Luận văn thạc sĩ lâm học đánh giá kết quả trồng rừng phòng hộ đầu nguồn dự án 661 giai đoạn 1999 2008 tại tỉnh hoà bình

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu lâm học đánh giá kết quả trồng rừng phòng hộ đầu nguồn dự án 661 giai đoạn 1999 2008 tại tỉnh hoà, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất

• Tác giả: Trần Thị Nga
• Người hướng dẫn: TS. Võ Đại Hải
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Đánh Giá Kết Quả Trồng Rừng Phòng Hộ Đầu Nguồn Dự Án 661 Giai Đoạn 1999 - 2008 Tại Tỉnh Hòa Bình
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Trên thế giới
• 1.1.1. Đánh giá dự án
• 1.1.2. Nghiên cứu xói mòn đất và thủy văn rừng
• 1.1.3. Các biện pháp kỹ thuật xây dựng và các mô hình rừng phòng hộ
• 1.1.4. Các chính sách tổ chức, quản lý rừng phòng hộ
• 1.2. Ở Việt Nam
• 1.2.1. Đánh giá dự án

Tóm tắt

I. Giới thiệu về rừng phòng hộ tại Hòa Bình

Rừng phòng hộ đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Tại Hòa Bình, rừng phòng hộ không chỉ cung cấp lâm sản mà còn bảo tồn đa dạng sinh học và điều tiết khí hậu. Theo báo cáo, từ năm 1999 đến 2008, dự án trồng rừng phòng hộ đã được triển khai với mục tiêu nâng cao độ che phủ rừng. Kết quả cho thấy, độ che phủ rừng tại Hòa Bình đã tăng từ 38% lên 45%. Điều này chứng tỏ sự thành công của dự án 661 trong việc bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế - xã hội địa phương.

1.1. Tầm quan trọng của rừng phòng hộ

Rừng phòng hộ có vai trò thiết yếu trong việc bảo vệ nguồn nước, ngăn chặn xói mòn đất và giảm thiểu thiên tai. Tại Hòa Bình, rừng phòng hộ đầu nguồn giúp điều tiết dòng chảy, bảo vệ các khu vực hạ lưu khỏi lũ lụt. Theo nghiên cứu, việc trồng rừng phòng hộ không chỉ bảo vệ môi trường mà còn tạo ra nhiều cơ hội việc làm cho người dân địa phương, góp phần xóa đói giảm nghèo.

II. Đánh giá kết quả trồng rừng phòng hộ giai đoạn 1999 2008

Dự án 661 đã trồng được 20.260,46 ha rừng trong giai đoạn 1999-2008. Kết quả này không chỉ nâng cao độ che phủ rừng mà còn cải thiện chất lượng môi trường sinh thái. Theo số liệu, việc trồng rừng đã giúp giảm thiểu tình trạng xói mòn đất và cải thiện khả năng giữ nước của đất. Đánh giá kết quả cho thấy, dự án đã đạt được nhiều mục tiêu đề ra, từ bảo vệ rừng hiện có đến phát triển kinh tế bền vững cho người dân địa phương.

2.1. Tác động đến môi trường

Việc trồng rừng phòng hộ đã có tác động tích cực đến môi trường tại Hòa Bình. Rừng không chỉ giúp cải thiện chất lượng không khí mà còn tạo ra môi trường sống cho nhiều loài động thực vật. Theo nghiên cứu, rừng phòng hộ còn có khả năng điều tiết nước, giảm thiểu lũ lụt và hạn chế xói mòn đất. Những tác động này đã được ghi nhận qua các chỉ số sinh thái và môi trường trong giai đoạn thực hiện dự án.

III. Những thách thức và bài học kinh nghiệm

Mặc dù dự án 661 đã đạt được nhiều thành công, nhưng vẫn còn nhiều thách thức cần giải quyết. Việc quản lý rừng phòng hộ còn gặp khó khăn do thiếu nguồn lực và sự tham gia của cộng đồng. Bài học rút ra từ dự án cho thấy, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên liên quan, từ chính quyền địa phương đến người dân. Chính sách rừng cần được điều chỉnh để phù hợp với thực tiễn và nhu cầu phát triển bền vững.

