Luận văn thạc sĩ đánh giá thực trạng và định hướng sử dụng đất đồi núi trên địa bàn huyện phú lương tỉnh thái nguyên

Luận văn thạc sĩ phân tích đánh giá thực trạng và định hướng sử dụng đất đồi núi trên địa bàn huyện phú lương tỉnh thái nguyên, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải

• Tác giả: Giang Thị Thu Trang
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Thế Đặng
• Trường học: Đại học Nông Lâm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lý đất đai
• Đề tài: Đánh giá thực trạng và định hướng sử dụng đất đồi núi trên địa bàn huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU
• 2. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Cơ sở khoa học của đề tài
• 2.1.1. Khái quát chung về đất đồi núi
• 2.1.2. Các quan điểm về quản lý đất đai
• 2.1.3. Một số vấn đề về sử dụng đất theo quan điểm phát triển bền vững
• 3. ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài
• 3.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.1.2. Phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Nội dung nghiên cứu
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3.1. Thu thập số liệu thứ cấp
• 3.3.2. Tài liệu sơ cấp
• 3.3.3. Phương pháp xử lý số liệu
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và đất đai huyện Phú Lương
• 4.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 4.1.2. Thực trạng phát triển kinh tế - xã hội
• 4.1.3. Đánh giá chung về điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội tác động đến việc sử dụng đất đai
• 4.2. Khái quát chung về công tác quản lý và hiện trạng sử dụng đất trên địa bàn huyện Phú Lương
• 4.2.1. Khái quát chung về công tác quản lý nhà nước về đất đai trên địa bàn huyện Phú Lương
• 4.2.2. Hiện trạng sử dụng đất huyện Phú Lương năm 2013
• 4.2.3. Thực trạng sử dụng đất đồi núi trên địa bàn huyện Phú Lương
• 4.2.3.1. Hiện trạng sử dụng đất đồi núi trong trồng rừng
• 4.2.3.2. Thực trạng sử dụng đất đồi núi trong sản xuất nông nghiệp
• 4.2.4. Hiệu quả sử dụng đất đồi núi trên địa bàn huyện Phú Lương
• 4.2.4.1. Hiệu quả kinh tế
• 4.2.4.2. Hiệu quả xã hội
• 4.2.4.3. Hiệu quả môi trường
• 4.3. Quan điểm sử dụng đất đồi núi trên địa bàn huyện Phú Lương
• 4.4. Định hướng sử dụng đất đồi núi từ 5 - 10 năm tới
• 4.5. Một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất đồi núi trên địa bàn huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên
• 4.5.1. Giải pháp quy hoạch sử dụng đất
• 4.5.2. Giải pháp về chính sách
• 4.5.3. Giải pháp kỹ thuật
• 4.5.4. Giải pháp về vốn
• 4.5.5. Giải pháp tiêu thụ
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Đánh giá thực trạng

Phần này tập trung vào việc đánh giá thực trạng sử dụng đất đồi núi tại huyện Phú Lương, Thái Nguyên. Các số liệu thu thập từ năm 2013 cho thấy, diện tích đất nông nghiệp chiếm 30.503,3 ha, trong khi đất lâm nghiệp là 17.223,86 ha. Địa hình phức tạp với độ cao từ 100m đến 400m, đặc biệt là các khu vực phía bắc và tây bắc có độ dốc lớn, thảm thực vật dày. Thực trạng sử dụng đất cho thấy sự phân bố không đồng đều, với nhiều khu vực đất bị thoái hóa do canh tác không bền vững. Các vấn đề như xói mòn đất, mất rừng và suy giảm độ che phủ đã được ghi nhận, đòi hỏi các giải pháp quản lý hiệu quả hơn.

1.1. Hiện trạng sử dụng đất đồi núi

Hiện trạng sử dụng đất đồi núi tại huyện Phú Lương được phân tích dựa trên các chỉ tiêu về quản lý và sử dụng đất. Các khu vực đất đồi núi chủ yếu được sử dụng cho trồng rừng và sản xuất nông nghiệp. Tuy nhiên, hiệu quả sử dụng đất chưa cao, đặc biệt là trong sản xuất nông nghiệp, nơi mà việc sử dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật vượt quá khuyến cáo. Điều này dẫn đến tình trạng đất bị bạc màu và suy thoái. Các mô hình sử dụng đất bền vững như nông lâm kết hợp cần được áp dụng để cải thiện hiệu quả sử dụng đất.

