Chương I: TỎNG QUAN TÀI LIỆU 1. Một số khái niệm cơ bản Chấn thương: Là những thương tổn thực thể trên cơ thể người do tác động của những năng lượng (bao gồm cơ học, nhiệt, điện, hóa học, hoặc phóng xạ) với những mức độ, tốc độ khác nhau quá sức chịu đựng của cơ thể người. Ngoài ra chấn thương còn là những sự thiếu hụt các yếu tố cần thiết cho sự sống (ví dụ như thiếu oxy trong trường hợp đuối nước, bóp nghẹt, hoặc giảm nhiệt trong đông lạnh) [9] Trường hợp chẩn thương: là những chấn thương để lại hậu quả là chết hoặc gây thương tích cần thiết đến sự chăm sóc y tế, hoặc hạn chế sinh hoạt bình thường tối thiểu 1 ngày [9]. Phòng chổng chẩn thương: Là các hoạt động để phòng và giảm thiểu các hậu quả do chấn thương gây nên.
Hoạt động phòng chống chấn thương bao gồm cả dự phòng cấp 1, 2 và 3 cũng như các khía cạnh về chăm sóc cấp tính và phục hồi chức năng do chấn thương gây nên [9], Chẩn thương trong cộng đồng là tập hợp tất cả các trường hợp chấn thương trong cộng đồng, gây ra bởi các nguyên nhân và xảy ra ở mọi lứa tuổi. Chính vì vậy mà chấn thương cộng đồng có thể được hiểu là một khái niệm rộng bao hàm nhiều phân loại chấn thương khác hiện đang sử dụng, như chấn thương giao thông, chấn thương lao động, chấn thương học đường,. [9] Chăm sóc chẩn thương trước viện là một chuỗi các hoạt động tối thiểu bao gồm thông tin liên lạc và kích hoạt hệ thống ngay lập tức, đáp ứng tức thời, đánh giá, xử trí và vận chuyển người bị thương tới cơ sở y tế nếu càn nhằm đảm bảo được chăm sóc duy trì chức năng sống cho nạn nhân ngay sau khi xảy ra tai nạn. Chăm sóc chấn thương thiết yếu: theo hướng dẫn của WHO là một trong những dịch vụ tối thiểu cần phải có và được xem như là nhu cầu của bệnh nhân chấn thương để phòng tử vong và tàn tật, được thực hiện bởi những người hỗ trợ đầu 5 tiên, mà những người này đã được huấn luyện để có thể chăm sóc cấp cứu cơ bản ban đầu [10].
Nội dung của hoạt động chăm sóc chấn th n o ng trước bệnh viện Chăm sóc chẩn thương là vấn đề được Tổ chức Y tế Thể giới hết sức quan tâm. Năm 2000 các chuyên gia quốc tể đã thảo luận về giải pháp nâng cao chăm sóc ngoài bệnh viện, đặc biệt là tại các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình; Sự quan tâm này được thể hiện rõ nét nhất qua việc xuất bản các tài liệu về chăm sóc chấn thương như: Hướng dẫn chăm sóc chấn thương thiết yếu; Các hệ thống chăm sóc chấn thương ngoài bệnh viện. Bên cạnh đó, sự hỗ trợ về kỹ thuật từ WHO là rất quan trọng và có thể giúp thực hiện các chính sách và chương trình nhằm làm giảm tử vong, thương tích và tàn tật do TNTT gây ra. Vì vậy, hoạt động chăm sóc chấn thương thiết yếu là một trong những hoạt động trọng tâm trong chuỗi các hoạt động đem lại hiệu quả của công tác chăm sóc chấn thương trước viện trong chiến lược dự phòng về TNTT.
Nhu cầu chăm sóc chấn thương trước viện Cách tốt nhất để giảm tỷ lệ tử vong hoặc tàn tật do thương tích đe dọa tính mạng là dự phòng các thương tích đó. Việc thực hiện hiệu quả chăm sóc chấn thương trước viện là hoàn toàn có khả năng giảm thiểu được hậu quả của thương tích nặng. Các trường hợp tử vong do thương tích nghiêm trọng xuất hiện ở một trong ba giai đoạn bao gồm [5]: i. Xảy ra tức thời hoặc nhanh chóng do bị thương tích quá nặng ii.