3.1. Đề xuất giải pháp

Để nâng cao hiệu quả của các dự án trồng rừng phòng hộ, cần tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục cộng đồng về lợi ích của rừng. Đồng thời, cần có các chính sách hỗ trợ người dân tham gia vào quá trình quản lý và bảo vệ rừng. Việc áp dụng công nghệ mới trong quản lý rừng cũng là một giải pháp quan trọng để nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên rừng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Lưu vực sông Đà giữ vai trò chiến lược sống còn đối với an ninh năng lượng và môi trường quốc gia, đặc biệt là sự an toàn của công trình thủy điện Hòa Bình với dung tích trữ nước đạt 9,45 tỷ mét khối và diện tích mặt hồ 208 km². Tuy nhiên, do rừng đầu nguồn bị suy thoái nghiêm trọng, lòng hồ Hòa Bình từng ghi nhận mức bồi lắng từ 0,3 đến 0,5 m mỗi năm, đe dọa rút ngắn tuổi thọ công trình từ 250 năm thiết kế xuống chỉ còn khoảng 50 đến 100 năm. Đứng trước sức ép đó, Dự án 661 (Chương trình trồng mới 5 triệu ha rừng) tại tỉnh Hòa Bình đã được triển khai từ năm 1999 nhằm phục hồi thảm thực vật phòng hộ, điều tiết nguồn nước và bảo vệ đất.

Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là đánh giá toàn diện kết quả thực hiện Dự án 661 giai đoạn 1999 - 2008 trên địa bàn tỉnh Hòa Bình; phân tích các biện pháp kỹ thuật lâm sinh, sinh trưởng cây trồng, suất đầu tư và cơ chế chính sách thực thi; đồng thời chỉ rõ những khoảng trống kỹ thuật để đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả giai đoạn tiếp theo. Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ 333.936 ha đất quy hoạch lâm nghiệp của tỉnh Hòa Bình, tập trung vào 159.860 ha diện tích lưu vực sông Đà trải dài qua các huyện Đà Bắc, Tân Lạc, Kỳ Sơn, Lạc Sơn và Mai Châu.

Ý nghĩa của đề tài được khẳng định qua việc tổng kết thực tiễn trồng mới 20.260,46 ha rừng phòng hộ, góp phần trực tiếp nâng độ che phủ rừng toàn tỉnh từ 38% năm 1999 lên 45% vào năm 2008. Công trình cung cấp hệ thống cơ sở dữ liệu thực nghiệm đầu tiên có tính hệ thống về quản lý rừng phòng hộ đầu nguồn tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết đánh giá tác động dự án lâm nghiệp của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) theo khung phân tích của Hans M. Gregersen và Arnoldo H. Contreras (1979), kết hợp hướng dẫn giám sát của Ngân hàng Thế giới. Khung lý thuyết này khẳng định tính bền vững của dự án không chỉ đo bằng tỷ suất tài chính mà bắt buộc phải tích hợp hiệu quả xã hội (tạo việc làm, sinh kế cộng đồng) và hiệu quả môi trường sinh thái.

Song song đó, đề tài ứng dụng lý thuyết thủy văn rừng và phương trình xói mòn đất phổ biến (USLE) hoàn thiện bởi Wischmeier và Smith. Thảm thực vật rừng giữ vai trò ngăn cản từ 5,75% đến 11,6% lượng mưa rơi trực tiếp, chuyển hóa 88,2% đến 92,5% lượng mưa thành dòng chảy ngầm và làm giảm lưu lượng dòng chảy mặt từ 2,5 đến 27 lần so với đất canh tác nông nghiệp trơ trọc.

Các khái niệm chính được làm rõ bao gồm:

• Độ tàn che của tán rừng (theo Quyết định 186/2006/QĐ-TTg quy định phải đạt từ 0,6 trở lên đối với rừng phòng hộ đầu nguồn);
• Khoanh nuôi xúc tiến tái sinh có trồng bổ sung;
• Cấu trúc rừng hỗn giao đa tầng bản địa;
• Suất đầu tư lâm sinh theo chu kỳ sinh trưởng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp nguồn dữ liệu thứ cấp từ Ban quản lý Dự án 661 Trung ương, Chi cục Lâm nghiệp tỉnh Hòa Bình và số liệu sơ cấp thu thập qua điều tra thực địa tại 14 điểm đại diện, bao gồm 8 điểm kế thừa từ Dự án JICA và 6 điểm khảo sát trực tiếp.

