Tổng quan nghiên cứu

Quá trình già hóa dân số đang diễn ra với tốc độ chưa từng có trên phạm vi toàn cầu cũng như tại Việt Nam. Theo thống kê của Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc, trung bình mỗi năm thế giới có gần 58 triệu người bước sang tuổi 60, đưa tỷ lệ người cao tuổi từ 1/9 dân số hiện nay lên mức dự báo 1/5 dân số vào năm 2050. Tại Việt Nam, tỷ lệ người từ 60 tuổi trở lên đã tăng từ 9,3% năm 2010 lên 9,8% năm 2011, dự kiến chạm mốc 20,7% năm 2040 và đạt 24,8% vào năm 2049. Đáng chú ý, Việt Nam chỉ mất khoảng 20 năm để chuyển đổi từ giai đoạn già hóa sang dân số già, nhanh hơn rất nhiều so với Pháp (115 năm) hay Mỹ (69 năm).

Tại thành phố Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh – đô thị có quy mô hơn 260.000 dân, người cao tuổi chiếm tỷ lệ 9,12%, trong đó có 284 trường hợp thuộc diện người già cô đơn, hộ nghèo và cận nghèo cần trợ giúp an sinh đặc biệt. Nằm trong địa bàn thành phố, phường Hà Tu mang tính chất đặc thù khi có trên 60% dân cư là công nhân ngành than đang làm việc hoặc đã nghỉ hưu từ Công ty Than Hà Tu và Công ty Than Hà Lầm. Nhóm đối tượng này đang đối mặt với những suy giảm nghiêm trọng về thể chất và tinh thần do điều kiện lao động nặng nhọc trong quá khứ, trong khi mạng lưới an sinh tại chỗ còn nhiều hạn chế.

Đề tài tập trung nghiên cứu thực trạng chăm sóc sức khỏe, xác định các rào cản và áp dụng tiến trình công tác xã hội cá nhân nhằm hỗ trợ trực tiếp người cao tuổi tại phường Hà Tu từ tháng 8/2017 đến tháng 12/2017. Kết quả nghiên cứu không chỉ đóng góp luận cứ khoa học cho ngành công tác xã hội mà còn cung cấp mô hình thực nghiệm giúp chính quyền cơ sở nâng cao chất lượng sống cho người cao tuổi có hoàn cảnh khó khăn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng hai lý thuyết nền tảng trong thực hành công tác xã hội: Thuyết tháp nhu cầu của Abraham Maslow và Thuyết hệ thống sinh thái xã hội. Thuyết nhu cầu Maslow phân tầng động lực con người qua 5 cấp độ từ nhu cầu sinh lý cơ bản, an toàn, xã hội, được tôn trọng đến nhu cầu tự thể hiện bản thân. Đối với người cao tuổi, việc thỏa mãn nhu cầu thể chất và an toàn sức khỏe là điều kiện tiên quyết để thúc đẩy sự tự tin và khả năng hòa nhập cộng đồng. Thuyết hệ thống sinh thái luận giải mối tương tác đa chiều giữa người cao tuổi với gia đình, tổ dân phố, trạm y tế và các chính sách an sinh xã hội vĩ mô.

Bên cạnh đó, nghiên cứu làm rõ 4 khái niệm trung tâm:

  1. Người cao tuổi: Căn cứ Điều 2 Luật Người cao tuổi Việt Nam số 39/2009/QH12, quy định là công dân Việt Nam từ đủ 60 tuổi trở lên.
  2. Sức khỏe toàn diện: Theo Tổ chức Y tế Thế giới, là trạng thái thoải mái hoàn toàn về thể chất, tâm thần và xã hội.
  3. Công tác xã hội: Nghề nghiệp chuyên môn thúc đẩy sự thay đổi, giải quyết các bất bình đẳng xã hội theo định nghĩa quốc tế năm 2014.
  4. Công tác xã hội cá nhân: Phương pháp can thiệp trực tiếp 1-1 giúp thân chủ phát huy nội lực và kết nối ngoại lực qua tiến trình khoa học 7 bước.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu phối hợp linh hoạt dữ liệu định tính và định lượng từ các nguồn tài liệu hành chính của Ủy ban nhân dân phường Hà Tu, Hội Người cao tuổi thành phố Hạ Long cùng tài liệu khảo sát sơ cấp. Phương pháp phân tích tài liệu được dùng để hệ thống hóa 15 văn bản pháp quy và báo cáo chuyên đề về chính sách bảo trợ xã hội.

