MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Xóa đói, giảm nghèo là một chủ trương lớn, một chính sách trọng điểm mà Đảng và chính phủ ta luôn quan tâm và đặt lên làm vấn đề quan trọng hàng đầu. Từ trước đến nay, việc đánh giá nghèo đói vẫn dựa trên mức thu nhập của người dân, vào những năm 90 của thế kỷ 20 người nghèo là người có mức thu nhập trung bình thấp hơn 1 USD/ngày, hiện nay người nghèo là người có thu nhập nhỏ hơn 2 USD/ngày/người theo tiêu chuẩn của Ngân hàng Thế giới (WB). Với xu hướng phát triển của nền kinh tế thế giới, sự tiến bộ của trình độ khoa học kĩ thuật, sự đổi mới về tư duy và nhận thức.
Đảng và nhà nước đang xây dựng một chương trình Xoá đói, giảm nghèo theo hướng bền vững và đó là mục tiêu xuyên suốt trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội của đất nước trong thời kỳ đổi mới. Đất nước ta đang từng bước công nghiệp hoá, hiện đại hoá và hội nhập kinh tế quốc tế. Từ sau khi chuyển đổi nền kinh tế bao cấp sang cơ chế thị trường có quản lý của nhà nước, định hướng xã hội chủ nghĩa đến nay, chúng ta đã đạt được nhiều thành tựu nổi bật. Trong nông nghiệp: từ một nước phải nhập khẩu gạo, Việt Nam đã trở thành nước xuất khẩu nông sản có thứ bậc trên thế giới.
Đứng thứ hai về xuất khẩu gạo, cà phê, điều; đứng thứ tư về cao su; đứng thứ sáu về chè. Ngành công nghiệp và dịch vụ cũng đóng góp một phần không nhỏ trong sự tăng trửởng nhanh và ổn định của nền kinh tế nước ta. Đời sống vật chất, tinh thần của nhân dân ngày càng được cải thiện. Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu đạt được cũng còn nhiều vấn đề tồn tại cần giải quyết.
Một trong những vấn đề đó là tình trạng nghèo đói của một bộ phận dân cư trong xã hội. Trong những năm qua, Việt Nam đã đạt được một bước tiến ấn tượng trong công tác giảm nghèo. Tỷ lệ đói nghèo trên tổng số dân giảm liên tục trên cả nước và từng địa bàn. Tuy đạt được thành tích đáng kể trên nhưng Việt Nam vẫn đang phải đối diện với nhiều thách thức để duy trì kết quả giảm n 2 nghèo đã đạt được và đảm bảo tính bền vững của giảm nghèo, đó là: Độ bao phủ đối tượng chưa cao, do xuất phát từ đo lường nghèo đói chủ yếu dựa vào thu nhập mà chưa tính đến các đối tượng khác tuy thu nhập trên chuẩn nghèo nhưng vẫn không tiếp cận được một số nhu cầu thiết yếu về y tế, giáo dục, nước sạch.
Mức độ nghèo phản ánh chưa chính xác nếu chỉ đo lường nghèo đói dựa vào thu nhập, thiếu công bằng trong thực hiện các chính sách giảm nghèo và an sinh xã hội, còn một bộ phận người dân chưa được hưởng các chính sách trợ giúp của Nhà nước do không phải là "hộ nghèo". Thách thức về tính bền vững trong thực hiện mục tiêu giảm nghèo, tình trạng tái nghèo còn cao, một bộ phận nghèo kinh niên vẫn tồn tại Vì vậy, việc nghiên cứu, chuyển đổi phương pháp tiếp cận đo lường nghèo đói từ đơn chiều dựa vào thu nhập sang đa chiều để đáp ứng các nhu cầu cơ bản tối thiểu của người dân là một đòi hỏi mang tính khách quan để thực hiện mục tiêu giảm nghèo bền vững trong giai đoạn tới. Trên cơ sở đó, được sự đồng ý của nhà trường và sự giúp đỡ của Th.s Nguyễn Mạnh Thắng, tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Đánh giá thực trạng nghèo theo hướng tiếp cận nghèo đa chiều và giải pháp giảm nghèo bền vững tại xã Bảo Lý - Phú Bình - Thái Nguyên”. Mục tiêu của đề tài nghiên cứu • Mục tiêu chung Đánh giá thực trạng nghèo đói theo hướng tiếp cận đa chiều thông qua các chỉ số nghèo đói đa chiều và chuẩn nghèo hiện nay.