1.2. Hiệu quả sử dụng đất đồi núi

Hiệu quả sử dụng đất đồi núi được đánh giá dựa trên ba khía cạnh: kinh tế, xã hội và môi trường. Về kinh tế, các cây trồng chính như keo và bạch đàn mang lại lợi nhuận cao, nhưng cần cải thiện kỹ thuật canh tác. Về xã hội, việc sử dụng đất đồi núi đã tạo việc làm cho người dân địa phương, nhưng cần nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường. Về môi trường, các loại hình sử dụng đất như trồng rừng đã góp phần bảo vệ đất và nguồn nước, nhưng cần tăng cường các biện pháp chống xói mòn.

II. Định hướng sử dụng đất

Phần này đề xuất các định hướng sử dụng đất đồi núi tại huyện Phú Lương trong giai đoạn 5-10 năm tới. Các giải pháp bao gồm quy hoạch sử dụng đất, chính sách hỗ trợ, kỹ thuật canh tác tiên tiến và đầu tư vốn. Mục tiêu là phát triển nông nghiệp bền vững, tăng hiệu quả sử dụng đất và bảo vệ môi trường. Các mô hình như nông lâm kết hợp, vườn ao chuồng rừng (VACR) được khuyến khích áp dụng để tối ưu hóa sử dụng đất và tăng thu nhập cho người dân.

2.1. Quy hoạch sử dụng đất

Quy hoạch sử dụng đất là một trong những giải pháp quan trọng để cải thiện hiệu quả sử dụng đất đồi núi. Cần xác định rõ các khu vực phù hợp cho trồng rừng, sản xuất nông nghiệp và các mục đích khác. Việc quy hoạch cần dựa trên các yếu tố tự nhiên như địa hình, thổ nhưỡng và khí hậu, đồng thời đảm bảo sự tham gia của người dân địa phương. Các khu vực đất bị thoái hóa cần được phục hồi thông qua các biện pháp như trồng rừng phòng hộ và áp dụng kỹ thuật chống xói mòn.

2.2. Chính sách hỗ trợ

Chính sách hỗ trợ từ chính quyền địa phương và các tổ chức liên quan là yếu tố then chốt để thực hiện các định hướng sử dụng đất. Các chính sách như hỗ trợ vốn, cung cấp giống cây trồng chất lượng cao và đào tạo kỹ thuật canh tác sẽ giúp người dân áp dụng các mô hình sử dụng đất bền vững. Ngoài ra, cần có các chính sách khuyến khích người dân tham gia vào các dự án bảo vệ môi trường và phát triển nông nghiệp bền vững.

III. Phát triển bền vững

Phần này nhấn mạnh tầm quan trọng của phát triển bền vững trong việc sử dụng đất đồi núi. Các giải pháp được đề xuất nhằm đảm bảo sự cân bằng giữa phát triển kinh tế, bảo vệ môi trường và nâng cao đời sống xã hội. Các mô hình sử dụng đất bền vững như nông lâm kết hợp, trồng rừng phòng hộ và sản xuất nông nghiệp hữu cơ được khuyến khích áp dụng. Các chính sách và quy hoạch cần được thực hiện đồng bộ để đạt được mục tiêu phát triển bền vững.

3.1. Mô hình nông lâm kết hợp

Mô hình nông lâm kết hợp là một trong những giải pháp hiệu quả để phát triển bền vững đất đồi núi. Mô hình này kết hợp trồng cây lâm nghiệp với cây nông nghiệp, giúp tăng hiệu quả sử dụng đất, cải thiện thu nhập cho người dân và bảo vệ môi trường. Các loại cây trồng như keo, bạch đàn và cây ăn quả được khuyến khích trồng xen kẽ để tối ưu hóa sử dụng đất. Ngoài ra, mô hình này còn giúp giảm thiểu tác động của xói mòn đất và cải thiện độ phì nhiêu của đất.