Cỡ mẫu khảo sát trực tiếp gồm 18 ô tiêu chuẩn tạm thời (OTC) hình chữ nhật có diện tích 500 m² (20m x 25m) tại 3 đơn vị trọng điểm: Ban quản lý rừng phòng hộ Sông Đà (3 OTC), Ban quản lý rừng phòng hộ huyện Tân Lạc (5 OTC) và Ban quản lý dự án Lâm trường Lạc Sơn (4 OTC). Mỗi ô tiêu chuẩn bảo đảm thu thập số liệu trên tối thiểu 30 cây cá thể sống cho từng loài.

Phương pháp chọn mẫu áp dụng là chọn mẫu có chủ đích kết hợp phân tầng sinh thái (stratified purposive sampling). Lý do lựa chọn phương pháp này là nhằm phản ánh chính xác sự phân hóa lập địa phức tạp giữa 212.740 ha vùng núi cao (độ dốc 30 - 35 độ) và 262.202 ha vùng núi thấp (độ dốc 20 - 25 độ), đồng thời đại diện cho các nhóm đất feralit phát triển trên đá phiến sét và đá vôi. Dữ liệu đường kính gốc (D1.3), chiều cao vút ngọn (Hvn), đường kính tán (Dt) và tỷ lệ sống được xử lý thống kê mô tả, phân tích phương sai trên phần mềm Microsoft Excel để xác định mức độ tăng trưởng trung bình.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, về quy mô diện tích, trong tổng số 69.822,3 ha rừng trồng mới của tỉnh Hòa Bình giai đoạn 1999 - 2008, Dự án 661 đóng vai trò chủ lực khi thực hiện 20.260,46 ha rừng phòng hộ và đặc dụng, chiếm tỷ trọng 29,02%. Trung bình mỗi năm dự án trồng mới 2.026,05 ha, thực hiện chăm sóc 36.516,58 ha (bình quân 3.651,66 ha/năm), khoanh nuôi xúc tiến tái sinh 47.061,35 ha và bảo vệ an toàn 1.021.438,34 lượt ha rừng.

Thứ hai, về cơ cấu nguồn vốn, tổng ngân sách huy động cho phát triển lâm nghiệp toàn tỉnh đạt 185.811,64 triệu đồng, trong đó ngân sách Trung ương chiếm 63,77% (118.498 triệu đồng), vốn địa phương chiếm 0,22% (408,92 triệu đồng) và các nguồn khác chiếm 36,01%. Riêng Dự án 661 giải ngân 118.175,7 triệu đồng với cơ cấu: trồng rừng chiếm 40,11% (47.394,54 triệu đồng), chăm sóc rừng chiếm 15,13% (17.881,16 triệu đồng), bảo vệ rừng chiếm 27,74% (32.785,82 triệu đồng), chi phí quản lý chiếm 7,49% và khoanh nuôi tái sinh chiếm 3,22%.

Thứ ba, về mô hình lâm sinh, địa phương đã triển khai 14 mô hình rừng trồng hỗn giao. Nổi bật là mô hình cây bản địa (Lát hoa, Lim xanh, Trám, Sấu) kết hợp cây phù trợ (Keo tai tượng, Keo lá tràm) mật độ 1.600 cây/ha và mô hình Luồng hỗn giao cây gỗ lớn hoặc Keo mật độ 600 cây/ha (200 khóm Luồng + 400 cây gỗ). Rừng sinh trưởng tốt, độ tàn che đạt trên 0,6 sau 4 đến 5 năm trồng.

Thảo luận kết quả

Khi mô phỏng diễn biến dữ liệu qua biểu đồ cơ cấu đầu tư và bảng theo dõi sinh trưởng theo năm, có thể thấy nguồn vốn bảo vệ và chăm sóc rừng tăng trưởng đều đặn, tương ứng với mức tăng tỷ lệ che phủ rừng từ 38% lên 45%. Điều này chứng minh hiệu quả phân bổ ngân sách đúng trọng tâm.

Nguyên nhân dẫn đến thành công của dự án xuất phát từ chính sách giao đất giao rừng hiệu quả của tỉnh Hòa Bình, hoàn thành giao 235.989,34 ha đất lâm nghiệp cho 137.929 hộ nông thôn quản lý (chiếm 73,21% tổng diện tích đất lâm nghiệp), gắn quyền lợi sinh kế của người dân với diện tích nhận khoán. Đồng thời, toàn tỉnh đã thành lập 1.168 tổ đội quần chúng bảo vệ rừng với 6.174 thành viên tại 161 xã, duy trì 1.566 quy ước thôn bản và tuyên truyền cho 227.273 lượt người.

