MỞ ĐẦU Ô nhiễm môi trường là vấn đề không còn xa lạ. Nó gắn liền với cuộc sống và sự phát triển của xã hội. Ô nhiễm từ các hoạt động nhân tạo đang hàng ngày làm suy giảm chất lượng môi trường tại nhiều nơi trên thế giới. Bên cạnh các chất ô nhiễm có hàm lượng lớn dễ nhận diện còn có những chất ô nhiễm ở hàm lượng nhỏ khó nhận diện hơn nhưng lại ảnh hưởng xấu hơn đến sức khỏe của con người.
Những nghiên cứu và thực trạng môi trường cho thấy nguy cơ và hậu quả đã xảy ra theo chiều hướng tiêu cực, mà đối tượng trực tiếp là con người: hiệu ứng nhà kính, thủng tầng ozon, xa mạc hoá, ô nhiễm đất, nước và không khí hay các hiện tượng bất thường của thời tiết và đặc biệt là sự xuất hiện ngày càng nhiều của các dịch bệnh lạ…đến các chất gây ô nhiễm có tính độc cao, không thể không nhắc đến những cái tên như : Dioxins, Furans, PAHs…và PCBs cũng nằm trong số đó. Trong các nhóm chất hữu cơ ô nhiễm khó phân hủy (Persistent Organic Pollutant, POPs), nhóm chất gây ảnh hưởng đặc biệt nguy hại đến con người và môi trường, Polyclobiphenyl (PCBs) là đại diện điển hình có nguồn gốc ô nhiễm từ hoạt động công nghiệp. PCBs là một chất tổng hợp có ứng dụng lớn trong lĩnh vực công nghiệp nếu chúng không gây hại đến sức khỏe của con người. Từ năm 1960, PCBs được phát hiện có khả năng gây ung thư, cũng như ảnh hưởng đến hệ thần kinh, hệ miễn dịch của con người ở hàm lượng nhỏ, cỡ ppm.
PCBs ở Việt Nam tồn tại nhiều nhất trong dầu biến thế. Hiện tại, khoảng 19 nghìn tấn dầu có chứa PCBs đang nằm rải rác trên mạng lưới điện và một số kho chứa ở các địa phương của Việt Nam. Đây là nguồn có khả năng gây ô nhiễm lớn, gây nguy hại đến sức khỏe con người. Do vậy rất cần thiết có những nghiên cứu nhằm đánh giá hàm lượng của PCBs trong môi trường.
Sau đây là một số tìm hiểu về PCBs và ảnh hưởng của nó tới môi trường không khí đồng thời đề xuất biện pháp giảm thiểu lượng phát thải do hợp chất này. Sinh viên : Đỗ Khánh Ly – MT1201 Trang 1 KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP GVHD: TS. Nguyễn Thị Huệ Chƣơng I.1 Giới thiệu về các chất POPs , độc tính của nó. Giới thiệu về các chất POPs Chất ô nhiễm hữu cơ bền (POPs- Persistent Organic Pollutants) là những hợp chất hóa học có nguồn gốc từ Cacbon, sản sinh ra do các hoạt động công nghiệp của con người.
POPs bền vững trong môi trường, có khả năng tích tụ sinh học qua chuỗi thức ăn lưu trữ trong thời gian dài, có khả năng phát tán từ xa từ các nguồn phát thải và tác động xấu đến sức khỏe con người và hệ sinh thái. Vật lý: Chứa nhóm halogen, tan trong mỡ, tan ít trong nước, bền với nhiệt, ánh sáng, phân hủy sinh học, hóa học, dễ bay hơi,phát tán xa Dạng tồn tại: rắn (BVTV), lỏng (PCBs), khí (sản phẩm cháy). Hoá học: Có khả năng phân hủy trong axit và kiềm, khả năng tích lũy sinh hoc,phóng đại sinh học. POPs theo công ước Stockhom : Là những hợp chất có tính độc hại, tồn tại bền vững trong môi trường, phát tán rộng và tích lũy trong hệ sinh thái, gây hại cho sức khỏe con người.