3.2. Bảo vệ môi trường

Bảo vệ môi trường là một trong những mục tiêu quan trọng trong phát triển bền vững đất đồi núi. Các biện pháp như trồng rừng phòng hộ, áp dụng kỹ thuật chống xói mòn và quản lý sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật hợp lý cần được thực hiện. Ngoài ra, cần nâng cao nhận thức của người dân về tầm quan trọng của bảo vệ môi trường và khuyến khích họ tham gia vào các hoạt động bảo vệ rừng và nguồn nước. Các chính sách hỗ trợ từ chính quyền địa phương cũng cần được tăng cường để đảm bảo hiệu quả của các biện pháp bảo vệ môi trường.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Đất đai là nguồn tài nguyên quý giá, đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội và bảo vệ môi trường. Tại Việt Nam, đất đai vùng đồi núi chiếm gần 75% diện tích toàn quốc, tương đương khoảng 23,9 triệu ha, trong đó đất đồi núi có vai trò chủ đạo trong sản xuất nông - lâm nghiệp. Huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên, với diện tích tự nhiên 36.894,65 ha, trong đó đất nông nghiệp chiếm 30.503,3 ha và đất lâm nghiệp 17.223,86 ha, là một vùng đồi núi điển hình với địa hình phức tạp, độ cao trung bình từ 100 đến 400 m và độ dốc lớn. Việc đánh giá thực trạng và định hướng sử dụng đất đồi núi tại huyện Phú Lương là cần thiết nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất, phát triển kinh tế bền vững và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

Mục tiêu nghiên cứu tập trung vào việc điều tra, thu thập số liệu về đất đồi núi tại huyện Phú Lương, đánh giá hiện trạng sử dụng đất dựa trên các chỉ tiêu quản lý và tiêu chuẩn đánh giá đất của FAO, đồng thời đề xuất các định hướng quản lý và sử dụng đất phù hợp nhằm phát triển bền vững. Nghiên cứu được thực hiện trong giai đoạn 2013-2014, với phạm vi không gian tại huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa khoa học trong việc xây dựng mô hình sử dụng đất bền vững và thực tiễn trong việc hỗ trợ các nhà quản lý địa phương điều chỉnh chính sách sử dụng đất, góp phần phát triển nông lâm nghiệp bền vững, bảo vệ môi trường và nâng cao đời sống người dân.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên hai lý thuyết chính: lý thuyết quản lý đất đai bền vững và mô hình đánh giá chất lượng đất theo tiêu chuẩn FAO. Lý thuyết quản lý đất đai bền vững nhấn mạnh sự hài hòa giữa phát triển kinh tế, bảo vệ môi trường và tiến bộ xã hội, nhằm đảm bảo sử dụng đất hiệu quả lâu dài. Mô hình đánh giá chất lượng đất theo FAO tập trung vào các tiêu chí như tính sản xuất hiệu quả, tính an toàn, bảo vệ tài nguyên, tính lâu bền và sự chấp nhận xã hội.

Các khái niệm chính bao gồm:

• Đất đồi núi: đất có địa hình dốc, độ cao biến đổi, thường có nguy cơ xói mòn cao và độ màu mỡ khác nhau tùy theo đá mẹ và thảm thực vật.
• Quản lý đất đai: quá trình lưu giữ, cập nhật thông tin về sở hữu, giá trị, sử dụng đất và giải quyết tranh chấp theo quy định pháp luật.
• Phát triển bền vững: phát triển đáp ứng nhu cầu hiện tại mà không làm ảnh hưởng đến khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai.
• Chất lượng đất: khả năng đất đáp ứng yêu cầu sinh trưởng của cây trồng mà không gây thoái hóa đất hoặc tổn hại môi trường.
• Hiệu quả sử dụng đất: đánh giá dựa trên các chỉ số kinh tế, xã hội và môi trường nhằm đo lường lợi ích thu được từ đất.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp tổng hợp, phân tích số liệu thứ cấp và sơ cấp thu thập từ các cơ quan quản lý đất đai huyện Phú Lương và các tổ chức kinh tế sử dụng đất. Cỡ mẫu điều tra gồm 30 hộ gia đình, cá nhân được chọn ngẫu nhiên, sử dụng phương pháp phát phiếu điều tra trực tiếp và phỏng vấn sâu để thu thập thông tin về quản lý và sử dụng đất đồi núi.

Phân tích số liệu được thực hiện bằng phần mềm Excel với các phương pháp thống kê mô tả, phân tích tương quan và so sánh. Các phương pháp đánh giá hiệu quả sử dụng đất bao gồm tính toán chi phí trung gian, giá trị sản xuất, giá trị tăng thêm và hiệu suất đồng vốn. Hiệu quả xã hội được đánh giá dựa trên tổng số ngày công lao động và giá trị ngày công lao động.

