ĐẶT VẤN ĐỀ Việt Nam nằm trong đới khí hậu nhiệt đới, cũng là một trong những trung tâm của đa dạng sinh vật với thành phần loài hết sức phong phú. Trong hệ thực vật Việt Nam, một trong những loài cây lâm sản ngoài gỗ mang lại giá trị cao là cây Hồi. Trong những năm qua, Việt Nam đã sản xuất và xuất khẩu các mặt hàng đặc trƣng của miền khí hậu nhiệt đới nóng ẩm. Trong những mặt hàng đấy phải kể đến các sản phẩm từ cây Hồi.
Phát triển Hồi không những tạo ra giá trị về kinh tế, xã hội mà còn mang lại giá trị về môi trƣờng, phát triển Hồi là định hƣớng chiến lƣợc trƣớc mắt cũng nhƣ lâu dài của tỉnh Lạng sơn. Cây Hồi Lạng sơn ngoài mang lại những ý nghĩa lớn về kinh tế mà nó còn mang đến hình ảnh mang tính biểu tƣợng của Lạng Sơn. Chi Hồi ( Illicium) có nguồn gen rất phong phú và đa dạng, hiện đã thống kê đƣợc khoảng 16 loài. Tất cả các loài trong chi Hồi ( Illicium ) ở nƣớc ta đều chứa tinh dầu với các thành phần hóa học khác nhau.
Ở một số loài tinh dầu lại chứa chủ yếu là safrol, linalool và methyl eugenol… Các loài trong chi Hồi ở Việt Nam là nguồn gen quý cần đƣợc nghiên cứu để khai thác, bảo tồn, phát triển và sử dụng bền vững. Ngoài ra tinh dầu Hồi còn đƣợc dùng làm hƣơng liệu để chế biến các đồ mỹ phẩm cao cấp. Sau khi ép lấy tinh dầu, bã còn lại dùng làm thuốc trừ sâu, làm men, than hoạt tính, phân bón, thức ăn gia súc… Cùng với tốc độ phát triển kinh tế thì nhu cầu tiêu thụ các sản phẩm từ cây Hồi ngày càng tăng. Vì vậy việc nghiên cứu để hiện trạng gây trồng và thị trƣờng tiêu thụ các sản phẩm từ Hồi cần đƣợc coi trọng.
Huyện Văn Quan, tỉnh Lạng Sơn là một trong những huyện có diện tích cũng nhƣ sản lƣợng Hồi hàng năm cao, nhƣng do nhiều yếu tố khiến việc phát triển và mở rộng quy mô Hồi còn gặp nhiều khó khăn. Trong những năm gần 1 đây thị trƣờng Hồi đã có sự thay đổi, đã tạo đƣợc sự chú ý và có nhiều cơ hội để phát triển. Do nhu cầu sử dụng Hồi và các sản phẩm từ cây Hồi ngày càng cao, giá cả thị trƣờng tƣơng đối ổn định nên cây Hồi phần nào đƣợc đƣa về đúng với giá trị của nó. Cây Hồi không chỉ mang lại hiệu quả kinh tế cao cho ngƣời dân mà còn có tác dụng phòng hộ, bảo vệ đất cũng nhƣ bảo vệ môi trƣờng sinh thái ổn định.
Hồi là một trong những cây trồng chính của tỉnh Lạng Sơn. Đồng thời là nguồn thu nhập chủ yếu cho đồng bào dân tộc vùng sâu vùng xa của tỉnh. Bởi vậy, tôi thực hiện đề tài: “Đánh giá thực trạng công tác gây trồng và phát triển cây Hồi (Illicium verum Hook.) tại xã Bình Phúc, huyện Văn Quan, tỉnh Lạng Sơn”, thông qua đánh giá thực trạng gây trồng và phát triển để tổng hợp lại đƣợc những tồn tại từ đó là cơ sở đề xuất ra đƣợc giải pháp phát triển Hồi của địa phƣơng nói riêng và của tỉnh Lạng Sơn nói chung. 2 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.
Trên thế giới Trên thế giới cây Hồi có tên khoa học Illicium verum Hook. là tên gọi đã đƣợc chấp nhận trong tại danh sách các loài thực vật đƣợc tạo ra bởi Royal Botanic Gardens, Kew và Vƣờn Bách thảo Missouri và ra mắt vào năm 2010. Tại đây cũng đã chỉ ra nhiều nghiên cứu có liên quan đến cây Hồi và các sản phẩm từ Hồi ở trên thế giới. Theo hệ thống phân loại thực vật của Takhtajan (2009), cây Hồi ( Illicium verum Hook.
