Luận văn thạc sĩ đánh giá tình trạng người mang ký sinh trùng sốt rét không biểu hiện triệu chứng bằng kỹ thuật rt qpcr tại huyện tuy đức tỉnh đắk nông

Luận văn thạc sĩ đánh giá tình trạng người mang ký sinh trùng sốt rét không triệu chứng bằng kỹ thuật RT qPCR tại huyện Tuy Đức, tỉnh Đắk Nông.

• Tác giả: Đinh Thị Ngọc Duyên
• Người hướng dẫn: TS. Huỳnh Hồng Quang
• Trường học: Đại học Quy Nhơn
• Chuyên ngành: Sinh học thực nghiệm
• Đề tài: Đánh giá tình trạng người mang ký sinh trùng sốt rét không biểu hiện triệu chứng bằng kỹ thuật RT-qPCR tại huyện Tuy Đức, tỉnh Đắk Nông
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019-2020
• Địa điểm: Quy Nhơn

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài luận văn
• 0.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 0.3. Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn
• 0.4. Bố cục luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Tình hình sốt rét thế giới và Việt Nam qua báo cáo năm 2017-2018
• 1.1.1. Trên toàn cầu
• 1.1.2. Tình hình sốt rét tại Việt Nam năm 2017-2018
• 1.1.3. Một số phương pháp phát hiện, chẩn đoán sốt rét hiện nay
• 1.1.3.1. Xét nghiệm lam máu nhuộm giêm sa
• 1.1.3.2. Xét nghiệm sinh học phân tử chẩn đoán ký sinh trùng sốt rét
• 1.1.3.3. Một số nghiên cứu đánh giá người mang KSTSR không triệu chứng
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Tiêu chuẩn tuyển chọn
• 2.3. Tiêu chuẩn loại trừ
• 2.4. Địa điểm và thời gian
• 2.5. Thiết kế nghiên cứu
• 2.6. Thu thập mẫu nghiên cứu
• 2.7. Quy trình nghiên cứu
• 2.8. Biến số và chỉ số đánh giá trong nghiên cứu
• 2.9. Kỹ thuật sử dụng trong nghiên cứu
• 2.9.1. Xét nghiệm lam máu soi KHV
• 2.9.2. Kỹ thuật xét nghiệm chẩn đoán nhanh SD-Bioline HRP2/pLDH Pf/Pv
• 2.9.3. Kỹ thuật phân tử RT-qPCR phát hiện loài và thể Plasmodium spp.
• 2.10. Phân tích số liệu
• 2.10.1. Phân tích dữ liệu
• 2.10.2. Dự kiến kết quả đầu ra
• 2.11. Khía cạnh đạo đức trong nghiên cứu
• 2.11.1. Sự chấp thuận của Hội đồng Đạo đức
• 2.11.2. Cam kết tham gia nghiên cứu thông qua
• 2.11.3. Quyền lợi của đối tượng tham gia
• 2.11.4. Bảo mật thông tin và số liệu
• 2.11.5. Dịch vụ chăm sóc y tế
• 2.11.6. Sự khích lệ và động viên đối tượng tham gia hoàn tất
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ BÀN LUẬN
• 3.1. Đặc điểm chung của nhóm đối tượng tham gia nghiên cứu
• 3.2. Tỷ lệ nhiễm ký sinh trùng ở người không triệu chứng bằng RT-qPCR
• 3.3. Tỷ lệ bệnh nhân có KST Plasmodium spp. dương tính không triệu chứng
• 3.4. Kết quả định loài Plasmodium spp. ca dương tính ở 3 xã
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• 0.5. Tỷ lệ nhiễm KSTSR thể vô tính ở người không biểu hiện triệu chứng
• 0.6. Xác định loài Plasmodium spp. và giao bào bằng phương pháp RT-qPCR
• TÍNH MỚI, TÍNH KHOA HỌC VÀ ĐIỂM HẠN CHẾ ĐỀ TÀI
• 0.7. Tính khoa học
• 0.8. Điểm hạn chế
• CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC CÁC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• QUYẾT ĐỊNH GIAO ĐỀ TÀI LUẬN VĂN THẠC SĨ (bản sao)

Tóm tắt

I. Tổng quan về ký sinh trùng sốt rét và RT qPCR

Nghiên cứu tập trung vào ký sinh trùng sốt rét (KSTSR) và việc sử dụng kỹ thuật RT-qPCR để phát hiện người mang ký sinh trùng không triệu chứng tại Tuy Đức, Đắk Nông. Sốt rét không triệu chứng là một thách thức lớn trong việc loại trừ bệnh sốt rét, đặc biệt tại các vùng lưu hành sốt rét như Tây Nguyên. Kỹ thuật RT-qPCR được chọn vì độ nhạy cao trong việc phát hiện RNA của Plasmodium spp., giúp xác định chính xác tỷ lệ người mang ký sinh trùng mà các phương pháp truyền thống như lam máu nhuộm giêm sa không thể phát hiện được.