Timeline nghiên cứu kéo dài từ năm 2013 đến 2014, bao gồm các bước thu thập số liệu, xử lý, phân tích và đề xuất giải pháp. Phương pháp tiếp cận kết hợp từ vĩ mô đến vi mô, đồng thời sử dụng phương pháp chuyên gia và quan sát trực tiếp để đảm bảo tính khách quan và thực tiễn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Hiện trạng sử dụng đất đồi núi: Đất đồi núi tại huyện Phú Lương chiếm phần lớn diện tích với 17.223,86 ha đất lâm nghiệp và 30.503,3 ha đất nông nghiệp. Địa hình dốc với độ dốc trên 20° chiếm tỷ lệ lớn, đặc biệt ở các xã phía Bắc và Tây Bắc huyện. Đất đồi núi chủ yếu được sử dụng cho trồng rừng và sản xuất nông nghiệp, trong đó diện tích trồng rừng chiếm khoảng 60% đất đồi núi.

2. Hiệu quả kinh tế sử dụng đất: Các loại cây trồng chính trên đất lâm nghiệp như thông, keo có giá trị kinh tế cao với giá trị tăng thêm đạt khoảng 15 triệu đồng/ha/năm, hiệu suất đồng vốn đạt 1,8 lần. Đất sản xuất nông nghiệp trên đồi núi chủ yếu trồng cây ngắn ngày như ngô, sắn, với giá trị tăng thêm trung bình khoảng 8 triệu đồng/ha/năm, hiệu suất đồng vốn đạt 1,3 lần.

3. Hiệu quả xã hội và môi trường: Việc sử dụng đất đồi núi góp phần tạo việc làm cho khoảng 70% dân số huyện, giảm nghèo và nâng cao đời sống. Tuy nhiên, hiệu quả môi trường còn hạn chế do tình trạng xói mòn đất và mất rừng vẫn diễn ra ở một số khu vực, diện tích đất trống đồi núi trọc chiếm khoảng 5% diện tích đất đồi núi.

4. Biến động đất chưa sử dụng: Giai đoạn 2009-2013, diện tích đất chưa sử dụng trên địa bàn huyện tăng khoảng 3%, chủ yếu do chuyển đổi đất trồng rừng sang đất phi nông nghiệp và đất hoang hóa do khai thác không hợp lý.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của hiện trạng sử dụng đất đồi núi là do địa hình phức tạp, độ dốc lớn và điều kiện khí hậu nhiệt đới gió mùa, gây khó khăn trong sản xuất nông nghiệp và quản lý đất. So với các nghiên cứu tại các huyện miền núi khác, hiệu quả kinh tế sử dụng đất đồi núi tại Phú Lương tương đối cao nhờ áp dụng các mô hình nông lâm kết hợp và trồng rừng kinh tế.

Tuy nhiên, tình trạng xói mòn đất và mất rừng vẫn là thách thức lớn, ảnh hưởng đến hiệu quả môi trường và bền vững tài nguyên đất. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố diện tích sử dụng đất theo loại hình, bảng so sánh hiệu quả kinh tế các loại cây trồng và biểu đồ biến động diện tích đất chưa sử dụng qua các năm.

Kết quả nghiên cứu khẳng định tầm quan trọng của việc áp dụng các biện pháp kỹ thuật chống xói mòn, bảo vệ đất dốc và phát triển các mô hình sản xuất bền vững nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất đồi núi, đồng thời bảo vệ môi trường sinh thái.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Quy hoạch sử dụng đất hợp lý: Xây dựng kế hoạch sử dụng đất đồi núi theo hướng phân vùng chức năng rõ ràng, ưu tiên phát triển rừng kinh tế và nông lâm kết hợp trên các khu vực có độ dốc lớn, hạn chế chuyển đổi đất rừng sang đất phi nông nghiệp. Thời gian thực hiện trong 5 năm tới, do UBND huyện chủ trì phối hợp với Sở TN&MT tỉnh Thái Nguyên.

2. Áp dụng kỹ thuật bảo vệ đất dốc: Triển khai các biện pháp kỹ thuật như làm ruộng bậc thang, trồng cây phủ đất, sử dụng cây che phủ và hệ thống thoát nước hợp lý để giảm thiểu xói mòn đất. Đào tạo kỹ thuật cho người dân và cán bộ quản lý trong vòng 3 năm, do Trung tâm Khuyến nông và các tổ chức liên quan thực hiện.