Cỡ mẫu nghiên cứu định tính bao gồm 20 đối tượng phỏng vấn sâu bán cấu trúc: 05 cán bộ chính quyền và đoàn thể địa phương (Bí thư Đảng ủy, cán bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, cán bộ y tế, cán bộ văn hóa, đại diện Hội Người cao tuổi), 10 người cao tuổi sinh sống tại địa bàn và 05 người trực tiếp chăm sóc người cao tuổi. Phương pháp chọn mẫu có chủ đích kết hợp chọn mẫu thuận tiện được lựa chọn nhằm tiếp cận sâu các trường hợp điển hình, phản ánh đa chiều thực trạng chăm sóc sức khỏe.

Ngoài ra, phương pháp quan sát tham dự và phương pháp can thiệp công tác xã hội cá nhân trên một trường hợp điển cứu cụ thể (bác N.H) được thực hiện xuyên suốt từ tháng 8/2017 đến tháng 12/2017, đảm bảo tính xác thực và đo lường được hiệu quả của tiến trình trợ giúp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tế tại phường Hà Tu làm nổi bật 4 phát hiện quan trọng về đời sống và sức khỏe của người cao tuổi:

Thứ nhất, mô hình bệnh tật kép và suy giảm thể lực diễn ra phổ biến. Trên 75% người cao tuổi được khảo sát, đặc biệt là cựu công nhân mỏ than, mắc các bệnh mãn tính liên quan đến đường hô hấp (viêm phế quản, xơ phổi), thoái hóa xương khớp và tim mạch huyết áp. Khả năng tự chăm sóc suy giảm rõ rệt theo độ tuổi.

Thứ hai, nguồn lực kinh tế duy trì sức khỏe có sự chênh lệch lớn. Dữ liệu khảo sát tương đồng với xu hướng chung khi có tới 39,3% người già sống hoàn toàn phụ thuộc vào sự chu cấp của con cháu; 30% vẫn phải tự lao động tạo thu nhập; 29% có lương hưu hoặc trợ cấp xã hội và chỉ 1,6% có tích lũy tài chính độc lập.

Thứ ba, sự thay đổi cấu trúc gia đình tạo ra khủng hoảng tâm lý. Xu hướng chuyển đổi từ gia đình truyền thống tam đại đồng đường sang gia đình hạt nhân khiến hơn 60% người cao tuổi cảm thấy cô đơn, xuất hiện hội chứng nghỉ hưu, cảm giác thừa thãi và tâm lý lo sợ bệnh tật, tử vong.

Thứ tư, vai trò can thiệp của công tác xã hội cá nhân mang lại chuyển biến thực chất. Qua tiến trình 7 bước can thiệp trên ca điển cứu bác N.H, mức độ phục hồi tâm lý và tự tin trong sinh hoạt tăng từ 30% lên 85%, đồng thời thiết lập mạng lưới hỗ trợ y tế và đoàn thể thường xuyên cho thân chủ đạt tỷ lệ 100%.

Thảo luận kết quả

Thực trạng suy giảm sức khỏe của người cao tuổi tại Hà Tu bắt nguồn từ tác động cộng gộp của môi trường lao động ngành than nặng nhọc trong quá khứ và sự thiếu hụt dịch vụ chăm sóc bán trú hiện tại. Tỷ số hỗ trợ tiềm năng tại Việt Nam đang giảm nhanh chóng từ mức 7 người trong độ tuổi lao động hỗ trợ 1 người cao tuổi năm 2009 xuống chỉ còn 2 người lao động hỗ trợ 1 người cao tuổi vào năm 2049, khiến gia đình không còn là điểm tựa an toàn duy nhất.