1.1. Ký sinh trùng sốt rét và dịch tễ học

Ký sinh trùng sốt rét (Plasmodium spp.) là nguyên nhân chính gây bệnh sốt rét, với Plasmodium falciparum và Plasmodium vivax là hai loài phổ biến nhất. Tại Tuy Đức, Đắk Nông, bệnh sốt rét vẫn là vấn đề y tế công cộng nghiêm trọng. Nghiên cứu này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phát hiện người mang ký sinh trùng không triệu chứng, vì họ là nguồn lây nhiễm tiềm ẩn trong cộng đồng.

1.2. Phương pháp RT qPCR trong chẩn đoán sốt rét

RT-qPCR là kỹ thuật phân tử siêu nhạy, cho phép phát hiện RNA của Plasmodium spp. ngay cả ở mật độ thấp. Phương pháp này vượt trội so với các kỹ thuật truyền thống như lam máu nhuộm giêm sa và test nhanh, vốn không thể phát hiện được các ca bệnh không triệu chứng. Nghiên cứu này sử dụng RT-qPCR để đánh giá tỷ lệ người mang ký sinh trùng tại Tuy Đức, Đắk Nông, từ đó cung cấp dữ liệu quan trọng cho các chiến lược phòng chống sốt rét.

II. Phương pháp nghiên cứu và kết quả

Nghiên cứu được thực hiện dựa trên phương pháp cắt ngang, với mẫu nghiên cứu gồm 2809 người tại ba xã Quảng Trực, Đăk Ngo, và Đăk Buk So thuộc huyện Tuy Đức, tỉnh Đắk Nông. Kết quả cho thấy tỷ lệ người mang ký sinh trùng không triệu chứng là 4.6%, với sự khác biệt đáng kể giữa các vùng lưu hành sốt rét. RT-qPCR đã chứng minh hiệu quả trong việc phát hiện các ca bệnh tiềm ẩn, đặc biệt là Plasmodium falciparum và Plasmodium vivax.

2.1. Thiết kế nghiên cứu và thu thập mẫu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp cắt ngang dựa trên cộng đồng, với mẫu nghiên cứu được chọn ngẫu nhiên từ ba xã tại Tuy Đức. Các mẫu máu được thu thập và phân tích bằng RT-qPCR để phát hiện RNA của Plasmodium spp. Phương pháp này đảm bảo độ chính xác cao trong việc xác định tỷ lệ người mang ký sinh trùng không triệu chứng.

2.2. Kết quả và phân tích dữ liệu

Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ người mang ký sinh trùng không triệu chứng là 4.6%, với tỷ lệ cao nhất tại xã Quảng Trực (12.8%). RT-qPCR đã phát hiện được cả Plasmodium falciparum và Plasmodium vivax, cho thấy sự đa dạng của ký sinh trùng sốt rét tại khu vực nghiên cứu. Dữ liệu này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc sử dụng các phương pháp chẩn đoán hiện đại trong việc quản lý bệnh sốt rét.

III. Ý nghĩa và ứng dụng thực tiễn

Nghiên cứu này có ý nghĩa quan trọng trong việc đánh giá gánh nặng bệnh sốt rét tại Tuy Đức, Đắk Nông, đặc biệt là việc phát hiện người mang ký sinh trùng không triệu chứng. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở dữ liệu quan trọng cho các chiến lược phòng chống và loại trừ sốt rét tại khu vực Tây Nguyên. Việc sử dụng RT-qPCR trong chẩn đoán sốt rét không triệu chứng có thể giúp giảm thiểu sự lây lan của bệnh và tiến tới mục tiêu loại trừ sốt rét vào năm 2030.

3.1. Ý nghĩa khoa học

Nghiên cứu này đã chứng minh hiệu quả của RT-qPCR trong việc phát hiện người mang ký sinh trùng không triệu chứng, một thách thức lớn trong việc loại trừ sốt rét. Kết quả nghiên cứu cung cấp dữ liệu quan trọng về tỷ lệ người mang ký sinh trùng tại Tuy Đức, Đắk Nông, từ đó hỗ trợ các chiến lược phòng chống sốt rét hiệu quả hơn.

3.2. Ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu có thể được áp dụng trong các chương trình phòng chống sốt rét tại Tuy Đức, Đắk Nông, đặc biệt là việc sử dụng RT-qPCR để phát hiện và điều trị sớm các ca bệnh không triệu chứng. Điều này giúp giảm thiểu sự lây lan của bệnh và tiến tới mục tiêu loại trừ sốt rét vào năm 2030.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Sốt rét vẫn là một trong những vấn đề y tế công cộng quan trọng trên toàn cầu, với khoảng 219 triệu ca mắc được ghi nhận vào năm 2017, giảm nhẹ so với 239 triệu ca năm 2010 nhưng chưa có tiến bộ đáng kể trong giai đoạn 2015-2017. Tại Việt Nam, số ca mắc sốt rét có xu hướng giảm, tuy nhiên vùng Tây Nguyên, đặc biệt là tỉnh Đắk Nông, vẫn ghi nhận tỷ lệ lưu hành cao, chiếm gần 70% số ca cả nước. Một thách thức lớn trong loại trừ sốt rét là nhóm người mang ký sinh trùng sốt rét không biểu hiện triệu chứng (NMTKTC), vốn khó phát hiện bằng các phương pháp xét nghiệm truyền thống như lam máu nhuộm giêm sa hay test nhanh.