Phân loại : POPs là hợp chất ô nhiễm hữu cơ bền, rất nguy hiểm, gây nguy hại cho môi trường và con người. Công ước Stockhom xác nhận 12 loại POPs là các hóa chất trừ sâu và các chất thải gây ô nhiễm nguy hiểm nhất đối với con người và động thực vật.12 loại này nằm trong 3 nhóm chính là: hoá chất bảo vệ thực vật, hoá chất dùng trong công nghiệp và hóa chất phát sinh không chủ định. PCBs: là một hóa chất công nghiệp sử dụng trong những dòng chất lỏng trao đổi nhiệt, chât phụ gia cho ngành sản xuất sơn, giấy, nhựa và nhiều ứng dụng công nghệ khác. Đã bị cấm sản xuất vá rất hạn chế trong mức độ sử dụng.
Các hợp chất Dioxin: là các sản phẩm phụ trong các hoạt động sản xuất của các ngành công nghiệp, bị hạn chế khi sử dụng. Sinh viên : Đỗ Khánh Ly – MT1201 Trang 2 KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP GVHD: TS. Nguyễn Thị Huệ 3. Các hợp chất của Furan: là sản phẩm phụ của các ngành công nghiệp,sử dụng rất hạn chế.
DDT: là một trong những loại thuốc trừ sâu dùng để diệt côn trùng, bảo vệ mùa màng nông nghiệp. Toxaphene: là một loại thuốc trừ sâu, dùng để diệt côn trùng trên cây bông vải, cây lúa, cây ăn trái, các loại đậu và rau quả. Bị cấm sử dụng rỗng rãi. Aldrin: là một loại thuốc trừ sâu, được dùng để diệt côn trùng trong đất bảo vệ mùa màng, bị cấm sử dụng.
Dieldrin: là một loại thuốc trừ sâu, dùng đê kiểm soát côn trùng và các tác nhân gây bệnh. Rất hạn chế sử dụng. Eldrin: là loại thuốc trừ sâu, sử dụng trong các vụ mùa và kiểm soát động vật gặm nhấm, bị cấm sử dụng rộng rãi. Heptaclo: dùng để diệt côn trùng, diệt mối.
Mirex: là một trong những loại thuốc trừ sâu bị cấm sử dụng rộng rãi. Hexacloruabenzen (HCB) : thuộc nhóm thuốc trừ sâu và các sản phẩm phụ phát thải trong công nghiệp khi sản xuất nhựa, bị cấm sử dụng rộng rãi. Clordane: nằm trong danh sách thuốc trừ sâu bị cấm sử dụng. Độc tính của các chất POPs Trong tất cả các chất gây ô nhiễm do hoạt động của con người thải vào môi trường thì các hóa chất hữu cơ ô nhiễm khó phân hủy (POP) nằm trong số những chất nguy hiểm nhất.
Những hóa chất này rất độc hại, gây ra một loạt ảnh hưởng bất lợi về sinh sản như dị dạng bào thai, gây ảnh hưởng đến quá trình phát triển, thần kinh, miễn dịch và ung thư… gây tử vong ở người và động vật. Các chất POP cũng rất khó xử lý do tính bền vững cao đối với quá trình phân hủy tự nhiên. Chúng có khả năng di chuyển và phát tán qua những quãng đường dài kể từ nguồn phát sinh ban đầu theo gió, nước hoặc nhờ vào các loài di cư. POP có thể được hấp thụ dễ dàng vào các mô mỡ và tích tụ trong cơ thể của các sinh vật sống thông qua chuỗi thức ăn và trong cơ thể con người.
Sinh viên : Đỗ Khánh Ly – MT1201 Trang 3 KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP GVHD: TS. Nguyễn Thị Huệ Các chất thải hữu cơ bền (POPs) luôn tiềm tàng trong không khí, thức ăn nước uống sinh hoạt hàng ngày và có thể gây nhiều bệnh. Tuy nhiên người dân vẫn chưa có ý thức tự bảo vệ mình, bảo vệ môi trường. Cảnh báo của Chương trình môi trường Liên Hiệp quốc, qua nhiều công trình nghiên cứu cho thấy, POPs vô cùng bền vững, tồn tại lâu dài trong môi trường, có khả năng tích lũy sinh học trong nông sản, thực phẩm và trong các nguồn nước gây ra hàng loạt bệnh nguy hiểm đối với con người, đặc biệt là bệnh ung thư.