So sánh với các nghiên cứu trước đây tại vùng đệm Vườn quốc gia hoặc lưu vực Tây Bắc, mô hình đưa cây Luồng và cây bản địa vào cơ cấu rừng phòng hộ theo Quyết định 13/2000/QĐ-UB và Quyết định 11/2003/QĐ-UB của UBND tỉnh Hòa Bình là một bước đột phá. Luồng có bộ rễ chùm phát triển dày đặc ở tầng mặt đất, lượng lá rụng khó phân hủy giúp cản dòng chảy mặt hiệu quả vượt trội, đồng thời mang lại nguồn thu thường xuyên cho người dân, giải quyết triệt để mâu thuẫn giữa mục tiêu phòng hộ và áp lực kinh tế miền núi.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm tối ưu hóa hiệu quả xây dựng rừng phòng hộ đầu nguồn trong các chu kỳ tiếp theo, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

• Nâng cao suất đầu tư và đa dạng hóa nguồn tài chính: Đề nghị Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn phối hợp Bộ Tài chính nâng mức hỗ trợ suất đầu tư trồng rừng phòng hộ từ ngân sách Nhà nước tăng thêm 50% đến 80% so với định mức cũ; giải ngân đúng tiến độ trước tháng 1 hàng năm; hoàn thiện quy chế trích quỹ chi trả dịch vụ môi trường rừng từ nhà máy thủy điện Hòa Bình để tái đầu tư cho 15 Ban quản lý dự án cơ sở.
• Chuẩn hóa quy trình kỹ thuật lâm sinh và cây giống: Giao Chi cục Lâm nghiệp và Trung tâm Khuyến nông Khuyến lâm tỉnh Hòa Bình mở rộng ứng dụng công nghệ nuôi cấy mô, giâm hom để sản xuất trên 10 triệu cây giống chất lượng cao mỗi năm; ưu tiên các tập đoàn cây bản địa sinh trưởng nhanh như Lát hoa, Re, Giổi, Lim xẹt kết hợp Keo phù trợ theo mật độ chuẩn 1.600 cây/ha.
• Điều chỉnh phương thức hỗn giao theo điều kiện lập địa: Chỉ đạo các Ban quản lý rừng phòng hộ áp dụng linh hoạt phương thức hỗn giao theo dải hoặc theo băng 3 hàng tại các sườn dốc trên 25 độ ở vùng cao Đà Bắc, Mai Châu; bố trí trồng Luồng ở 50% diện tích chân đồi và cây gỗ lớn ở 50% diện tích sườn đỉnh nhằm tối ưu hóa khả năng chống sạt lở.
• Hoàn thiện cơ chế hưởng lợi và phát triển lâm nghiệp xã hội: UBND tỉnh Hòa Bình cần ban hành chính sách cho phép hộ gia đình nhận khoán bảo vệ 130.511,9 ha rừng phòng hộ được khai thác tỉa thưa cây phù trợ, hưởng 100% lâm sản ngoài gỗ (măng, mây song, dược liệu) dưới tán; duy trì hoạt động tuần tra thường xuyên của 1.168 tổ đội quần chúng bảo vệ rừng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cơ quan quản lý nhà nước và Ban quản lý dự án ngành lâm nghiệp: Chi cục Kiểm lâm, Chi cục Lâm nghiệp, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn các tỉnh miền núi phía Bắc có thể sử dụng số liệu quản lý 118 tỷ đồng vốn ngân sách và mô hình tổ chức 15 Ban quản lý dự án cơ sở để xây dựng kế hoạch điều hành chương trình mục tiêu quốc gia phát triển lâm nghiệp bền vững.
• Cán bộ kỹ thuật lâm sinh và chuyên viên tư vấn thiết kế công trình xanh: Nắm vững các tiêu chuẩn kỹ thuật thiết kế 14 mô hình rừng hỗn giao, kỹ thuật gieo ươm 8 triệu cây giống/năm và phương pháp xử lý thực bì, cuốc hố theo băng trên đất dốc từ 20 đến 35 độ.
• Nhà nghiên cứu, giảng viên và học viên sau đại học chuyên ngành Lâm học, Sinh thái môi trường: Kế thừa khung phương pháp luận điều tra 18 ô tiêu chuẩn thực địa (500 m²/ô), bộ số liệu đánh giá sinh trưởng D1.3, Hvn, Dt và hệ thống lý thuyết thủy văn rừng, phòng chống xói mòn vùng lòng hồ thủy điện.
• Các tổ chức phát triển quốc tế và phi chính phủ (JICA, FAO, WB): Sử dụng làm tài liệu tham chiếu tin cậy về kinh nghiệm quản trị rừng cộng đồng, mô hình nông lâm kết hợp bản địa và đánh giá tác động dự án phục vụ công tác thiết kế các khoản viện trợ hoặc chương trình tín dụng các-bon rừng.