Nghiên cứu này được thực hiện tại huyện Tuy Đức, tỉnh Đắk Nông trong giai đoạn 2019-2020 nhằm xác định tỷ lệ NMTKTC bằng kỹ thuật RT-qPCR, một phương pháp phân tử siêu nhạy phát hiện mRNA của ký sinh trùng Plasmodium spp. Qua đó, nghiên cứu hướng tới mục tiêu đánh giá chính xác gánh nặng bệnh tật do sốt rét không triệu chứng, góp phần đề xuất các biện pháp can thiệp phù hợp trong lộ trình loại trừ sốt rét đến năm 2030. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào ba xã có mức độ lưu hành sốt rét khác nhau: Quảng Trực (nặng), Đăk Ngo (vừa) và Đăk Buk So (nhẹ), với tổng cộng 2809 người tham gia. Kết quả cho thấy tỷ lệ NMTKTC chung là 4,6%, trong đó xã Quảng Trực có tỷ lệ cao nhất lên đến 12,8%, phản ánh sự khác biệt có ý nghĩa giữa các vùng lưu hành. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc nhận diện ổ chứa tiềm ẩn của ký sinh trùng sốt rét, từ đó hỗ trợ các chương trình phòng chống và loại trừ sốt rét hiệu quả hơn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình dịch tễ học sốt rét, tập trung vào khái niệm người mang ký sinh trùng không triệu chứng (asymptomatic parasitemia) và vai trò của họ trong chu trình lan truyền bệnh. Các khái niệm chính bao gồm:

• Người mang ký sinh trùng không triệu chứng (NMTKTC): Người nhiễm Plasmodium spp. nhưng không có biểu hiện lâm sàng, có thể là nguồn lây truyền tiềm ẩn.
• Kỹ thuật RT-qPCR: Phương pháp sinh học phân tử định lượng mRNA của ký sinh trùng, có độ nhạy cao hơn nhiều so với kính hiển vi và test nhanh, giúp phát hiện nhiễm trùng mật độ thấp.
• Phân bố dịch tễ sốt rét theo vùng lưu hành: Phân loại vùng lưu hành sốt rét thành nặng, vừa và nhẹ dựa trên tỷ lệ mắc và mật độ ký sinh trùng.
• Miễn dịch bán cấp tính: Miễn dịch phát triển theo tuổi và mức độ phơi nhiễm, ảnh hưởng đến tỷ lệ biểu hiện triệu chứng và mật độ ký sinh trùng.
• Ổ chứa tiềm ẩn: Nhóm người mang ký sinh trùng không triệu chứng đóng vai trò quan trọng trong duy trì và lan truyền sốt rét trong cộng đồng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được thiết kế theo phương pháp cắt ngang cộng đồng, tiến hành từ tháng 7/2019 đến tháng 9/2020 tại ba xã thuộc huyện Tuy Đức, tỉnh Đắk Nông. Cỡ mẫu là 2809 người, được chọn theo phương pháp chọn mẫu đa giai đoạn nhằm đảm bảo đại diện cho các vùng lưu hành sốt rét nặng, vừa và nhẹ.

Nguồn dữ liệu thu thập bao gồm mẫu máu đầu ngón tay của người tham gia, được xét nghiệm bằng ba phương pháp: lam máu nhuộm giêm sa, test nhanh và kỹ thuật RT-qPCR tại phòng thí nghiệm Viện Sốt rét-Ký sinh trùng-Côn trùng Quy Nhơn. RT-qPCR sử dụng đích mRNA của Plasmodium spp. để phát hiện ký sinh trùng với độ nhạy cao, đặc biệt hiệu quả trong phát hiện các trường hợp nhiễm trùng mật độ thấp không thể phát hiện bằng các phương pháp truyền thống.

Dữ liệu được phân tích bằng phần mềm Microsoft Excel 2010, tập trung vào tỷ lệ NMTKTC theo từng xã và theo mùa (giữa mùa mưa và giữa mùa khô). Phân tích thống kê so sánh tỷ lệ giữa các vùng và giữa các thời điểm nhằm đánh giá sự khác biệt có ý nghĩa thống kê. Quy trình nghiên cứu tuân thủ các quy định đạo đức, có sự đồng thuận tự nguyện của người tham gia và bảo mật thông tin cá nhân.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tỷ lệ NMTKTC chung: Trong tổng số 2809 người tham gia, tỷ lệ người mang ký sinh trùng sốt rét không biểu hiện triệu chứng được phát hiện bằng RT-qPCR là 4,6%. Đây là tỷ lệ đáng kể, cho thấy nhóm NMTKTC là nguồn lây truyền tiềm ẩn trong cộng đồng.

