ĐẶT VẤN ĐỀ 1.Tính cấp thiết của đề tài Tài nguyên thiên nhiên là một phần rất quan trọng trong sự sống trên địa cầu. Trong đó tài nguyên đất đóng vai trò rất quan trọng và cũng là địa bàn xây dựng, phát triển dân sinh. Theo luật đất đai 1993 có ghi “Đất đai là nguồn tài nguyên vô cùng quý giá, là tư liệu sản xuất đặc biệt, là thành phần quan trọng đặc biệt của môi trường sống, là địa bàn phân bố các khu dân cư, xây dựng cơ sở kinh tế, an ninh quốc phòng”. Từ sự nhận thức được vị trí hết sức quan trọng của đất đai, Đảng và nhà nước ta đã thường xuyên quan tâm tới các vấn đề về đất đai.
Cùng với sự nghiệp phát triển của đất nước, tốc độ tăng trưởng kinh tế và quá trình hình thành, phát triển đô thị hóa rất nhanh chóng đã làm cho diện tích đất nông nghiệp, lâm nghiệp đặc biệt là đất canh tác hàng năm bị thu hẹp, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến cảnh quan môi trường và ảnh hưởng tới vấn đề an ninh lương thực. Xã hội ngày càng phát triển, dân số tăng nhanh kéo theo những đòi hỏi ngày càng tăng về lương thực và thực phẩm, chỗ ở cũng như các nhu cầu về kinh tế, văn hóa, xã hội. Con người đã tìm mọi cách để khai thác đất đai nhằm thỏa mãn những nhu cầu ngày càng tăng đó. Như vậy đất đai, đặc biệt là đất nông nghiệp có hạn chế về diện tích nhưng lại có nguy cơ bị suy thoái dưới tác động của thiên nhiên và sự thiếu ý thức của con người trong quá trình sản xuất.
Ngoài ra còn kể đến sự giảm về diện tích đất nông nghiệp do quá trình đô thị hóa đang diễn ra mạnh mẽ, trong khi khả năng khai hoang đất mới lại rất hạn chế. Do vậy, việc đánh giá hiệu quả sử dụng đất hợp lý theo quan điểm sinh thái và phát triển bền vững đang trở thành vấn đề mang tính chất toàn cầu và đang được các nhà khoa học trên thế giới quan tâm. Đối với một số nước có nền nông nghiệp là chủ yếu như ở Việt Nam, nghiên cứu, đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp càng trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. 2 Xã Xuân Hồng nằm ở phía Bắc huyện Xuân Trường, tỉnh Nam Định với tổng diện tích tự nhiên là 1191,74 ha, dân số năm 2016 là 16.292 người, mật độ dân số đạt 1.455 người/ km2.
Trong những năm qua Đảng bộ và nhân dân xã Xuân Hồng đã phát huy truyền thống cần cù lao động sản xuất, khai thác các tiềm năng về đất đai của địa phương để phát triển kinh tế - xã hội làm cho bộ mặt nông thôn ngày càng đổi mới, đời sống của nhân dân ngày càng được nâng cao. Tuy nhiên trong khai thác tiềm năng về đất đai nhất là đất nông nghiệp cũng còn những mặt hạn chế vùng đất bãi vẫn ở tình trạng manh múm, chưa hình thành được nhiều các cánh đồng mẫu lớn, một số khu vực sử dụng còn kém hiệu quả, chưa khai thác hết được mùa vụ, tiềm năng về đất trồng cây vụ đông lớn nhưng diện tích đất trồng cây vụ đông còn chiếm tỷ lệ rất thấp. Việc sử dụng đất không khoa học khai thác đất chưa gắn liền với nhiệm vụ bảo vệ độ màu mỡ của đất, tình trạng sử dụng thuốc BVTV tùy tiện, không sử dụng nguồn phân bón hữu cơ là nguy cơ ảnh hưởng tới hiệu quả sử dụng đất đai. Xuất phát từ ý nghĩa thực tiễn và nhu cầu của việc sử dụng đất, được sự đồng ý của Ban giám hiệu, Ban chủ nhiệm Khoa Quản lý Tài nguyên – Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên, em tiến hành thực hiện đề tài: “ Đánh giá hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp trên địa bàn xã Xuân Hồng, huyện Xuân Trường, tỉnh Nam Định”.
Mục tiêu của đề tài - Điều tra, đánh giá những thuận lợi và khó khăn của điều kiện tự nhiên – kinh tế, xã hội tại xã Xuân Hồng, huyện Xuân Trường, tỉnh Nam Định tác động đến sản xuất nông nghiệp của xã. - Đánh giá hiện trạng và xác định các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp của xã Xuân Hồng, huyện Xuân Trường, tỉnh Nam Định. - Lựa chọn, đề xuất loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp cho xã. 3 - Đề xuất hướng sử dụng đất, giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp cho xã Xuân Hồng, huyện Xuân Trường, tỉnh Nam Định.
Yêu cầu, ý nghĩa của đề tài - Yêu cầu + Nghiên cứu điều kiện tự nhiên - kinh tế - xã hội trên địa bàn xã Xuân Hồng. + Đánh giá được hiệu quả sử dụng đất trên địa bàn xã và đề xuất hướng sử dụng đất có hiệu quả phù hợp với điều kiện tự nhiên - kinh tế xã hội của xã. + Phương pháp đánh giá phải đảm bảo tính khoa học và tính thực tiễn. - Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu Giúp sinh viên củng cố những kiến thức đã học trong nhà trường và bước đầu áp dụng vào thực tiễn, phục vụ yêu cầu công việc sau khi ra trường.