Xảy ra trong giai đoạn trung gian hoặc bán cấp: Những trường hợp tử vong này xảy ra trong vài giờ sau khi tai nạn xảy ra và thường là kết quả của các tình trạng có thể điều trị được iii. Xảy ra muộn: Những trường họp tử vong trong giai đoạn này thường xảy ra nhiều ngày, nhiều tuần sau khi thương tích ban đầu và thường là kểt quả của nhiễm trùng, suy giảm chức năng của nhiều cơ quan, hệ thống hoặc do các biến chứng muộn của chấn thương. 6 Công tác chăm sóc chấn thương thiết yểu để phòng tử vong và tàn tật cho bệnh nhân chấn thương và được xem như “Nhu cầu của bệnh nhân chấn thương” được phân thành 3 nhóm: i. Các thương tích đe dọa đến tính mạng phải được điều trị thích hợp, nhanh chóng và tuân thủ các ưu tiên cần thiết nhằm tăng cường tối đa cơ hội sống cho bệnh nhân, ii.
Các thương tích có nguy cơ gây tàn tật phải được điều trị thích hợp nhằm giảm thiểu suy giảm chức năng và tăng cường tối đa khả năng sống độc lập và tái hòa nhập cộng đồng. Giảm thiểu đau đớn về thể xác và tinh thần. Các hoạt động này nhằm đạt được các mục tiêu y tế cụ thể, rõ ràng với phạm vi nguồn lực hiện có: - Giải phóng tắc và duy trì đường thở thông thoáng nhằm ngăn ngừa tình trạng thiếu ôxy gây tử vong hoặc tàn tật vĩnh viễn. - Hỗ trợ hô hấp bị suy giảm cho đến khi người bệnh có thể tự thở được bình thường.
- Phát hiện và xử lý kịp thời tràn khí màng phổi và tràn máu màng phổi - Cầm máu kịp thời đối với chảy máu (cả trong và ngoài) - Nhận biết và điều trị sốc bằng bù dịch tĩnh mạch trước khi xảy ra các biến chứng không hồi phục. - Giảm nhẹ các hậu quả từ thương tổn não do chấn thương nhờ việc giảm áp kịp thời các khối choán chỗ và ngăn ngừa thương tổn não thứ cấp. - Phát hiện và điều trị kịp thời thương tổn về đường tiêu hóa và ổ bụng. - Xử trí ngay các tổn thương chi có nguy cơ gây tàn tật - Phát hiện và xử trí thích hợp các thương tổn cột sống, bao gồm sớm bất động bệnh nhân.
- Giảm thiểu hậu quả của các thương tổn gây hạn chế nhờ các hoạt động phục hồi chức năng phù hợp. Các mô hình hệ thống chăm sóc chấn thương trước viện [5] Bất cứ ở phạm vi nào (cộng đồng hay vùng, miền, .) hệ thống chăm sóc ngoài bệnh viện đều có cách tiếp cận được sử dụng để xây dựng, tổ chức và quản lý hệ thống này, các mô hình phổ biến đang được thực hiện gồm: * Hệ thống cấp quốc gia: Hệ thống này có thể được thiết kế, phát triển và kiểm soát bởi các cơ quan trung ương của một quốc gia. Ví dụ như Bộ Y tế. * Hệ thống địa phương và khu vực: Cùng với các tổ chức an toàn công cộng khác, hệ thống ngoài bệnh viện của thành phố được quản lý bởi chính quyền địa phương hay khu vực.