2. Phân bố theo vùng lưu hành: Tỷ lệ NMTKTC tại xã Quảng Trực (vùng sốt rét lưu hành nặng) cao nhất với 12,8% ở giữa mùa mưa và 12,6% giữa mùa khô. Xã Đăk Ngo (vùng lưu hành vừa) có tỷ lệ ổn định 3,6% ở cả hai thời điểm, trong khi xã Đăk Buk So (vùng lưu hành nhẹ) có tỷ lệ thấp nhất, khoảng 1,5% đến 1,8%. Sự khác biệt tỷ lệ giữa các vùng có ý nghĩa thống kê, phản ánh mức độ lưu hành sốt rét khác nhau.

3. So sánh theo mùa: Tỷ lệ NMTKTC không có sự thay đổi đáng kể giữa mùa mưa và mùa khô trong cùng một vùng, cho thấy ổ chứa ký sinh trùng không triệu chứng duy trì ổn định quanh năm.

4. Xác định loài Plasmodium spp.: Kỹ thuật RT-qPCR cho phép định loài ký sinh trùng, chủ yếu là P. falciparum và P. vivax, đồng thời phát hiện thể vô tính và giao bào, góp phần đánh giá khả năng lan truyền bệnh.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu khẳng định vai trò quan trọng của nhóm người mang ký sinh trùng không triệu chứng trong việc duy trì và lan truyền sốt rét tại huyện Tuy Đức. Tỷ lệ NMTKTC 4,6% tuy thấp hơn so với tỷ lệ mắc có triệu chứng, nhưng vẫn là nguồn lây truyền tiềm ẩn khó kiểm soát bằng các phương pháp chẩn đoán truyền thống. Sự khác biệt tỷ lệ giữa các vùng lưu hành phù hợp với các báo cáo dịch tễ học sốt rét tại Việt Nam và khu vực Đông Nam Á, nơi tỷ lệ NMTKTC cao hơn ở vùng lưu hành nặng.

Việc không có sự khác biệt đáng kể về tỷ lệ NMTKTC giữa mùa mưa và mùa khô cho thấy ký sinh trùng có thể tồn tại trong cộng đồng quanh năm, làm tăng thách thức trong kiểm soát và loại trừ sốt rét. Kỹ thuật RT-qPCR với độ nhạy cao đã phát hiện được nhiều ca nhiễm trùng mật độ thấp mà kính hiển vi và test nhanh không thể phát hiện, phù hợp với các nghiên cứu quốc tế về vai trò của công nghệ phân tử trong giám sát sốt rét.

Dữ liệu cũng cho thấy sự tồn tại của giao bào Plasmodium spp. trong nhóm NMTKTC, làm tăng nguy cơ lây truyền qua muỗi Anopheles. Điều này đồng thuận với các nghiên cứu khác cho thấy người mang ký sinh trùng không triệu chứng có thể là nguồn lây truyền chính trong cộng đồng, đặc biệt tại các vùng lưu hành thấp và vừa.

Kết quả nghiên cứu có thể được trình bày qua biểu đồ cột thể hiện tỷ lệ NMTKTC theo từng xã và theo mùa, cũng như bảng phân bố loài Plasmodium spp. và tỷ lệ giao bào, giúp minh họa rõ ràng sự khác biệt và xu hướng dịch tễ.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường giám sát bằng kỹ thuật phân tử: Áp dụng rộng rãi kỹ thuật RT-qPCR trong giám sát sốt rét tại các vùng lưu hành để phát hiện sớm và chính xác nhóm người mang ký sinh trùng không triệu chứng, từ đó có biện pháp can thiệp kịp thời. Thời gian thực hiện: ngay trong giai đoạn 2024-2026; Chủ thể: Trung tâm kiểm soát bệnh tật tỉnh và Viện nghiên cứu.

2. Triển khai điều trị tiệt căn cho nhóm NMTKTC: Xây dựng chương trình điều trị đặc hiệu cho người mang ký sinh trùng không triệu chứng nhằm giảm nguồn lây truyền, phối hợp với các chiến dịch điều trị hàng loạt (MDA) tại các điểm nóng. Thời gian: 2024-2028; Chủ thể: Sở Y tế, trạm y tế xã.

3. Tuyên truyền nâng cao nhận thức cộng đồng: Tổ chức các hoạt động truyền thông về nguy cơ và vai trò của người mang ký sinh trùng không triệu chứng trong lan truyền sốt rét, khuyến khích người dân tham gia xét nghiệm và điều trị. Thời gian: liên tục; Chủ thể: Ban chỉ đạo phòng chống sốt rét địa phương, các tổ chức cộng đồng.