Từ đó đề xuất các giải pháp để giảm nghèo bền vững, không còn tình trạng tái nghèo tại xã Bảo Lý, huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên. • Mục tiêu cụ thể - Đánh giá được thực trạng nghèo đói của xã Bảo Lý thông qua phương pháp tiếp cận nghèo đa chiều và đơn chiều. - So sánh được thực trạng nghèo của phương pháp tiếp cận đa chiều so với phương pháp tiếp cận đơn chiều theo thu nhập. - Phân tích được những nguyên nhân ảnh hưởng đến tình trạng nghèo đa chiều và đơn chiều.
- Đề xuất được các giải pháp nhằm thoát nghèo bền vững. Ý nghĩa của đề tài Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học Nghiên cứu đề tài giúp sinh viên củng cố lại những kiến thức cơ bản và những kiến thức đào tạo chuyên môn trong quá trình học tập tại trường, đồng thời tạo điều kiện cho sinh viên có cơ hội tiếp cận với những kiến thức ngoài thực tế. - Nghiên cứu đề tài nhằm phát huy cao tính tự giác, chủ động học tập, nghiên cứu của sinh viên. Nâng cao tinh thần tìm tòi, học hỏi, sáng tạo và khả năng vận dụng kiến thức vào tổng hợp, phân tích, đánh giá tình hình và định hướng những ý tưởng trong điều kiện thực tế.
- Có được cái nhìn tổng thể về tình trạng nghèo đói của cả nước nói chung và riêng xã Bảo Lý trên cơ sở đánh giá các chỉ số nghèo đa chiều. - Đây là khoảng thời gian để mỗi sinh viên có cơ hội được thực tế vận dụng kiến thức đã học vào lĩnh vực nghiên cứu khoa học và là bàn đạp cho việc xuất phát những ý tưởng nghiên cứu khoa học sau này. Ý nghĩa thực tế Từ kết quả nghiên cứu đề tài sẽ góp một phần vào bản báo cáo đánh giá thực trạng nghèo đói của địa phương thông qua phương pháp tiếp cận nghèo đa chiều và giải pháp giảm nghèo bền vững của xã Bảo Lý, huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên. Kết quả của đề tài là cơ sở để các nhà quản lý, các cấp lãnh đạo địa phương đánh giá được tình trạng nghèo đói của nhân dân trên tất cả các phương diện để từ đó đưa ra những giải pháp giảm nghèo bền vững.
Nhằm phát triển KT-XH nông thôn và đồng thời nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân xã Bảo Lý nói riêng và người dân nông thôn nói chung. n 4 Phần 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 2. Một số khái niệm cơ bản 2. Khái niệm nghèo Có nhiều quan niệm về nghèo đói của các tổ chức và quốc gia trên thế giới cũng như Việt Nam trên nhiều phương diện và tiêu thức khác nhau như theo thời gian, không gian, thế giới, môi trường, theo thu nhập, theo mức tiêu dùng và theo những đặc trưng khác nhau của nghèo đói.