Hệ thống này có thể sử dụng cơ sở hạ tầng hiện có như công an, cứu hoả, y tế hoặc cơ sở phi lợi nhuận khác để cung cấp dịch vụ chăm sóc chấn thương trước bệnh viện * Hệ thống tư nhân: Các công ty dịch vụ y tế cấp cứu tư nhân hoạt động dưới dạng các tổ chức lợi nhuận hoặc phi lợi nhuận, có thể kí kết hợp đồng với cơ quan chức năng để thực hiện dịch vụ này * Hệ thống dựa vào bệnh viện: Các hệ thống này thường đơn giản nhất để thiết lập và duy trì vì các hệ thống này sử dụng nhân lực, nguồn lực và hạ tầng của một bệnh viện trung ương hay bệnh viện tiếp nhận. Bệnh viện và cán bộ y tế sẽ điều hành mọi cấu phần của hệ thống. * Hệ thống kết hợp: Nhiều hệ thống kết hợp các thành phần khác nhau của mô hình mô tả trên để cung cấp các dịch vụ chăm sóc chấn thương ngoài bệnh viện cho một cộng đồng cụ thể nào đó. Quyết định có kết họp các mô hình khác nhau phụ thuộc vào các khía cạnh chính trị, tài chính và hành chính của địa phương.
Các hoạt động của hệ thống chăm sóc chấn thương trước viện Hệ thống chăm sóc chấn thương ngoài bệnh viện hoạt động có hiệu quả chính là sự liên kết và kết hợp lẫn nhau giữa các hoạt động bao gồm: i) Người thực hiện sơ cấp cứu ban đầu; ii) Vận chuyển cấp cứu; iii) Hệ thống tư vấn và điều phối thông tin liên lạc. Người thực hiện sơ cấp cứu ban đầu Ở nhiều nước, để chủ động thực hiện dịch vụ cấp cứu ban đầu, đối tượng thực hiện ngoài là cán bộ y tế còn có thể là người dân tại cộng đồng, là mạng lưới tình nguyện viên và chính người chứng kiến có mặt khi thương tích xảy ra, điều này đặc biệt đúng với hoàn cảnh ngoài bệnh viện, nơi người thực hiện dịch vụ thường đối mặt với những thử thách. Những phút đầu tiên sau khi thương tích xảy ra là cửa sổ thời gian để tiến hành các biện pháp cấp cứu hiệu quả như hỗ trợ thở, hô hấp hoặc chèn trực tiếp vào vết thương để tránh chảy máu ngoài. Nhiệm vụ chủ yếu của người thực hiện sơ cấp cứu ban đầu theo hướng dẫn triển khai các hệ thống chăm sóc ngoài bệnh viện của Tổ chức Y tể Thế giới bao gồm: - Tham gia vào trợ giúp khi gặp nạn nhân bị thương.
- Nhanh chóng sử dụng các kỹ thuật sẵn có tại chỗ để liên lạc thông báo cho hệ thống đáp ứng cấp cứu hoặc hệ thống đáp ứng ngoài bệnh viện - Phòng ngừa nguy hiểm cho chính bản thân, cho người chứng kiến và tránh nguy hiểm, có thể làm trầm trọng thêm tình trạng của nạn nhân - Xác định liệu thương tích có đe dọa tới tính mạng của nạn nhân hay không và liệu có cần trợ giúp ngay lập tức không - Sử dụng mọi nguồn lực có thể để thực hiện kịp thời những đơn giản các can thiệp có tính sống còn 1. Vận chuyển cấp cứu Sau khi thương tích xảy ra, việc vận chuyển nạn nhân từ nơi xảy ra TNTT đến cơ sở y tế như bệnh viện huyện, bệnh viện tỉnh trong thời gian ngắn và an toàn nhất là nhân tố thiết yếu để giảm thiểu khả năng tử vong và di chứng không đáng có do tiếp cận được dịch vụ chăm sóc y té chuyên sâu. Trong điều kiện khả thi, phương tiện vận chuyển tốt và chuyên nghiệp nhất là xe cứu thương được thiết kế phù hợp, và đầy đủ nguồn nhân lực và phương tiện. Tuy nhiên, ở nhiều quốc gia trên thế giới, đặc biệt là các nước nghèo và đang phát triển, cách duy nhất để nạn nhân tiếp cận 9 cơ sở y tế là tự di chuyển bằng mọi phương tiện sẵn có như xe tải, xe máy hay xe ngựa.