4. Nghiên cứu bổ sung về đặc điểm miễn dịch và sinh học ký sinh trùng: Thực hiện các nghiên cứu chuyên sâu về miễn dịch bán cấp tính và khả năng tồn tại của ký sinh trùng trong nhóm NMTKTC để phát triển các biện pháp can thiệp hiệu quả hơn. Thời gian: 2024-2027; Chủ thể: các viện nghiên cứu, trường đại học.

5. Phối hợp liên vùng và quốc tế: Tăng cường hợp tác với các tỉnh lân cận và quốc gia biên giới để kiểm soát lưu hành sốt rét, đặc biệt là nhóm người di biến động và dân tộc thiểu số. Thời gian: liên tục; Chủ thể: Bộ Y tế, các cơ quan quản lý biên giới.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà quản lý y tế công cộng: Luận văn cung cấp số liệu và phân tích chi tiết về tỷ lệ người mang ký sinh trùng không triệu chứng, giúp hoạch định chính sách phòng chống sốt rét hiệu quả, đặc biệt trong lộ trình loại trừ sốt rét đến năm 2030.

2. Nhân viên y tế và cán bộ phòng chống sốt rét: Thông tin về kỹ thuật RT-qPCR và vai trò của nhóm NMTKTC hỗ trợ nâng cao năng lực chẩn đoán, giám sát và điều trị tại các vùng lưu hành sốt rét.

3. Nhà nghiên cứu và học viên chuyên ngành sinh học thực nghiệm, dịch tễ học: Luận văn cung cấp cơ sở lý thuyết, phương pháp nghiên cứu và dữ liệu thực nghiệm quý giá về dịch tễ sốt rét và kỹ thuật phân tử hiện đại.

4. Các tổ chức phi chính phủ và quốc tế tham gia phòng chống sốt rét: Tài liệu giúp hiểu rõ thách thức trong loại trừ sốt rét tại Việt Nam, từ đó thiết kế các chương trình can thiệp phù hợp với thực tiễn địa phương.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao cần sử dụng kỹ thuật RT-qPCR thay vì các phương pháp truyền thống?
   RT-qPCR có độ nhạy và đặc hiệu cao hơn nhiều, có thể phát hiện ký sinh trùng sốt rét ở mật độ rất thấp mà kính hiển vi hay test nhanh không thể phát hiện, đặc biệt quan trọng trong phát hiện người mang ký sinh trùng không triệu chứng.

2. Người mang ký sinh trùng không triệu chứng có nguy cơ lây truyền bệnh không?
   Có. Mặc dù không có triệu chứng, nhóm này vẫn mang thể vô tính và giao bào của ký sinh trùng, có thể truyền bệnh cho muỗi và tiếp tục chu trình lây truyền trong cộng đồng.

3. Tỷ lệ người mang ký sinh trùng không triệu chứng tại huyện Tuy Đức là bao nhiêu?
   Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ chung là khoảng 4,6%, trong đó xã Quảng Trực có tỷ lệ cao nhất lên đến 12,8%, phản ánh sự khác biệt theo vùng lưu hành.

4. Có sự khác biệt về tỷ lệ người mang ký sinh trùng không triệu chứng giữa mùa mưa và mùa khô không?
   Nghiên cứu không ghi nhận sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai mùa, cho thấy ổ chứa ký sinh trùng không triệu chứng duy trì ổn định quanh năm.

5. Các biện pháp can thiệp nào được đề xuất để kiểm soát nhóm người mang ký sinh trùng không triệu chứng?
   Bao gồm tăng cường giám sát bằng kỹ thuật phân tử, điều trị tiệt căn cho nhóm này, tuyên truyền nâng cao nhận thức cộng đồng, nghiên cứu bổ sung về miễn dịch và sinh học ký sinh trùng, cũng như phối hợp liên vùng và quốc tế.

Kết luận

• Tỷ lệ người mang ký sinh trùng sốt rét không biểu hiện triệu chứng tại huyện Tuy Đức là 4,6%, với sự phân bố khác biệt rõ rệt giữa các vùng lưu hành sốt rét nặng, vừa và nhẹ.
• Kỹ thuật RT-qPCR là công cụ hiệu quả, nhạy cao trong phát hiện NMTKTC, vượt trội so với các phương pháp truyền thống.
• Nhóm NMTKTC đóng vai trò quan trọng trong duy trì và lan truyền sốt rét, là thách thức lớn trong lộ trình loại trừ sốt rét đến năm 2030.
• Cần triển khai các biện pháp can thiệp đồng bộ, bao gồm giám sát phân tử, điều trị tiệt căn, truyền thông cộng đồng và nghiên cứu chuyên sâu để kiểm soát ổ chứa tiềm ẩn này.
• Các bước tiếp theo bao gồm mở rộng nghiên cứu tại các vùng khác, áp dụng kỹ thuật RT-qPCR trong giám sát thường xuyên và xây dựng chính sách điều trị phù hợp nhằm tiến tới loại trừ sốt rét bền vững.