3. Chính sách hỗ trợ và khuyến khích đầu tư: Ban hành các chính sách ưu đãi về tín dụng, thuế và hỗ trợ kỹ thuật cho các hộ gia đình, doanh nghiệp đầu tư phát triển nông lâm nghiệp bền vững trên đất đồi núi. Thực hiện trong 2 năm đầu tiên, do Sở Kế hoạch và Đầu tư phối hợp với Ngân hàng Chính sách xã hội.

4. Phát triển thị trường tiêu thụ sản phẩm: Xây dựng chuỗi giá trị sản phẩm nông lâm nghiệp từ đất đồi núi, kết nối sản xuất với thị trường tiêu thụ trong và ngoài tỉnh, nâng cao giá trị sản phẩm. Thời gian triển khai 3-5 năm, do các hợp tác xã, doanh nghiệp và chính quyền địa phương phối hợp thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý nhà nước về đất đai và nông nghiệp: Giúp hoạch định chính sách, quy hoạch sử dụng đất đồi núi phù hợp với điều kiện tự nhiên và phát triển kinh tế - xã hội địa phương.

2. Các nhà nghiên cứu và học viên ngành quản lý đất đai, nông lâm nghiệp: Cung cấp cơ sở lý thuyết và thực tiễn về đánh giá chất lượng đất đồi núi, phương pháp nghiên cứu và mô hình sử dụng đất bền vững.

3. Hộ nông dân và doanh nghiệp sản xuất nông lâm nghiệp: Hướng dẫn áp dụng các biện pháp kỹ thuật bảo vệ đất, nâng cao hiệu quả kinh tế và phát triển bền vững trên đất đồi núi.

4. Các tổ chức phi chính phủ và cơ quan phát triển nông thôn: Tham khảo để xây dựng chương trình hỗ trợ, đào tạo và phát triển mô hình sản xuất bền vững, góp phần giảm nghèo và bảo vệ môi trường.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao đất đồi núi lại dễ bị thoái hóa và xói mòn?
   Đất đồi núi có địa hình dốc, độ dốc lớn làm tăng tốc độ dòng chảy nước mưa, dễ gây xói mòn bề mặt đất. Ngoài ra, việc phá rừng và canh tác không hợp lý làm mất lớp phủ thực vật bảo vệ đất, dẫn đến thoái hóa nhanh chóng.

2. Phương pháp đánh giá chất lượng đất đồi núi theo FAO có điểm gì nổi bật?
   Phương pháp FAO đánh giá dựa trên sự so sánh giữa yêu cầu sử dụng đất và chất lượng đất, kết hợp phân tích kinh tế - xã hội và môi trường để lựa chọn phương án sử dụng đất tối ưu, chú trọng bảo vệ tài nguyên đất lâu dài.

3. Các mô hình sản xuất nào phù hợp với đất đồi núi tại Phú Lương?
   Mô hình nông lâm kết hợp, trồng rừng kinh tế xen canh cây nông nghiệp ngắn ngày và phát triển vườn ao chuồng rừng (VACR) được đánh giá hiệu quả, vừa bảo vệ đất vừa nâng cao thu nhập cho người dân.

4. Chính sách nào hỗ trợ người dân sử dụng đất đồi núi bền vững?
   Chính sách ưu đãi tín dụng, hỗ trợ kỹ thuật, đào tạo và khuyến khích đầu tư vào các mô hình sản xuất bền vững, cùng với quy hoạch sử dụng đất hợp lý là những chính sách quan trọng.

5. Làm thế nào để giảm thiểu xói mòn đất trên đất đồi núi?
   Áp dụng kỹ thuật làm ruộng bậc thang, trồng cây phủ đất, xây dựng hệ thống thoát nước hợp lý và duy trì thảm thực vật tự nhiên hoặc trồng rừng bảo vệ đất là các biện pháp hiệu quả.

Kết luận

• Đất đồi núi tại huyện Phú Lương chiếm diện tích lớn, có tiềm năng phát triển nông lâm nghiệp nhưng gặp nhiều khó khăn do địa hình và điều kiện tự nhiên.
• Hiện trạng sử dụng đất đồi núi chủ yếu là trồng rừng và sản xuất nông nghiệp, với hiệu quả kinh tế và xã hội tương đối tích cực nhưng vẫn còn tồn tại các vấn đề về xói mòn và thoái hóa đất.
• Nghiên cứu đã áp dụng các lý thuyết quản lý đất đai bền vững và tiêu chuẩn đánh giá FAO để đánh giá thực trạng và đề xuất định hướng sử dụng đất phù hợp.
• Đề xuất các giải pháp quy hoạch, kỹ thuật, chính sách và phát triển thị trường nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất đồi núi trong 5-10 năm tới.
• Kết quả nghiên cứu là cơ sở khoa học và thực tiễn quan trọng cho các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và người dân trong việc phát triển bền vững tài nguyên đất đồi núi huyện Phú Lương.