) có vị trí phân loại khoa học đƣợc thể hiện ở bảng dƣới đây: Bảng vị trí phân loại của cây Hồi ( Illicium verum Hook. ) Giới Thực vật - plantae Không phân hạng Nhóm thực vật có hoa - Angiospermae Bộ Mộc lan dây - Austrobaileyales Họ Hồi - Illiciaceae Chi Hồi - Illicium Loài I.verum Chi Hồi (Illicium ) có khoảng trên 40 loài, phân bố chủ yếu ở Đông Nam Á, Đông Á và Bắc Mỹ. Cây Hồi hay còn đƣợc gọi với tên gọi khác là Đại Hồi hoặc Bát giác hồi hƣơng ( Illicium verum Hook. ) là một loài cây đƣợc cho là có gốc gác từ vùng Nam Trung Quốc và Đông Bắc Việt Nam nhƣng cũng xuất hiện khá nhiều ở Bắc Mỹ, Ấn Độ, Nhật Bản, các nƣớc Đông Á và Đông Nam Á khác.
Theo thƣ viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ đã tìm thấy đƣợc những bản ghi, nghiên cứu liên quan đến loài này nhƣ sách báo, tạp chí và hàng trăm những tóm 3 tắt, trích dẫn khoa học và y khoa… Theo Kew loài Illicium verum cũng đã tìm thấy đƣợc 1 mục nhập trong IPNI, 1 bản ghi trong danh sách kiểm tra thế giới, các tài liệu tham khảo trong Kew Record, danh mục thế giới và thƣ mục Micromorphology cùng các bộ sƣu tập về mẫu khác. Trên thế giới hoa Hồi đƣợc sử dụng rộng rãi trong các ngành nhƣ y học, ẩm thực, mỹ phẩm… Y học: Một cuộc điều tra thƣ mục đƣợc thực hiện bằng cách phân tích các sách đƣợc công nhận bao gồm cả thảo dƣợc cổ điển Trung Quốc và các cơ sở dữ liệu khoa học đƣợc chấp nhận trên toàn thế giới cho thấy Illicium verum là một cây thƣờng xanh, có tinh dầu. Loài này đôi khi bị nhiễm với chất độc Hồi sao Nhật Bản có độ độc cao (I.) và tinh hồi sao độc (I. lanceolatum AC Smith), chứa một số chất sesquiterpenes gây ảnh hƣởng tới thần kinh.
Cách sử dụng truyền thống đƣợc ghi nhận trên khắp châu Á và Bắc Mỹ, tại đó Hồi đã đƣợc sử dụng dùng để chữa trị cho hơn 10 loại rối loạn. Nhiều hợp chất bao gồm các chất bay hơi,sesquiterpenes loại seco-prezizaane, phenylpropanoid, lignans, flavonoid và các thành phần khác đã đƣợc xác định có trong Illiciium verum. Các nghiên cứu dƣợc lý hiện đại đã chứng minh rằng các chiết xuất thô và các hợp chất của nó có tác dụng dƣợc lý rộng, đặc biệt là trong các hoạt động kháng khuẩn, chống oxy hóa, diệt côn trùng, giảm đau, an thần và co giật. Ngoài ra, nó là nguồn chính của axit shikimic thành phần quan trọng cơ bản để sản xuất thuốc điều trị bệnh cúm Tamiflu.
Tamiflu hiện đang đƣợc coi là dƣợc phẩm có triển vọng nhất để làm giảm tác hại của bệnh cúm gia cầm H5N1. Ẩm thực: Từ lâu quả Hồi đã đƣợc sử dụng rộng rãi làm gia vị trong chế biến thực phẩm tại châu Á, đặc biệt là các nƣớc Đông Nam Á, Đông Á. Hồi là thành phần quan trọng trong bột húng lìu dùng để ƣớp thịt nhƣ thịt bò, thịt vịt, thịt lợn. hồi cũng là gia vị thơm, hấp dẫn không thể thiếu trong nƣớc phở.
Mặc dù chỉ với lƣợng nhỏ nhƣng hƣơng vị của Hồi vừa có tác dụng kích thích tiêu hóa vừa gây cảm hứng ngon miệng. 4 Hoa hồi chứa anethole, thành phần tạo nên hƣơng vị riêng của nó. Gần đây, hoa hồi đã đƣợc đƣa vào sử dụng ở phƣơng Tây nhƣ là một thay thế ít tốn kém cho hồi trong nƣớng cũng nhƣ trong sản xuất rƣợu, đặc biệt nhất trong sản xuất rƣợu Galliano. Nó cũng đƣợc sử dụng trong sản xuất rƣợu sambuca, pastis, và nhiều loại rƣợu khác.