Là cơ hội tốt cho sinh viên thực hành khảo sát thực tế, áp dụng những kiến thức lý thuyết vào thực tiễn và có cơ hội gặp gỡ, học tập, trao đổi kiến thức với những người có kinh nghiệm và người dân địa phương. Kết quả nghiên cứu của đề tài có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo cho xã Xuân Hồng, các cơ quan nhà nước có thẩm quyền trong việc lập và tổ chức thực hiện quy hoạch – kế hoạch sử dụng sản xuất đất nông nghiệp. - Ý nghĩa trong thực tiễn Trên cơ sở đánh giá hiệu quả sử dụng đất của đất sản xuất nông nghiệp từ đó đề xuất được những giải pháp sử dụng đất hiệu quả đạt kết quả cao. 4 PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2.
Khái niệm và quá trình hình thành đất - Khái niệm về đất nông nghiệp Đất nông nghiệp được định nghĩa là đất sử dụng vào mục đích sản xuất, nghiên cứu, thí nghiệm về nông nghiệp, lâm nghiệp, nuôi trồng thủy sản, làm muối và mục đích bảo vệ, phát triển rừng. Đất nông nghiệp bao gồm đất sản xuất nông nghiệp, đất lâm nghiệp, đất nuôi trồng thủy sản, đất làm muối và đất nông nghiệp khác (Luật Đất đai, 2013) [11]. Vai trò và ý nghĩa của đất đai trong nông nghiệp Đất đai là sản phẩm của thiên nhiên, đất là cở sở tự nhiên, là tiền đề cho quá trình sản xuất, đóng vai trò quyết định sự tồn tại và phát triển của xã hội loài người. Các Mác đã nhấn mạnh “Đất là mẹ, lao động là cha của mọi của cải vật chất xã hội”, “Đất là một phòng thí nghiệm vĩ đại, là kho tàng cung cấp các tư liệu lao động, vật chất, là vị trí để định cư, là nền tảng của tập thể” (Các Mác, 1949) [2].
Thực tế cho thấy, trong quá trình phát triển xã hội loài người, sự hình thành và phát triển mọi nền văn minh vật chất, văn hóa tinh thần, các thành tựu khoa học công nghệ đều được xây dựng trên nền tảng cơ bản sử dụng đất. Đất đai có những tính chất đặc trưng riêng như: Giới hạn về diện tích, có vị trí cố định trong không gian, vĩnh cửu với thời gian nếu biết cách sử dụng hợp lý và đất có độ phì. Điều này, khiến đất đai không giống bất kì một tư liệu sản xuất nào khác. - Trong sản xuất nông lâm nghiệp đất đai được coi là tư liệu sản xuất chủ yếu, đặc biệt và không thể thay thế.
Ngoài vai trò là cơ sở không gian, đất còn có hai chức năng đặc biệt quan trọng: 5 + Là đối tượng chịu sự tác động trực tiếp của con người trong quá trình sản xuất, là nơi con người thực hiện các hoạt động của mình tác động vào cây trồng, vật nuôi để tạo ra sản phẩm. + Đất tham gia tích cực vào quá trình sản xuất, cung cấp cho cây trồng nước, không khí và các chất dinh dưỡng cần thiết cho cây trồng sinh trưởng và phát triển. Như vậy, đất gần như trở thành một công cụ sản xuất. Năng suất và chất lượng sản phẩm phụ thuộc vào độ phì nhiêu của đất.
Trong tất cả các tư liệu sản xuất dùng trong nông nghiệp chỉ có đất mới có chức năng này. Sử dụng đất và những nhân tố ảnh hưởng đến sử dụng đất 2. Sử dụng đất Sử dụng đất là gì? Sử dụng đất là hệ thống các biện pháp nhằm điều hòa mối quan hệ giữa người với đất trong tổ hợp các nguồn tài nguyên thiên nhiên khác và môi trường. Căn cứ vào quy luật phát triển kinh tế xã hội, cùng với yêu cầu không ngừng ổn định và bền vững về mặt sinh thái, quyết định phương hướng chung và mục tiêu sử dụng hợp lý nhất là tài nguyên đất đai, phát huy tối đa công dụng của đất nhằm đạt tới hiệu ích sinh thái, kinh tế, xã hội cao nhất.
Vì vậy sử dụng đất thuộc phạm trù học của sản xuất và hoạt động kinh tế của nhân loại. Trong mỗi phương thức sản xuất kinh tế nhất định, việc sử dụng đất theo yêu cầu của sản xuất và đời sống căn cứ vào thuộc tính tự nhiên của đất đai. Với vai trò là nhân tố của sức sản xuất, các nhiệm vụ và nội dung sử dụng đất đai được sử dụng ở các khía cạnh sau: - Sử dụng đất hợp lý về không gian, hình thành hiệu quả kinh tế không gian sử dụng đất. - Phân phối hợp lý cơ cấu đất đai trên diện tích đất đai được sử dụng, hình thành cơ cấu sử dụng đất.
6 - Quy mô sử dụng đất cần có sự tập trung thích hợp, hình thành quy mô kinh tế sử dụng đất. - Giữ mật độ đất đai thích hợp, hình thành việc sử dụng đất đai một cách kinh tế, tập trung, thâm canh (Phạm Tiến Dũng, 2009) [4]. Những nhân tố ảnh hưởng đến sử dụng đất Việc xác định các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả sử dụng đất là hết sức cần thiết, nó giúp cho việc đưa ra những đánh giá, nhận xét chính xác với từng loại đất, từng vùng đất để trên cơ sở đó đề xuất những giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất. Các yếu tố ảnh hưởng có thể chia ra làm 3 nhóm sau đây: 2.
Nhóm yếu tố về điều kiện tự nhiên Điều kiện tự nhiên bao gồm các yếu tố như: nhiệt độ, ánh sáng, đất, nước, lượng mưa, khí hậu, thời tiết, địa hình, thổ nhưỡng,.