Khi so sánh với công trình của Trương Thị Điểm (2014) tại Nghệ An và Nguyễn Thị Tuyết (2015) tại Bắc Giang, kết quả tại Hà Tu tái khẳng định rằng nhu cầu hỗ trợ tâm lý và kết nối nguồn lực bên ngoài là khoảng trống lớn nhất mà y tế đơn thuần chưa giải quyết được. Dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa hiệu quả thông qua Biểu đồ tròn biểu thị cơ cấu nguồn tài chính của người cao tuổi, Bảng ma trận nhu cầu chăm sóc sức khỏe phân tầng theo Maslow và Sơ đồ sinh thái miêu tả các mối quan hệ xã hội hỗ trợ thân chủ.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện mạng lưới an sinh và nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe người cao tuổi, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

  1. Đào tạo và chuẩn hóa chức danh nhân viên công tác xã hội cơ sở: Sở Lao động - Thương binh và Xã hội tỉnh Quảng Ninh phối hợp với các cơ sở đào tạo tổ chức bồi dưỡng kỹ năng công tác xã hội cá nhân cho 100% cán bộ văn hóa - xã hội và y tế thôn bản tại phường Hà Tu trong lộ trình 12 tháng.
  2. Xây dựng và nhân rộng mô hình Câu lạc bộ Chăm sóc sức khỏe Người cao tuổi dựa vào cộng đồng: Hội Người cao tuổi phường chủ trì thành lập mạng lưới sinh hoạt chuyên đề, đặt mục tiêu thu hút tối thiểu 80% người cao tuổi trên địa bàn tham gia khám sức khỏe định kỳ và rèn luyện thể chất trong vòng 24 tháng.
  3. Thiết lập quy trình quản lý ca và can thiệp cá nhân chuẩn hóa: Trạm Y tế phường phối hợp với cán bộ công tác xã hội triển khai hồ sơ theo dõi sức khỏe điện tử, cam kết tiếp cận và hỗ trợ can thiệp 100% các ca người cao tuổi neo đơn, bệnh nặng trong vòng 6 tháng kể từ khi tiếp nhận thông tin.
  4. Huy động nguồn lực xã hội hóa từ các doanh nghiệp ngành than: Ủy ban nhân dân phường Hà Tu chủ động ký kết chương trình an sinh định kỳ với Công ty Than Hà Tu và Công ty Than Hà Lầm, phấn đấu tăng trưởng nguồn quỹ hỗ trợ y tế và dụng cụ phục hồi chức năng thêm 20% mỗi năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung luận văn mang giá trị ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng chính:

  1. Cán bộ quản lý an sinh xã hội và chính sách y tế cơ sở: Nắm bắt bức tranh thực tế về già hóa dân số tại đô thị công nghiệp, từ đó xây dựng kế hoạch phân bổ ngân sách và dịch vụ trợ giúp xã hội phù hợp với chỉ tiêu bao phủ trên 90% đối tượng yếu thế.
  2. Nhân viên công tác xã hội và nhân viên y tế cộng đồng: Tiếp cận cẩm nang hướng dẫn chi tiết tiến trình can thiệp cá nhân 7 bước, học hỏi kỹ năng vãng gia, tham vấn tâm lý và kết nối nguồn lực cho thân chủ cao tuổi mắc bệnh mãn tính.
  3. Giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Công tác xã hội, Xã hội học: Sử dụng luận văn như tài liệu tham khảo mẫu mực về phương pháp nghiên cứu định tính, cách phối hợp lý thuyết Maslow và thuyết sinh thái trong bối cảnh thực địa Việt Nam.
  4. Ban chấp hành Hội Người cao tuổi và các tổ chức thiện nguyện: Tham khảo mô hình xây dựng mạng lưới tương trợ đồng đẳng, nâng cao hiệu quả tổ chức các hoạt động văn hóa, thể dục dưỡng sinh tại khu dân cư.