Song quan niệm thống nhất cho rằng: “Nghèo đói là tình trạng một bộ phận dân cư có mức thu nhập thấp với điều kiện ăn, mặc, ở và các nhu cầu cần thiết khác bằng hoặc thấp hơn mức tối thiểu để duy trì cuộc sống ở một khu vực tại một thời điểm nhất định”. Tại hội nghị về chống nghèo đói do Uỷ ban Kinh tế xã hộ khu vực Châu Á - Thái Bình Dương (ESCAP) tổ chức tại Băng Cốc - Thái Lan vào tháng 9 năm 1993 các quốc gia trong khu vực đã thống nhất cho rằng “Nghèo đói là tình trạng của bộ phận dân cư không có khả năng thoả mãn những nhu cầu cơ bản của con người mà những nhu cầu ấy phụ thuộc vào trình độ phát triển kinh tế xã hội, phong tục tập quán của từng vùng và phong tục ấy được xã hội thừa nhận”. Hội nghị thượng đỉnh thế giới về phát triển xã hội tổ chức tại Copenhagen Đan Mạch năm 1995 đã đưa ra một định nghĩa cụ thể hơn về nghèo đói như sau: “Nghèo đói là tất cả những ai mà thu nhập thấp hơn dưới 1 USD mỗi ngày cho một người, số tiền được coi như đủ để mua những sản phẩm thiết yếu để tồn tại”. Tuy vậy, cũng có quan niệm khác về nghèo đói mang tính kinh điển hơn, triết lý hơn của chuyên gia hàng đầu của tổ chức lao động quốc tế (ILO) Ông Abaplaen, người được giải thưỏng Nobel về kinh tế năm 1997 cho rằng: “Nghèo đói là sự thiếu cơ hội lựa chọn tham gia vào quá trình phát triển cộng đồng”.
Xét cho cùng sự tồn tại của con người nói chung và người giàu, người n 5 nghèo nói riêng sự khác nhau để phân biệt giữa họ chính là cơ hội lựa chọn của mỗi người trong cuộc sống và thông thường người giàu có cơ hội lựa chọn nhiều hơn người nghèo. Dựa trên những quan niệm về nghèo đói của các cá nhân và tổ chức trên thế giới, Việt Nam đã đưa ra các khái niệm cụ thể và được nghiên cứu ở mức độ cá nhân và cộng đồng. Nghèo, đói là tình trạng của một bộ phận cư dân nghèo có mức sống dưới mức tối thiểu và thu nhập không đủ đảm bảo nhu cầu về vật chất để duy trì cuộc sống. Đó là những hộ thiếu ăn từ 1 đến 2 tháng, thường vay mượn của cộng đồng và thiếu khả năng chi trả cho cộng đồng.
Đói là thang thấp nhất của nghèo, đói thuần túy là đói ăn, đói nằm trọn trong phạm trù kinh tế vật chất và khác với đói thông tin, đói hưởng thụ văn hóa, thuộc phạm trù văn hóa tinh thần. Đói cũng có 2 dạng là đói kinh niên và đói cấp tính (đói gay gắt): - Đói kinh niên là một bộ phận dân cư rơi vào tình trạng đói đột xuất do nhiều nguyên nhân như gặp tai nạn, thiên tai, rủi do tại thời điểm đang xét. - Đói cấp tính là bộ phận dân cư rơi vào tình trạng đói đột xuất do nhiều nguyên nhân như gặp tai nạn, thiên tai, rủi do khác tại thời điểm đang xét. Qua đây có thể thấy được các quan niệm về nghèo đói nêu trên phản ánh ba khía cạnh của người nghèo: - Không được hưởng những nhu cầu cơ bản nhất ở mức tối thiểu dành cho con người.
- Có mức sống thấp hơn mức sống trung bình của cộng đồng dân cư. - Thiều cơ hội lựa chọn tham gia vào quá trình phát triển cộng đồng. Chuẩn mực xác định nghèo đói 2. Chuẩn mực xác định nghèo đói trên thế giới Hiện nay, Ngân hàng thế giới (WB) đưa ra các chỉ tiêu đánh giá mức độ giàu nghèo của các quốc gia dựa vào thu nhập quốc dân bình quân tính theo đầu người trong một năm với 2 cách tính đó là: Phương pháp Atlas tức là tính theo tỷ giá hối đoái và tính theo USD.
Phương pháp PPP (purchasing power parity) là phương pháp tính theo sức mua tương đương và cũng tính bằng USD.