Hoa hồi làm tăng hƣơng vị của thịt. Nó đƣợc sử dụng nhƣ một gia vị trong việc chuẩn bị nguyên liệu rộng khắp tại Ấn Độ. Đƣợc sử dụng trong ẩm thực Trung Quốc và Ấn Độ, là một thành phần chính cuả một số loại gia vị trong ẩm thực Malay và Indonesia. Hồi đƣợc trồng rộng rãi để sử dụng cho mục đích thƣơng mại ở Trung Quốc, Ấn Độ và hầu hết các quốc gia khác ở châu Á.
Hoa hồi là một thành phần của bột ngũ cốc truyền thống của Trung Quốc trong nấu ăn. Ở các nƣớc châu u nhƣ Pháp, Đức,. và châu Mỹ nhƣ Hoa Kỳ, Cu Ba. cũng coi Hồi là gia vị ƣa thích để chế biến thực phẩm hàng ngày trong mỗi gia đình và trong công nghiệp.
Trong danh mục các sản phẩm thƣơng mại an toàn sử dụng trong sản xuất thuốc và chế biến thực phẩm. Thực phẩm của Hoa Kỳ, quả Hồi đƣợc xếp vào tiêu chuẩn GRAS 2095 và tinh dầu Hồi ký hiệu là GRAS 2096. Nguồn gốc và phân bố Cây Hồi ( Illicium verum Hook. ) có tên khác là Đại hồi hƣơng, Hồi 8 cánh, Hồi sao… thuộc họ Hồi ( Illiciaceae ) Cây Hồi (Illicium verum Hook.
) là loài cây nguyên sản ở miền Bắc Việt Nam và miền Nam Trung Quốc. Ở nƣớc ta, Hồi chủ yếu có ở Lạng Sơn, Quảng Ninh, Cao Bằng. Ngoài ra các tỉnh nhƣ Hà Giang, Tuyên Quang, Bắc Kạn, Thái Nguyên cũng gây trồng nhƣng diện tích không đáng kể. Đặc điểm hình thái Theo cuốn Thực vật rừng , Nxb Nông Nghiệp Hà Nội của Lê Mộng Chân và Lê Thị Huyên cũng nhƣ các loại sách khác đã miêu tả cây Hồi là cây gỗ nhỡ, thƣờng xanh, cao từ 10-15m, có khi cao tới 20n, thân th ng, tán lá rậm, cành giòn, tƣơng đối th ng.
Vỏ không nh n. Lá đơn mọc chùm, phía cuối cành mọc cách. Hoa mọc thành chùm ở k lá. Phiến lá nguyên dày, đầu và gốc lá thuôn nhỏ, mặt trên lục bóng hơn mặt dƣới.
Đặc điểm sinh thái, lâm sinh Hồi sinh trƣởng tốt ở nơi có nhiệt độ trung bình năm 21-23oC, nhiệt độ tối thấp là 0oC. Khi cây Hồi nhỏ không chịu đƣợc nhiệt độ cao, mùa h dễ bị chết nóng, khả năng chịu r t lại tƣơng đối tốt chịu đƣợc trong điều kiện có sƣơng muối. Hồi thƣờng mọc ở nơi Lƣợng mƣa hàng năm lớn hơn 1000mm, độ ẩm tƣơng đối của không khí khoảng 70-80%. Thƣờng mọc ở các vùng núi thấp, độ cao 300-600m, ở sƣờn và chân đồi, Hồi đòi hỏi đất tƣơng đối tốt, màu mỡ, lƣợng mùn tƣơng đối cao.
Hồi không mọc đƣợc trên đất đá vôi, nơi đất ngập úng. Độ pH thích hợp từ 5-8. Hồi là loài cây ƣa sáng, thời kỳ non hoặc mới trồng cần che bóng. Trong giai đoạn đầu, cây sinh trƣởng rất nhanh theo chiều cao ( tăng trƣởng theo chiều cao một năm trung bình có thể đạt tới 1,5-2m ).
Cây 5-6 năm tuổi có thể cao từ 9-10 m. Năng suất quả và thời điểm thu hái Cây Hồi trồng từ hạt, có thể ra hoa ở giai đoạn 5-6 tuổi. Mỗi năm Hồi ra hoa 2 lần kế tiếp nhau. Đợt hoa đầu tiên cuối tháng 6 đến cuối tháng 7 gọi là vụ hoa tứ quý, quả thu vào tháng 12 hoặc tháng 1 năm sau.