Câu hỏi thường gặp

Dự án 661 tại Hòa Bình đã đóng góp cụ thể như thế nào vào việc nâng cao độ che phủ rừng? Dự án 661 là động lực chính giúp tỉnh Hòa Bình hoàn thành 20.260,46 ha rừng phòng hộ và đặc dụng trong tổng số 69.822,3 ha rừng trồng mới giai đoạn 1999 - 2008. Nhờ đó, độ che phủ rừng toàn tỉnh đã tăng trưởng vượt bậc từ 38% năm 1999 lên 45% vào năm 2008, bảo vệ an toàn trên 1 triệu lượt ha rừng.

Tại sao mô hình trồng hỗn giao cây bản địa kết hợp cây phù trợ lại chiếm ưu thế trong dự án? Mô hình kết hợp 600 cây bản địa (Lát hoa, Lim xanh, Trám) với 1.000 cây Keo hoặc Luồng trên mỗi hecta tạo nên cấu trúc rừng đa tầng bền vững. Cây phù trợ sinh trưởng nhanh giúp che phủ đất trống, cải tạo độ phì trong 3 đến 5 năm đầu, tạo bóng cho cây bản địa phát triển lâu dài và nâng độ tàn che lên trên 0,6.

Cơ cấu nguồn vốn 118,17 tỷ đồng của Dự án 661 tại Hòa Bình được phân bổ ra sao? Nguồn vốn ngân sách 118.175,7 triệu đồng được phân bổ cho 7 hạng mục chính: trồng rừng chiếm tỷ trọng lớn nhất với 40,11% (47.394,54 triệu đồng), tiếp đến là bảo vệ rừng chiếm 27,74% (32.785,82 triệu đồng), chăm sóc rừng trồng chiếm 15,13% (17.881,16 triệu đồng), chi phí quản lý chiếm 7,49% và các hạng mục phụ trợ khác chiếm 9,53%.

Quy mô và phương pháp điều tra thực địa của luận văn được thiết kế như thế nào? Tác giả đã thiết lập 18 ô tiêu chuẩn tạm thời (OTC) diện tích 500 m² (20m x 25m) tại 6 điểm nghiên cứu thuộc Sông Đà, Tân Lạc và Lạc Sơn, kết hợp số liệu từ 8 điểm của dự án JICA (tổng cộng 14 điểm). Phương pháp chọn mẫu có chủ đích phân tầng sinh thái giúp đo đạc chuẩn xác chỉ tiêu sinh trưởng trên từng loại lập địa.

Việc đưa cây Luồng vào cơ cấu rừng phòng hộ đầu nguồn mang lại lợi ích gì? Theo Quyết định 127/KT-NLN và công văn của Bộ Nông nghiệp và PTNT, cây Luồng được trồng xen với mật độ 100 đến 200 khóm/ha. Bộ rễ dày đặc của Luồng giúp chống xói mòn tầng mặt cực tốt, giảm bồi lắng lòng hồ thủy điện từ 0,3 - 0,5 m/năm, đồng thời tạo nguồn thu lâm sản ngoài gỗ ổn định cho 137.929 hộ nông thôn.

Kết luận

• Dự án 661 giai đoạn 1999 - 2008 tại Hòa Bình đã hoàn thành trồng mới 20.260,46 ha rừng phòng hộ, nâng độ che phủ từ 38% lên 45%.
• Dự án giải ngân hiệu quả 118.175,7 triệu đồng vốn Trung ương, tập trung 40,11% cho trồng mới và 27,74% cho công tác khoán bảo vệ rừng.
• Khảo nghiệm và khẳng định tính ưu việt của 14 mô hình rừng trồng hỗn giao đa loài, đặc biệt là công thức kết hợp cây bản địa với Keo và Luồng.
• Huy động thành công sức mạnh cộng đồng với 1.168 tổ đội bảo vệ rừng, giao 235.989,34 ha đất lâm nghiệp cho hộ gia đình quản lý gắn với sinh kế.
• Luận văn cung cấp luận cứ khoa học thực chứng giúp tháo gỡ các rào cản về suất đầu tư thấp và kỹ thuật gieo ươm cho giai đoạn tiếp theo.