Khuyến khích các cơ quan chức năng triển khai các giải pháp đề xuất, đồng thời tiếp tục nghiên cứu mở rộng để cập nhật dữ liệu và hoàn thiện mô hình quản lý đất đai bền vững. Đề nghị các bên liên quan phối hợp chặt chẽ nhằm bảo vệ và phát huy giá trị tài nguyên đất đồi núi cho phát triển kinh tế - xã hội bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở khoa học của đề tài 1. Khái quát chung về đất đồi núi Như chúng ta đã biết, diện tích đất đồi núi nước ta chiếm gần 3/4 diện tích toàn quốc, khoảng 23,9 triệu ha, do vậy, sử dụng đất đồi núi sản xuất nông lâm nghiệp chiếm một vị trí rất quan trọng trong nền kinh tế. Trong 9 vùng sinh thái của Việt Nam thì có 7 thuộc vùng đồi núi.

Tình hình sử dụng đất đồi núi Việt Nam có lịch sử rất lâu đời với tập quán xa xưa lạc hậu là du canh du cư, phá rừng đốt rẫy, trồng lúa nương, hoa màu ngắn ngày. Vì vậy diện tích đất bị thoái hoá tăng nhanh chóng (đến nay có khoảng nửa triệu ha đất xói mòn trơ sỏi đá), diện tích đất có độ che phủ rừng giảm rõ rệt từ 43% năm 1945 xuống còn 28% năm 1993. Mất rừng kéo theo sự thoái hoá đất (đất bị bạc màu hoá, xói mòn trơ sỏi đá), làm mất đi chức năng phục vụ sinh thái của rừng là điều hoà khí hậu và bảo vệ nguồn nước. Đã có lúc diện tích đất trống đồi núi trọc vùng đồi núi lên đến 13 triệu ha (Nguyễn Thế Đặng &cs (2003))[8].

Trong bảng phân loại đất Việt Nam theo FAO-UNESCO, các loại đất đồi núi được phân loại chủ yếu ở các nhóm đất thứ IX đến nhóm XVIII. Cơ sở phân loại đất vùng đồi núi Việt Nam dựa trên yếu tố chính là tầng chuẩn đoán đặc tính chuẩn đoán và vật liệu chản đoán trong phân loại đất của FAO-UNESCO. Ngoài ra còn tham khảo các yếu tố khác như đá mẹ, địa hình, độ sâu tầng đất. (Đặng Văn Minh &cs (2000))[12] Có thể nói phân loại đất vùng đồi núi Việt Nam rất đa dạng và phức tạp, tiêu tốn nhiều thời gian và công sức của các nhà khoa học đất.

Điều kiện khí hậu nhiệt đới nóng ẩm và á nhiệt đới vùng đồi núi, địa hình cao dốc, chia cắt mạnh và tình hình địa chất rất phức tạp là những nguyên nhân chủ yếu tạo ra rất nhiều loại đất với sự phân bố khá manh mún. Ở đây có các loại đất có tiềm năng sản xuất lớn như đất đỏ vàng, đất xám, đất đen, cũng như có không ít diện tích đất đồi núi cao, dốc, bất n 4 thuận cho sản xuất hoặc đã bị thoái hoá nghiêm trọng không còn khả năng khai thác như đất mùn alit trên núi cao, đất xám mùn trên núi, đất xói mòn trơ sỏi đá. Các nghiên cứu về đất và sử dụng đất đồi núi ở nước ta đã và đang được đặc biệt chú ý. Ngay từ những năm sau hoà bình, các nhà thổ nhưỡng Việt Nam đã cùng chuyên gia Liên Xô (cũ) V.