Hành động ngay hôm nay để nâng cao hiệu quả phòng chống sốt rét, bảo vệ sức khỏe cộng đồng và góp phần vào mục tiêu loại trừ sốt rét quốc gia năm 2030!

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề từ trang 1 đến trang 3; Chƣơng 1. Tổng quan tài liệu từ trang từ trang 4 đến 37; Chƣơng 2. Đối tƣợng và Phƣơng pháp nghiên cứu, từ trang 38 đến 48; Chƣơng 3. Kết quả nghiên cứu và Bàn luận, từ trang 49 đến 80; Kết luận và Kiến nghị, từ trang 81 đến trang 82; Tính mới, tính khoa học, điểm hạn chế đề tài, từ trang 82 đến trang 83; Công trình khoa học đã công bố của tác giả, trang 84; Danh mục các tài liệu tham khảo, từ trang 85 đến 91.

e 4 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tình hình sốt rét thế giới và Việt Nam qua báo cáo năm 2017-2018 1. Trên toàn cầu Báo cáo sốt rét của Tổ chức Y tế thế giới (TCYTTG) năm 2018 (WHO, 2018) cho biết những năm qua có nhiều sự đầu tƣ về kinh phí, kỹ thuật vào các chƣơng trình Phòng chống và Loại trừ sốt rét (PC&LTSR) và nghiên cứu sốt rét cũng nhƣ tiến bộ trên tất cả lĩnh vực can thiệp phòng ngừa, chẩn đoán, điều trị và giám sát. Báo cáo cũng bao gồm các chuyên đề về loại trừ sốt rét và các mối đe dọa chính trong cuộc chiến chống lại bệnh sốt rét (SR).

Báo cáo này dựa trên thông tin nhận đƣợc từ các chƣơng trình PCSR Quốc gia và các đối tác khác ở các quốc gia lƣu hành bệnh. Trong năm 2017, ƣớc tính có khoảng 219 triệu ca ghi nhận trên toàn cầu, so với 239 triệu ca năm 2010 và 217 triệu ca trong năm 2016. Hầu hết bệnh nhân sốt rét (BNSR) trong năm 2017 đều nằm ở châu Phi (92%), tiếp theo là khu vực Đông Nam Á (5%) và Đông Địa Trung Hải (2%). Mƣời lăm quốc gia ở vùng cận Sahara, châu Phi và Ấn Độ chiếm gần 80% gánh nặng bệnh toàn cầu.

Năm nƣớc chiếm gần 1/2 số BNSR trên toàn cầu là Nigeria (25%), Congo (11%), Mozambique (5%), Ấn Độ (4%) và Uganda (4%). 10 quốc gia có gánh nặng cao nhất ở châu Phi báo cáo có sự gia tăng BNSR vào năm 2017 so với năm 2016. Ngƣợc lại, Ấn Độ báo cáo ít hơn 3 triệu ca so với cùng kỳ, giảm 24% so với năm 2016. Rwanda đã ghi nhận giảm gánh nặng SR, với 430.000 BNSR, ít hơn trong năm 2017 và Ethiopia và Pakistan rõ rệt hơn 240.000 BNSR so với cùng kỳ.

Tỷ lệ mắc mới SR giảm trên toàn cầu trong giai đoạn (2010-2017), từ 72 xuống còn 59 ca/1000 dân có nguy cơ. Mặc dù, con số này thể hiện mức giảm 18% trong giai đoạn này, nhƣng số ca/1000 dân số có nguy cơ vẫn ở mức 59 so với toàn cầu trong 3 năm qua. Số liệu ở các nƣớc Đông Nam Á tiếp tục e 5 cho thấy tỷ lệ mắc bệnh giảm từ 17 ca bệnh /1000 dân có nguy cơ trong năm 2010 xuống còn 7 vào năm 2017 (giảm 59%). Tất cả khu vực khác đều ghi nhận có ít tiến triển hoặc gia tăng tỷ lệ mắc SR.

Châu Mỹ ghi nhận có sự gia tăng số BNSR, phần lớn là do việc lan truyền ở Brazil, Nicaragua và Venezuela. Trong khu vực Châu Phi, tỷ lệ mắc mới SR vẫn duy trì ở 219 ca/ 1000 dân có nguy cơ mắc bệnh trong năm thứ hai liên tiếp. falciparum là loài ký sinh trùng sốt rét (KSTSR) phổ biến nhất trong khu vực Châu Phi, chiếm 99,7% số BNSR ƣớc tính vào năm 2017, cũng nhƣ trong khu vực Đông Nam Á (62,8%), Đông Địa Trung Hải (69%) và Tây Thái Bình Dƣơng (71,9%). Trong khi đó, loài P.