Đóng góp lớn nhất của công trình là hệ thống hóa toàn diện kết quả thực tiễn 10 năm của Dự án 661 tại địa bàn trọng điểm phòng hộ sông Đà. Trong giai đoạn 2009 - 2015, các địa phương cần đẩy mạnh cơ chế chi trả dịch vụ môi trường rừng và nhân rộng các mô hình hỗn giao cây bản địa chất lượng cao. Quý độc giả và các nhà quản lý hãy tham khảo ngay luận văn đầy đủ để ứng dụng các giải pháp lâm sinh tiến bộ vào thực tiễn quản lý rừng bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Trên thế giới 1. Đánh giá dự án Ngày nay, “Dự án” đã được sử dụng rộng rãi trên phạm vi toàn thế giới. Dự án có nhiều quy mô khác nhau, có những dự án tầm cỡ quốc tế, quốc gia, có những dự án của doanh nghiệp và có cả những dự án của cá nhân hay hộ gia đình [7].

- Theo Cleland và King (1975): Dự án là sự kết hợp giữa các yếu tố nhân lực và trí lực trong một thời gian nhất định để đạt được mục tiêu cụ thể. Vấn đề quan trọng được đặt ra là dự án phải có mục tiêu nhất định và quá trình thực hiện dự án phải hướng tới các mục tiêu đó. - Theo Clipdap: Dự án là một tập hợp các hoạt động để giải quyết một vấn đề hay hoàn thiện một trạng thái đặc biệt nào đó. Nội dung được nhấn mạnh ở đây là các hoạt động có tính định hướng của dự án để giải quyết một vấn đề cụ thể nào đó.

- Theo tài liệu hội thảo PIMES [15] đã đưa ra hai khái niệm: + Dự án là quá trình gồm các hoạt động đã được lập kế hoạch nhằm đạt được những thay đổi mong muốn hoặc đạt được một mục tiêu cụ thể nào đó. + Dự án là quá trình phát triển có kế hoạch, được thiết kế nhằm đạt được mục tiêu cụ thể với khoản ngân sách xác định trong thời gian xác định. Thông thường thì trong vòng 3 năm hoặc 5 năm sau khi kết thúc dự án thì các Bộ hay Công ty độc lập sẽ tiến hành đánh giá dự án. Tâm điểm là đánh giá tác động và tính bền vững của dự án so với mục tiêu ban đầu.

Trong sổ tay hướng dẫn Giám sát đánh giá của Ngân hàng thế giới cũng đã đưa ra nhiều khái niệm và phương pháp đánh giá tác động cho các dự án. Tuy nhiên, tất cả 5 chỉ mang tính khái quát chung chung do đó việc áp dụng các lý thuyết và hướng dẫn này cũng cần phải linh hoạt [60]. Trong quá trình thực hiện dự án, hoạt động đánh giá có thể được tiến hành vào những giai đoạn quan trọng, thường gọi là đánh giá giai đoạn (Gittinger 1982). Có nhiều tác giả cho rằng, điều quan trọng là phải tiến hành đánh giá có sự tham gia của các bên có liên quan mà quan trọng nhất là người hưởng lợi từ dự án [55].

Theo tài liệu nghiên cứu của các tác giả trên thế giới như Jim Woodhill, Lisa Robins, Joachim Theis, Heather. Grady [dẫn theo 16] đã phân chia thành hai loại đánh giá: Đánh giá mục tiêu và đánh giá tiến trình. Đánh giá mục tiêu là xem xét liệu dự án có đạt được mục tiêu đã định hay không, nó tập trung vào phân tích các chỉ số đo đạc hiệu quả thu được. Đánh giá tiến trình là mở rộng diện đánh giá hơn so với loại đánh giá trên, sử dụng tri thức và hiểu biết của nhiều người để xem xét nhiều vấn đề của dự án.