Câu hỏi thường gặp

Quá trình già hóa dân số nhanh chóng ảnh hưởng thế nào đến người cao tuổi tại Quảng Ninh? Tốc độ già hóa dân số tại Quảng Ninh tăng nhanh với tỷ lệ người cao tuổi tại thành phố Hạ Long đạt 9,12% dân số. Sự chuyển dịch sang gia đình hạt nhân khiến hơn 280 trường hợp già yếu rơi vào cảnh neo đơn, tạo áp lực lớn lên chi phí y tế và hệ thống an sinh xã hội địa phương.

Nhân viên công tác xã hội can thiệp theo quy trình nào để hỗ trợ sức khỏe người già? Tiến trình công tác xã hội cá nhân gồm 7 bước khoa học: Tiếp cận và xác định vấn đề, thu thập thông tin, đánh giá nhu cầu, lập kế hoạch trợ giúp, thực hiện can thiệp, lượng giá kết quả và kết thúc ca, giúp phục hồi trên 80% năng lực tự thích ứng của thân chủ.

Tại sao sức khỏe người cao tuổi tại phường Hà Tu lại mang tính chất đặc thù ngành nghề? Do phường Hà Tu có hơn 60% dân số là công nhân ngành than nghỉ hưu, môi trường khai thác khoáng sản trước đây khiến tỷ lệ mắc bệnh bụi phổi, viêm phế quản và thoái hóa xương khớp chiếm trên 75%, đòi hỏi quy trình phục hồi chức năng chuyên biệt.

Ứng dụng thuyết nhu cầu Maslow vào chăm sóc người cao tuổi mang lại lợi ích gì? Thuyết Maslow giúp người làm công tác xã hội xác định chính xác thứ tự ưu tiên: Ổn định nhu cầu dinh dưỡng, trị liệu thể chất trước khi giải quyết nhu cầu an toàn, kết nối tình cảm gia đình và khẳng định vai trò cống hiến kinh nghiệm sống của người già.

Nguồn lực xã hội hóa từ ngành than có vai trò như thế nào trong chăm sóc sức khỏe người già? Các doanh nghiệp than như Than Hà Tu, Than Hà Lầm đóng vai trò tài trợ kinh phí khám bệnh định kỳ, cấp phát thuốc miễn phí và hỗ trợ trang thiết bị y tế, giúp gia tăng 20% nguồn lực tài chính an sinh hàng năm cho địa phương.

Kết luận

  • Luận văn làm sáng tỏ bức tranh toàn cảnh về già hóa dân số và thực trạng chăm sóc sức khỏe người cao tuổi tại phường Hà Tu, thành phố Hạ Long.
  • Chứng minh tính hiệu quả vượt trội của phương pháp công tác xã hội cá nhân trong việc cải thiện sức khỏe thể chất và giải tỏa khủng hoảng tâm lý cho người cao tuổi.
  • Đóng góp khung phương pháp luận 7 bước can thiệp thực chứng, kết hợp hài hòa giữa thuyết nhu cầu Maslow và thuyết hệ thống sinh thái xã hội.
  • Cung cấp hệ thống 4 giải pháp đồng bộ gắn kết chặt chẽ giữa chính quyền cơ sở, ngành y tế, Hội Người cao tuổi và các doanh nghiệp ngành than.
  • Định hướng lộ trình hành động giai đoạn 2018-2025 nhằm xây dựng môi trường sống thân thiện, đảm bảo 100% người cao tuổi có hoàn cảnh khó khăn được tiếp cận dịch vụ công tác xã hội chuyên nghiệp.

Để nâng cao chất lượng cuộc sống cho người cao tuổi trong kỷ nguyên già hóa dân số, các cơ quan ban ngành và tổ chức cộng đồng cần nhanh chóng nhân rộng mô hình thực hành công tác xã hội cá nhân vào hệ thống chăm sóc sức khỏe ban đầu ngay hôm nay.