vivax là ký sinh trùng chủ yếu ở khu vực châu Mỹ, chiếm 74,1% số BNSR. Tuy nhiên, cơ cấu ký sinh trùng này đến nay vẫn đang tiếp tục thay đổi theo từng quốc gia và vùng lãnh thổ.000 ca TVSR trên toàn cầu so với 451.000 ca ƣớc tính năm 2016 và 607. Trẻ em dƣới 5 tuổi là nhóm liên quan nhất. Năm 2017, trẻ em chiếm 61% trong số TVSR toàn cầu.

châu Phi chiếm 93% số TVSR vào năm 2017. Mặc dù, châu Phi là nơi có số TVSR cao nhất vào năm 2017 và khu vực này cũng chiếm 88% số TVSR toàn cầu. Gần 80% số TVSR toàn cầu trong năm 2017 tập trung ở 17 nƣớc châu Phi và Ấn Độ; 7 trong số các nƣớc này chiếm 53% tất cả ca tử vong toàn cầu: Nigeria (19%), Congo (11%), Burkina Faso (6%), Tanzania (5%), Sierra Leone (4%), Niger (4%), Ấn Độ (4%). Tất cả khu vực theo phân bố của TCYTTG ngoại trừ khu vực châu Mỹ ghi nhận sự sụt giảm số TVSR năm 2017 so với năm 2010.

Sự sụt giảm lớn nhất xảy ra ở Đông Nam Á (54%), châu Phi (40%) và Đông Địa Trung Hải (10%). Dù vậy, tỷ lệ giảm TVSR cũng chậm lại kể từ năm 2015, phản ánh xu hƣớng về tỷ lệ mắc mới. Tình hình sốt rét tại Việt Nam năm 2017-2018 Tình hình SR của Việt Nam hiện chỉ còn tập trung ở khu vực miền Trung- Tây Nguyên và Nam Bộ-Lâm Đồng, các tỉnh phía Bắc có số mắc thấp hơn, chủ e 6 yếu là ca ngoại lai từ nhóm dân di biến động tại các tỉnh Tây Nguyên, Bình Phƣớc, một số khác do lao động nƣớc ngoài trở về nhƣ Lào, Campuchia, Angola. Kết quả thực hiện Phòng chống và loại trừ sốt rét trên toàn quốc năm 2018 so sánh với 2017 cho thấy: Số BNSR giảm 18,3% (6.411), số KSTSR tăng 5,8%, tỷ lệ KSTSR/1.000 dân tăng 5,7%, số sốt rét ác tính giảm 67,6%, số tử vong giảm 5 ca và không có dịch xảy ra.

Tiếp tục tập trung cao những vùng sốt rét lƣu hành (SRLH) nặng, kháng thuốc và đối tƣợng nguy cơ cao, củng cố yếu tố bền vững, ngăn chặn SR quay trở lại tiến tới LTSR. Số BNSR phân theo từng khu vực trong năm 2018 so với năm 2017 cho thấy ngoại trừ khu vực Tây Nguyên, các khu vực khác đều có số BNSR giảm so với năm 2017. Đặc biệt, miền núi phía Bắc, đồng bằng Trung du Bắc bộ, Khu IV cũ và Khu vực Đồng bằng sông Cửu Long số BNSR giảm trên 40%. Tây Nguyên có số BNSR gia tăng (23,2%) và đây là năm thứ 2 liên tiếp BNSR tăng ở khu vực này.440) so với cùng kỳ 2016; năm 2018 tăng 23,20% (2.060) so với cùng kỳ 2017.

Phân bố BNSR theo tháng toàn quốc năm 2018 so với năm 2017 và trung bình các tháng 5 năm 2013-2017 cho thấy số BNSR trong các tháng năm 2018 cao ở các tháng cuối năm (tháng 9-12) và các tháng đầu năm (tháng 1-5). BNSR giảm và duy trì mức 400-500 ca các tháng giữa năm (tháng 4-8). So với các tháng năm 2017, BNSR các tháng năm 2018 thấp hơn, các tháng năm 2017 thấp nhất 558 ca vào tháng 1, các tháng còn lại cao trên 600 ca và cao nhất vào tháng 12 năm 2017 với 1. So với giai đoạn (2013-2017), số BNSR các tháng năm 2018 thấp hơn đáng kể, trung bình tháng giai đoạn (2013-2017) thấp ở các tháng 2 đến tháng 8, thấp nhất vào tháng 4 (1.287 ca) và cao nhất 10-12 và tháng 1 (trên 1.

Về diễn biến số BNSR và KSTSR giai đoạn (2009-2017) cho thấy số mắc giảm dần đều qua giai đoạn 10 năm (2009-2018) với số BNSR cao nhất là 60.867 ca, số lƣợng BNSR bắt đầu giảm từ năm 2010 (54.406 ca năm 2013 và giảm dần. Năm e 7 2018 số BNSR giảm 88,71% so với năm 2009. Số KSTSR từ năm 2009 duy trì mức cao đến năm 2014 và giảm nhiều trong giai đoạn 2015-2016. Số KSTSR tăng liên tiếp trong 3 năm gần đây với năm 2016 (4.