Trước những năm 1990, thuật ngữ “đánh giá dự án” mới chỉ giới hạn ở đánh giá hiệu quả dự án trong đó có hiệu lực thực thi. Từ sau năm 1990 các hoạt động đánh giá được thực hiện đã bao gồm cả đánh giá tác động dự án, tức là xem xét các hoạt động của dự án đó có bền vững sau khi dự án kết thúc không (John et al, 2000). Hiện nay, việc đánh giá tác động được coi như bắt buộc đối với tất cả các hoạt động đánh giá, bao gồm tất cả các thay đổi về sinh thái, văn hoá - xã hội, kinh tế, kỹ thuật, thể chế và chính sách đem lại bởi các hoạt động của một chương trình, dự án. FAO (1979) đã xuất bản tài liệu “Phân tích các dự án Lâm nghiệp” do Hans M - Gregersen và Amoldo H.

Contresal biên soạn. Đây là tài liệu giảng dạy dùng cho các địa phương mà tổ chức FAO có đầu tư dự án trồng rừng và phát triển lâm nghiệp; tài liệu này tương đối đầy đủ và phù hợp với điều kiện 6 đánh giá hiệu quả các dự án lâm nghiệp ở các nước đang phát triển, trong đó có nước ta. FAO [49] nhấn mạnh việc đánh giá hiệu quả xã hội và môi trường khi đưa ra các báo cáo tham luận về lâm nghiệp xã hội, lâm nghiệp cộng đồng. Cũng theo FAO [52], một dự án đầu tư trong lâm nghiệp dù có đạt được hiệu quả tài chính cao (NPV, IRR, B/C.) nhưng chưa đạt được hiệu quả xã hội (giải quyết việc làm tạo thêm thu nhập cho cộng đồng,.) và hiệu quả môi trường (ô nhiễm, xói mòn đất,.) thì không được coi là một dự án bền vững.

Nghiên cứu xói mòn đất và thủy văn rừng Để có cơ sở khoa học cho việc xây dựng và quản lý rừng phòng hộ đầu nguồn thì việc tìm hiểu nguyên nhân xói mòn và hiện tượng xói mòn của đất vùng đầu nguồn rất được quan tâm. Nhiều tác giả trên thế giới đã nghiên cứu ảnh hưởng của kích thước hạt mưa, cường độ mưa, phân bố mưa tới xói mòn đất như công trình nghiên cứu của Hudson HW (1971), Zakharop P. Ảnh hưởng của các yếu tố độ dốc, chiều dài dốc, loại đất, lớp thực bì cũng được quan tâm nghiên cứu và công bố rộng rãi trong nhiều công trình khoa học của các tác giả như Smith D. Công trình nghiên cứu đầu tiên về xói mòn đất và dòng chảy được nhà bác học Volni người Đức thực hiện trong thời kỳ 1877 đến 1885 (Hudson N, 1981 [11]).

Những ô thí nghiệm được sử dụng để nghiên cứu ảnh hưởng của nhiều nhân tố như: Thực bì, loại đất, độ dốc mặt đất, lượng mưa tới dòng chảy và xói mòn đất. Trong công trình này Volni cũng nghiên cứu ảnh hưởng của loại đất và độ dốc mặt đất tới dòng chảy và xói mòn đất. Tuy nhiên, phần lớn các kết luận chưa được định lượng rõ ràng. Bằng thí nghiệm trong phòng, Ellison (theo Hudson N, 1981 [11]) thấy rằng các loại đất khác nhau có biểu hiện khác nhau trong các pha xói mòn đất 7 do nước.

Ellison là người đầu tiên phát hiện ra vai trò của lớp phủ thực vật trong việc hạn chế xói mòn đất và vai trò cực kỳ quan trọng của hạt mưa rơi đối với xói mòn. Phát hiện của Ellison đã mở ra một phương hướng mới trong nghiên cứu xói mòn đất, đã làm thay đổi quan điểm nghiên cứu về xói mòn và khẳng định khả năng bảo vệ đất của lớp thảm thực vật. Kết quả quan trọng của nghiên cứu xói mòn và khả năng bảo vệ đất, bằng các kết quả nghiên cứu thực nghiệm các nhà nghiên cứu đã xây dựng được phương trình mất đất ở trường Đại học Tổng hợp Pardiu (Mỹ) vào cuối năm 1950 (Hudson N, 1981 [11]). Sau đó phương trình này được W.