Fridland đã dày công điều tra, phân tích các loại đất vùng đồi núi, xác định các quá trình hình thành đất đặc trưng của vùng nhiệt đới nóng ẩm như quá trình Feralit, Lateritic, Alit, Magalit-Feralit. Về sử dụng đất đồi núi, Viện Quy hoạch và Thiết kế Nông nghiệp đã phân cấp độ dầy tầng đất và độ dốc của các loại đất phục vụ cho công tác quy hoạch sử dụng đất có hiệu quả và lâu bền. Từ những năm 60 các cơ quan nghiên cứu đất như Vụ Quản lý Ruộng đất, Viện Thổ nhưỡng Nông hoá đã tập trung vào nghiên cứu các biện pháp kỹ thuật chống xói mòn đất, bảo vệ đất dốc (Nguyễn Trọng Hà, 1962; Bùi Quang Toản, 1965; Bùi Ngạnh, Nguyễn Xuân Cát, 1970-1980; Chu Đình Hoàng,1976; Nguyễn Văn Tiễn, 1988; Thái Phiên với chương trình IBSRAM, 1990-1999; Nguyễn Thế Đặng, 1991 - 2000. Từ những năm của thập kỷ 80 và 90 đến nay, các chương trình nghiên cứu và sử dụng đất đồi núi tập trung vào các dự án đánh giá đất và xây dựng các mô hình sản xuất như hệ thống nông lâm kết hợp, hệ thống vườn ao chuồng rừng (VACR) và trang trại sản xuất rừng đồi, vườn đồi.

Các chương trình phát triển lâm nghiệp xã hội, xoá đói giảm nghèo, bảo về vùng đầu nguồn, xây dựng thôn bản mới, quy hoạch sử dụng đất có người dân cùng tham gia, xây dựng và cải thiện thị trường nông thôn, ngân hàng và tín dụng nông thôn. là những hoạt động hữu hiệu và vô cùng quan trọng góp phần bảo vệ đất và sử dụng đất đồi núi hợp lý nhất. Các quan điểm về quản lý đất đai Quản lý đất đai là một chủ trương lớn, có tầm chiến lược quan trọng của mỗi quốc gia. Quản lý đất đai là cơ sở để hình thành một nền kinh tế quan trọng, tăng nguồn thu cho ngân sách nhà nước, tạo việc làm, tạo môi trường sống cho dân cư đồng thời còn đảm bảo cho việc nâng cao hiệu quả quản lý và sử dụng đất đô thị và nông thôn theo đúng quy hoạch và pháp luật.

n 5 Vậy cần hiểu khái niệm đất là gì và quản lý đất đai là gì? Theo Lucreotit (triết gia La mã thế kỷ I TCN) “Đất là mẹ của muôn loài, không có cái gì không từ lòng mẹ Đất mà ra”. Theo thuyết Âm dương ngũ hành: là một trong 5 yếu tố tạo thành vũ trụ: Kim, Thủy, Mộc, Hỏa, Thổ. Theo giả thuyết của Stephen Hawkin, cách đây 15 tỷ năm đã xảy ra “một vụ nổ lớn” - Big Bang hình thành thiên hà. Hệ Mặt trời cũng được hình thành bằng cách đó.

Trong Hệ mặt trời có sao Thủy, sao Kim, Trái đất, sao Hỏa, sao Mộc, sao Thổ, sao Thiên vương, sao Hải vương. Đất và đất đai: - Đất (soil): Lớp đất mặt của vỏ trái đất gọi là Thổ nhưỡng. Thổ nhưỡng phát sinh là do tác động lẫn nhau của khí trời (Khí quyển), nước (Thủy quyển), sinh vật (Sinh quyển) và đá mẹ (Thạch quyển) qua thời gian lâu dài. - Đất (land): khái niệm đất có thể được hiểu theo nhiều cách khác nhau [10]: + Đất như là không gian + Đất như là cộng đồng lãnh thổ + Đất như là vị trí địa lý + Đất như là nguồn vốn + Đất như là môi trường + Đất như là tài sản Luật Đất đai 2003 của Việt Nam quy định: Đất đai là tài nguyên quốc gia vô cùng quý giá, là tư liệu sản xuất đặt biệt, là thành phần quan trọng hàng đầu của môi trường sống, là địa bàn phân bố các khu dân cư, xây dựng các cơ sở kinh tế, văn hóa, xã hội, an ninh và quốc phòng.

