tăng hànghóa nông sản xuất khẩu [4]. Sự suy giảm về diện tích đất nông nghiệpdoquátrìnhđôthịhóađangdiễnramạnhmẽ,trong khi khả năng khai hoang đất mới lạirấthạn chế [8]. Do vậy, việc đánh giá tiềmnăngđấtđaiđểsửdụnghợplýtheoquanđiểmsinh tháivàpháttriểnbềnvữngđangtrởthànhvấnđềcấpthiếtvớimỗiquốcgia,nhằmdu ytrìsứcsảnxuấtcủađấtđaichohiệntạivàchotương lai [6] [5]. Phổ Yên nằm ở vùng phía Nam của tỉnh Thái Nguyên.
Đặc điểm nổi bật của thị xã Phổ Yên là có đường Quốc lộ số 3 Đường cao tốc Hà Nội - Thái Nguyên và đường sắt Hà Nội - Thái Nguyên chạy dọc từ Nam lên Bắc, mang lại cho thị xã nhiều thuận lợi về kinh tế - xã hội. Hiện nay, trên địa bàn Thị xã quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đang diễn ra mạnh mẽ, quá trình này đã gây áp lực mạnh tới việc sử dụng đất đai, chuyển đổi cơ cấu đất đai và cơ cấu lao động đặc biệt là việc chuyển đổi diện tích đất nông nghiệp sang sử dụng vào mục đích khác đòi hỏi thị xã Phổ Yên phải phát huy được c 2 thế mạnh và tiềm năng đất đai cũng như lao động của mình. Đồng thời để áp dụng được yêu cầu phát triển chung của Tỉnh. Vì vậy, việc điều tra đánh giá một cách tổng hợp các điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội ảnh hưởng tới sử dụng đất, hiện trạng và hiệu quả sử dụng đất.
Từ đó định hướng cho người dân trong xã khai thác sử dụng đất đai hợp lý, bền vững là một trong những vấn đề hết sức cần thiết. Xuất phát từ thực tế trên, em tiến hành nghiên cứu đề tài: “Đánh giá tiềm năng đất đai và định hướng sử dụng đất đồi núi trên địa bàn thị xã Phổ Yên - tỉnh Thái Nguyên”. Mục đích nghiên cứu 1. Mục tiêu tổng quát Trên cơ sở nghiên cứu các loại hình sử dụng đất trên địa bàn thị xã lựa chọn loại hình sử dụng đất đạt hiệu quả cao và đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp phù hợp với điều kiện tự nhiên- kinh tế- xã hội của thị xã Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên.
Mục tiêu cụ thể - Tình hình sử dụng đất đai của thị xã Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên. - Đánh giá hiệu quả sử dụng đất đồi núi và lựa chọn các loại hình sử dụng đất có hiệu quả cao. - Đánh giá các yếu tố về điều kiện tự nhiên- kinh tế- xã hội ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp đối với loại đất đồi núi. - Đề xuất được hướng sử dụng đất có hiệu quả cao trên cơ sở phù hợp với điều kiện tự nhiên - kinh tế - xã hội của thị xã.
c 3 PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở khoa học 2. Khái niệm đất Đất là một phần của vỏ trái đất, nó là lớp phủ lục địa mà bên dưới nó là đá và khoáng sinh ra nó, bên trên là thảm thực bì và khí quyển. Đất là lớp phủ thổ nhưỡng, là thổ quyển, là một vật thể tự nhiên, mà nguồn gốc của thể tự nhiên đó là do hợp điểm của 4 thể tự nhiên khác của hành tinh là thạch quyển, khí quyển, thủy quyển và sinh quyển.
Sự tác động qua lại của bốn quyển trên và thổ quyển có tính thường xuyên và cơ bản [9]. Theo nguồn gốc phát sinh, tác giả Đookutraiep coi đất là một vật thể tự nhiên được hình thành do sự tác động tổng hợp của năm yếu tố là: Khí hậu, đá mẹ, địa hình, sinh vật và thời gian. Đất được xem như một thể sống, nó luôn vận động, biến đổi và phát triển [4]. Theo các nhà kinh tế, thổ nhưỡng và quy hoạch việt Nam cho rằng: “Đất đai là một phần trên mặt của vỏ trái đất mà ở đó cây cối có thể mọc được”.
Như vậy, đã có rất nhiều khái niệm và định nghĩa khác nhau về đất nhưng khái niệm chung nhất có thể hiểu: Đất đai là một khoảng không gian có giới hạn, theo chiều thẳng đứng gồm: lớp đất bề mặt, thảm thực vật, động vật, diện tích mặt nước, mặt nước ngầm và khoáng sản trong lòng đất theo chiều nằm ngang - trên mặt đất (là sự kết hợp giữa thổ nhưỡng, địa hình, thủy văn, thảm thực vật, cùng với các thành phần quan trọng khác) giữ vai trọng và có ý nghĩa hết sức to lớn đối với hoạt động sản xuất và cuộc sống của xã hội loài người [1]. Khái niệm đất nông nghiệp Đất nông nghiệp là đất được xác định chủ yếu để sử dụng vào sản xuất nông nghiệp như trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thuỷ sản hoặc nghiên cứu thí nghiệm về nông nghiệp. Khái niệm đất đồi núi Toàn bộ lãnh thổ của Việt Nam có diện tích tự nhiên là 32.061 ha, thì có tới khoảng 3/4 diện tích là đất đồi núi. Đất đồi núi có mặt trên 41 tỉnh thành của Việt Nam, mặc dù dân cư hiện nay sống ở vùng này chỉ chiếm khoảng 1/3 so với toàn quốc.