H, Wischmeier hoàn chỉnh dần (W. Phương trình mất đất làm sáng tỏ vai trò của từng nhân tố ảnh hưởng tới xói mòn. Nó còn có tác dụng định hướng cho nhiều nghiên cứu sau này nhằm xác định quy luật xói mòn và nghiên cứu các mô hình canh tác bền vững ở các khu vực có điều kiện địa lý khác nhau. Việc nghiên cứu định lượng ảnh hưởng của các yếu tố tới xói mòn đất lần đầu tiên được V.

Sing (1940) đưa ra khi tìm cách xác định ảnh hưởng của chiều dài sườn dốc (L) và độ dốc (S) đến hoạt động của xói mòn.D (1941) đã xác định lượng đất xói mòn cho phép và lần đầu tiên đã đánh giá ảnh hưởng của các nhân tố cây trồng (C), cũng như việc áp dụng các biện pháp bảo vệ đất (P) ở các mức độ khác nhau đến xói mòn đất bằng các công trình nhân tạo. Tiếp đó, nhiều phương trình dự báo xói mòn đã được nghiên cứu và công bố, trong đó phương trình của Wischmeier W.D đã được thừa nhận và ứng dụng rộng rãi. Lượng nước mưa giữ lại trên tán là một trong những chỉ tiêu phản ánh khả năng giữ nước, từ đó ảnh hưởng đến khả năng phòng hộ của rừng. Các công trình nghiên cứu cho thấy tỷ lệ lượng nước mưa giữ lại trên tán lá rừng lá kim ôn đới chiếm tới 20 - 40% (Vương Lễ Tiên và Lý Á Quang, 1991 [41].

8 Những nghiên cứu về tỷ lệ lượng mưa ngăn giữ bởi tán rừng ở các kiểu thảm thực vật rừng tương ứng với các đới khí hậu khác nhau ở Trung Quốc cho thấy, phạm vi biến động của tỷ lệ lượng mưa bị ngăn giữ lại trong khoảng 11,4 - 34,3%, hệ số biến động 6,68 - 55,05%, trong đó tỷ lệ lượng nước mưa giữ lại trên tán rừng lá kim thường xanh á nhiệt đới, trên núi cao ở miền Tây là lớn nhất, của rừng hỗn giao cây lá rộng thường xanh với cây lá rộng rụng lá á nhiệt đới, miền núi là nhỏ nhất (Vu Chí Dân - Christohp Peisert - Dư Tân Hiểu (2001) [5]. Lượng nước mưa lọt tán đã được nhiều tác giả trên thế giới nghiên cứu. Tuy nhiên, chỉ có một số ít công trình nghiên cứu đảm bảo được độ tin cậy cần thiết khi đưa ra số liệu về thành phần cân bằng nước này (Bruijnzeel L A, 1990a, 1990b) [44], [45]. Nhìn chung, thành quả nghiên cứu lượng nước mưa lọt tán còn rất khiêm tốn, mới đưa ra một số thông tin ban đầu như: tỷ lệ phần trăm lượng nước mưa lọt tán so với tổng lượng mưa của các loại rừng thường đạt từ 75% trở lên, phụ thuộc vào cấu trúc tán lá, chỉ số diện tích lá, đặc điểm mưa và nhân tố gió; năng lượng nước mưa lọt qua tán ở rừng cây gỗ thường lớn hơn năng lượng của mưa ngoài nơi trống; hàm lượng chất dinh dưỡng khoáng trong thành phần của nước mưa lọt tán cao hơn so với nước mưa ngoài nơi trống (Jordan và C.

Vật rơi rụng có khả năng ngăn giữ nước tương đối lớn, nên có tác dụng bổ sung nước cho đất và cung cấp nước cho thực vật (Vu Chí Dân & Vương Lễ Tiên, 2001) [6]. Ngoài ra, do vật rơi rụng có những lỗ hổng lớn và nhiều hơn so với đất, nên lượng nước ngăn giữ lại dễ dàng bốc hơi đi. Những nghiên cứu của Black và Kelliher (1998) (dẫn theo Vu Chí Dân & Vương Lễ Tiên, 2001) [6] cho thấy rằng, lượng nước bốc hơi từ vật rơi rụng của các kiểu rừng khác nhau chiếm khoảng 3 - 21% tổng lượng nước bốc hơi trên mặt đất rừng. 9 Nhìn chung, đất rừng tự nhiên có khả năng thấm nước cao và ít khi xuất hiện dòng chảy bề mặt (Doulass 1997 [46]; Pritchett, 1979 [dẫn theo 57]).