Đã có rất nhiều nghiên cứu chứng minh rằng POPs có thể phát tán đi rất xa, tồn lưu và tích tụ trong chuỗi thực phẩm cũng như trong mô tế bào của vật. Đặc tính của POPs là không màu, không mùi, không vị nên khó nhận biết bằng các giác quan; nặng hơn nước nên thường hay lắng đọng dưới đáy sông ngòi, kênh rạch; bền nên không cháy hết khi đốt mà chuyển sang dạng khí với tầm phát tán rộng và nguy hiểm hơn. Các chất này lan rộng thông qua nước, không khí và lưu nhiễm vào thực phẩm, hậu quả là nhiễm vào cơ thể con người. Đó là những hoá chất thường dùng để pha chế các loại thuốc bảo vệ thực vật có tác dụng mạnh và sử dụng trong công nghiệp với nhiều mục đích khác nhau.
Một số chất POPs còn được sản sinh ra một cách không chủ định trong quá trình sản xuất công nghiệp một số chất diệt cỏ như 2,4,5T hoặc trong quá trình đốt cháy không hoàn toàn của một số nguyên liệu như gỗ, giấy, luyện kim …vv. Mức độ nguy hiểm, độc hại của từng chất POPs là khác nhau, nhưng đều có một số đặc điểm chung: - Có độc tính cao. - Khó phân huỷ, có thể tồn tại nhiều năm thậm chí hàng chục năm trước khi phân huỷ thành dạng ít độc hại hơn. - Có thể bay hơi và phát tán đi xa theo không khí hoặc nước.
- Tích luỹ trong các mô mỡ động vật. Những khó khăn trong việc kiểm soát POPs - Chưa có quy chế và khung để quản lý các hợp chất POPs Sinh viên : Đỗ Khánh Ly – MT1201 Trang 4 KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP GVHD: TS. Nguyễn Thị Huệ - Chỉ mới chính thức tham gia công ước Stockhoml được hơn một năm qua và hiện nay mới đang tiến hành thực hiện việc xây dựng chương trình hành động quốc gia. - Khái niệm về sự phân biệt giữa POP hay chất thải nguy hai và chất thải độc hại vẫn chưa rõ ràng.
- Thiếu thiết bị, phòng thí nghiệm đạt chuẩn và mạng lưới quan trắc. Một số mẫu phân tích thậm chí còn phải gửi đi nước ngoài. - Không có thông tin chi tiết về nguồn thải và bảng thống kê số liệu nguồn thải. Các nguồn phát thải của POPs các loại luôn phân tán, không tập trung, nhất là đối với các nguồn phi công nghiệp, không kiểm soát được và cũng chưa có phân tích nào đã thực hiện đối với các nguồn này.
- Thiếu kỹ thuật và bộ phận nhân sự quản lý chuyên nghiệp. - Thiếu nguồn hỗ trợ tài chính để chương trình/ kế hoạch được xúc tiến. Đây cũng là yếu tố quan trọng đòi hỏi nhà nước phải có một khoản ngân sách cho việc quản lý toàn bộ các chất POPs này. Giới thiệu về PCBs Polychlorinated biphenyl (PCBs) là một nhóm các hợp chất nhân tạo được sử dụng rộng rãi trong quá khứ, chủ yếu trong các thiết bị điện nhưng chúng đã bị cấm vào cuối những năm 1970 ở nhiều nước bởi những nguy cơ gây hại cho môi trường và sức khỏe.
Tuy nhiên, PCBs là những hợp chất rất bền vững, hiện nay chúng vẫn còn tồn tại trong môi trường. Có khoảng 130 trong 209 loại phân tử PCBs từng được sử dụng trong mục đích thương mại. PCBs là hợp chất ưa mỡ, có khả năng gây ung thư nên đây là hợp chất rất độc, thậm chí khi nó chỉ ở một hàm lượng rất nhỏ. Vì vậy, việc loại bỏ, hạn chế và thậm chí cấm sử dụng hợp chất PCBs là điều hết sức cần thiết.
Sinh viên : Đỗ Khánh Ly – MT1201 Trang 5 KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP GVHD: TS. Nguyễn Thị Huệ Chƣơng 2: HIỆN TRẠNG QUẢN LÝ PCBs Ở VIỆT NAM VÀ TRÊN THẾ GIỚI 2.