Số KSTSR năm 2018 giảm ở hầu hết khu vực, riêng Tây Nguyên tăng 27,18% so cùng kỳ năm 2017. Năm 2018, bệnh nhân có KST tăng ở 14 tỉnh, phân bố ở các khu vực nhƣ sau: Khu vực miền Bắc: Bắc Kạn tăng 1 ca (5/4), Hòa Bình tăng 2 ca (4/2), Hà Nội tăng 3 ca (16/13), Nghệ An tăng 8,33% (26/24). Khu vực miền Trung: Đà Nẵng tăng 3 ca (5/2), Thừa Thiên Huế tăng 8 ca, Phú Yên tăng 376,47%, Bình Định tăng 18,42%, Bình Thuận tăng 2 ca. Khu vực Tây Nguyên có Gia Lai tăng 30,76%, Kon Tum tăng 26,42%, Đăk Lăk tăng 46,29%.

Số lƣợng KSTSR 10 tỉnh cao nhất chiếm 89,03% so với toàn quốc (4.811) gồm Bình Phƣớc 1.243 ca, Gia Lai 1.101 ca, Đắk Lắk 768 ca, Phú Yên 324 ca, Đăk Nông 218 ca, Lâm Đồng 175 ca, Kon Tum 134 ca, Khánh Hòa 125 ca, Bình Thuận 102 ca, Quảng Bình 95 ca. BNSR ác tính của toàn quốc năm 2018 giảm 25 ca so với cùng kỳ năm 2017 (12/37), khu vực miền Bắc (1 ca), ven biển miền Trung (5 ca), khu vực Tây Nguyên (3 ca), Đông Nam bộ (1 ca), Đồng bằng Cửu Long (2 ca). Các tỉnh có số BNSR ác tính cao nhất ở vùng SRLH nặng nhƣ Bình Phƣớc, Gia Lai, Khánh Hòa. Các tỉnh/ thành có số KSTSR cao nhất năm 2018 và so với 2017 Tỷ lệ % KSTSR Tỷ lệ KSTSR/ KSTSR KSTSR TT Tỉnh năm KSTSR/ 1.000 dân số SRLH giảm (-) 1 Bình Phƣớc 1.101 0,76 1,13 842 +30,76 3 Đắk Lắk 768 0,40 0,52 525 +46,29 4 Phú Yên 324 0,34 1,03 68 +376,47 e 8 Tỷ lệ % KSTSR Tỷ lệ KSTSR/ KSTSR KSTSR TT Tỉnh năm KSTSR/ 1.000 dân số SRLH giảm (-) 5 Đắk Nông 218 0,36 0,40 262 -16,79 6 Lâm Đồng 175 0,14 0,26 149 +17,45 7 Kon Tum 134 0,23 0,31 106 +26,42 8 Khánh Hoà 125 0,10 0,65 144 -13,19 9 Bình Thuận 102 0,08 0,15 100 +2,00 10 Quảng Bình 95 0,10 0,23 122 -22,13 Hai tỉnh có KSTSR cao nhất là Bình Phƣớc và Gia Lai, có 6 tỉnh tăng KSTSR so với cùng kỳ năm 2017 nhƣ Gia Lai tăng 30,76%, Đăk Lăk tăng 46,29%, Phú Yên tăng 376,47%, Lâm Đồng tăng 17,45%, Kon Tum tăng 26,42%, Bình Thuận tăng 2%.

Số lƣợng KSTSR năm 2018 cao nhất ở khu vực Tây Nguyên và Đông Nam Bộ. Đây cũng là nơi có 3 tỉnh có KSTSR cao nhất trong toàn quốc Bình Phƣớc, Gia Lai và Đắk Lắk. Số lƣợng KSTSR khu vực Tây Nguyên và Đông Nam Bộ chiếm 77,93% (3.813) so với tổng số KSTSR cả nƣớc. Bản đồ phân bố ký sinh trùng sốt rét toàn quốc năm 2018 Điểm đặc biệt cần lƣu ý là số BNSR từ năm 2017-2018 cao nhất ở các tỉnh Tây Nguyên có liên quan trên nhóm dân nguy cơ cao nhƣ đi rừng, ngủ rẫy và có liên quan công việc dài ngày trong rừng để lấy mật ong, phong lan, lấy gỗ, thu hoạch theo vào mùa vụ của từng vùng ở vùng giáp ranh giữa 3 tỉnh Phú Yên, e 10 Đăk Lăk và Gia Lai.813 bệnh nhân có KSTSR, trong đó P.

vivax chiếm 36%, nhiễm phối hợp 2%.Cơ cấu KSTSR năm 2018 có sự khác nhau giữa các khu vực: Khu vực miền Bắc có 104 KSTSR, trong đó có 61 ca P. ovale (1,92%), 1 nhiễm phối hợp (0,96%) và miền Trung và Tây Nguyên có 3. vivax chiếm 35,63%; 7 ca P.