Vùng đồi núi Việt Nam đóng vai trò rất quan trọng, nó không chỉ là nguồn tài nguyên quý giá của nền sản xuất nông lâm nghiệp, mà còn có vị trí xung yếu trong an ninh quốc phòng của đất nước. Đặc điểm thuận lợi của đất vùng đồi núi Việt Nam là rất đa dạng về các loại hình thổ nhưỡng và phong phú về khả năng sử dụng. Nhưng trở ngại nổi bật là do địa hình chia cắt, độ dốc lớn, dễ bị thoái hóa đã kéo theo hàng loạt các vấn đề như kinh tế xã hội chậm phát triển, đời sống thấp kém. Có thể nói đây là vùng còn khó khăn nhất đất nước hiện nay.
Tuy nhiên, do vị trí quan trọng của nó và đây là nguồn tài nguyên, là hướng mở rộng cho phát triển nông lâm nghiệp của đất nước, cho nên chúng ta cần nắm chắc được quỹ đất đai của vùng này. Trên cơ sở đó định hướng quy hoạch sử dụng cho có hiệu quả và lâu bền[2]. Vai trò và ý nghĩa của đất đai đối với sản xuất nông nghiệp. Đất đai có tính đa dạng phong phú tuỳ thuộc vào mục đích sử dụng đất đai và phù hợp với từng vùng địa lý, đối với đất đai sử dụng vào mục đích nông nghiệp thì tính đa dạng phong phú của đất đai do khả năng thích nghi cuả các loại cây, con quyết định và đất tốt hay xấu xét trong từng loại đất để làm gì, đất tốt cho mục đích này nhưng lại không tốt cho mục đích khác.
- Đất là khoảng không gian lãnh thổ cần thiết đối với mọi quá trình sản xuất trong các ngành kinh tế quốc dân và hoạt động của con người. - Trong nông nghiệp ngoài vai trò là không gian đất còn có hai chức năng đặc biệt quan trọng. + Là đối tượng chịu sự tác động trực tiếp của con người trong quá trình sản xuất. c 5 + Tham gia tích cực vào quá trình sản xuất, cung cấp cho cây trồng nước, muối khoáng, không khí và các chất dinh dưỡng cần thiết cho cây trồng sinh trưởng và phát triển.
Sử dụng đất và quan điểm sử dụng đất 2. Sử dụng đất và những nhân tố ảnh hưởng đến sử dụng đất. Khái niệm sử dụng đất là gì? Sử dụng đất là một hệ thống các biện pháp nhằm điều hòa mối quan hệ người - đất trong tổ hợp với nguồn tài nguyên thiên nhiên khác và môi trường căn cứ vào quy luật phát triển kinh tế - xã hội cùng với những yêu cầu không ngừng ổn định và bền vững về mặt sinh thái, quyết định phương hướng chung và mục tiêu sử dụng đất hợp lý nhất là tài nguyên đất đai, phát huy tối đa công dụng của đất nhằm đạt tới hữu ích sinh thái, kinh tế, xã hội cao nhất. Trong mỗi phương thức sản xuất nhất định, việc sử dụng đất theo yêu cầu của sản xuất và đời sống cần căn cứ vào thuộc tính tự nhiên của đất đai.
Với vai trò là nhân tố của sức sản xuất, các nhiệm vụ và nội dung sử dụng đất đai được thể hiện theo các khía cạnh: - Sử dụng đất đai hợp lý về không gian và thời gian, hình thành hiệu quả kinh tế không gian sử dụng đất. - Quy mô sử dụng đất cần có sự tập trung thích hợp, hình thành quy mô kinh tế sử dụng đất. - Phân phối hợp lý cơ cấu đất đai trên diện tích đất đai được sử dụng hình thành cơ cấu kinh tế sử dụng đất. - Giữ mật độ sử dụng đất thích hợp, hình thành sử dụng đất đai một cách kinh tế, tập trung, thâm canh [1].
Những nhân tố ảnh hưởng đến việc sử dụng đất Yếu tố điều kiện tự nhiên Điều kiện tự nhiên bao gồm các yếu tố như đất đai, khí hậu, thời tiết, nước,. có ảnh hưởng tới sản xuất nông nghiệp vì đây là cơ sở để sinh vật sinh trưởng, phát triển và tạo sinh khối. Đánh giá đúng điều kiện tự nhiên là c 6 cơ sở để xác định cây trồng, vật nuôi phù hợp và định hướng đầu tư thâm canh đúng. - Điều kiện khí hậu ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất nông nghiệp và điều kiện sinh hoạt của con người.
Yếu tố khí hậu tác động đến các trị số nhiệt ẩm, lượng mưa, gió, bão…Những yếu tố này ảnh hưởng đến sự phân bố, sinh trưởng và phát triển của cây trồng. - Điều kiện đất đai: Sự khác nhau giữa địa hình, địa mạo, chế độ nhiệt, chế độ nước, độ dốc.dẫn đến sự khác nhau của đất đai, khí hậu, do đó mà nó làm ảnh hưởng đến sản xuất và sự phân bố của các ngành nông, lâm nghiệp, ảnh hưởng tới phương thức sử dụng đất, nó cũng là căn cứ cho việc lựa chọn cơ cấu cây trồng.