Việc phân loại đất hiện nay ở Việt Nam theo 02 cách [10]: - Phân loại đất theo thổ nhưỡng: (theo Khoa học đất). Mục đích để xây dựng bản đồ thổ nhưỡng. Có 3 trường phái chủ yếu: + Phân loại đất theo nguồn gốc phát sinh + Phân loại đất theo định lượng các tầng đất + Phân loại đất theo FAO – UNESCO - Phân loại đất theo mục đích sử dụng đất: n 6 + Căn cứ vào quỹ đất, mục đích sử dụng đất, chính sách thuế, các nước có bảng phân loại đất khác nhau: Đất nông nghiệp, đất lâm nghiệp, đất chuyên dùng ( đất xây dựng cơ sở hạ tầng, đất khu công nghiệp, đất thương mại, du lịch, sinh thái, bảo tồn), đất đô thị, đất ven đô thị, đất an ninh quốc phòng, đất ở và hành chính nông thôn, đất chưa sử dụng, đất hoang… + Đối với Việt nam: từ 1/7/2004 theo quy định của Luật đất đai 2003, đất đai được chia thành 3 loại: đất nông nghiệp, đất phi nông nghiệp và đất chưa sử dụng. Quản lý đất đai: Quản lý đất đai (Land administration - địa chính): Theo định nghĩa của LHQ: Là quá trình lưu giữ và cập nhật những thông tin về sở hữu, giá trị, sử dụng đất và những thông tin khác liên quan đến đất.

(Land administration guidelines- 1996)- chỉ dẫn về quản lý hành chính đất đai. Là quá trình đảm bảo theo luật pháp cho việc sử dụng, phát triển quỹ đất, khai thác lợi nhuận thu được từ đất (thông qua thuế, cho thuê, bán) và giải quyết các tranh chấp liên quan đến đất đai. Đối tượng quản lý đất đai liên quan đến cả 2 đối tượng đất công và đất tư bao gồm các công việc: đo đạc đất đai, đăng ký đất đai, định giá đất đai, giám sát sử dụng, lưu giữ và cập nhật các thông tin đất đai, cung cấp các thông tin đất đai và giải quyết tranh chấp đất đai. Quản lý đất đai (Land management): là quản lý tài nguyên đất, được xem xét trên cả phương diện môi trường và kinh tế.

Một số vấn đề về sử dụng đất theo quan điểm phát triển bền vững 1. Quan điểm về sử dụng đất lâu bền và phát triển bền vững Từ những năm 1980, Liên minh Quốc tế Bảo vệ Thiên nhiên (UICN) đã đề xuất khái niệm phát triển bền vững. Đến năm 1987, khái niệm này đã được Ủy ban Thế giới về Môi trường và Phát triển (WCED) tiếp thu, triển khai và định nghĩa trong bản tường trình mang tựa đề "Tương lai của chúng ta" như sau: "Phát triển bền vững là sự phát triển đáp ứng được những yêu cầu của hiện tại, nhưng không gây trở ngại cho việc đáp ứng nhu cầu của các thế hệ mai sau" (Đặng Văn Minh &cs (2000))[12]. n 7 Đến cuối năm 1987, Liên Hiệp Quốc đã chuẩn bị cho 2 hội nghị quan trọng về vấn đề PTBV.

Hội nghị thứ nhất diễn ra năm 1992 tại Rio de Janeiro gọi là Hội nghị Thượng đỉnh Trái đất về Môi trường và Phát triển đã chính thức hoá sự đồng lòng của các nước hội viên Liên Hiệp Quốc về một chương trình nghị sự PTBV gọi là Agenda 21 (Action Plan for Sustainable Development for the 21st Century) (Nguyễn Quang Mỹ (2005))[14]. Hội nghị thứ hai diễn ra năm 2002 tại Johannesburg, Nam Phi với sự tham gia của 196 Quốc gia “Hội nghị Thượng đỉnh Thế giới về Phát triển bền vững”. Hội nghị Johannesburg đã xác định phải xúc tiến và thực hiện Agenda 21 và đề ra các mục tiêu cho thiên niên kỷ mới. PTBV đã trở thành tuyên ngôn và chiến lược hành động chung của nhiều Quốc gia trên thế giới.

Từ năm 1992 đến năm 2004 đã có 113 nước trên thế giới xây dựng và thực hiện Chương trình nghị sự 21 về phát triển bền vững cấp quốc gia và 6.416 Chương trình nghị sự 21 cấp địa phương, đồng thời tại các nước này đều đã thành lập các cơ quan độc lập để triển khai thực hiện chương trình này. Các nước trong khu vực như Trung Quốc, Thái Lan, Singapore, Malaysia. đều đã xây dựng và thực hiện Chương trình nghị sự 21 về phát triển bền vững.