MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Ông cha ta có câu "Tấc đất tấc vàng". Từ xưa đến nay, đất đai luôn là tài nguyên vô cùng quý giá mà thiên nhiên ban tặng cho con người. Đất đai là tài sản mãi mãi với loài người, là điều kiện sinh tồn, là nền tảng của mọi quá trình hoạt động của con người, là điều kiện không thể thiếu được để sản xuất, là tư liệu sản xuất không thể thay thế được trong nông, lâm nghiệp.
Bởi vậy, nếu không có đất đai thì không có bất kì một ngành sản xuất nào, con người không thể tiến hành sản xuất ra của cải vật chất để duy trì cuộc sống và duy trì nòi giống đến ngày nay. Đất là cơ sở của sản xuất nông nghiệp, là yếu tố đầu vào có tác động mạnh mẽ đến hiệu quả sản xuất nông nghiệp, tạo ra lương thực, thực phẩm nuôi dưỡng sống con người. Việc sử dụng đất một cách có hiểu quả và bền vững đang trở thành vấn đề cấp thiết với mỗi quốc gia, nhằm duy trì sản xuất của đất đai cho hiên tại và cho tương lai. Nông nghiệp là hoạt động cơ bản nhất của loài người.
Hầu hết các nước trên thế giới đều phải xây dựng một nền kinh tế trên cơ sở phát triển nông thôn dựa vào khai thác tiềm năng của đất, lấy đất làm bàn đạp cho việc phát triển các ngành khác. Xã hội phát triển trình độ khoa học kỹ thuật ngày càng cao, con người tìm ra nhiều phương thức sử dụng đất hiệu quả hơn. Vì vậy, cần tổ chức sử dụng nguồn tài nguyên đất hợp lý, có hiệu quả cao theo quan điểm sinh thái và phát triển bền vững đang trở thành toàn cầu. Mục đích của việc sử dụng đất là làm thế nào để bắt nguồn tư liệu có hạn này mang lại hiệu quả kinh tế, hiệu quả sinh thái, hiệu quả xã hội cao nhất, đảm bảo lợi ích trước mắt và lâu dài.
Nói cách khác, mục tiêu của loài người là phấn đấu xây dựng một nền nông nghiệp toàn diện về kinh tế, xã hội, môi trường một cách bền vững, đồng thời đánh giá những 2 yếu tố thuận lợi và khó khăn cho việc khai thác sử dụng đất. Để thực hiện mục tiêu này cần bắt đầu từ nâng cao hiểu quả sử dụng đất trong nông nghiệp một cách toàn diện. Trong quá trình đang thay đổi cơ cấu sử dụng đất của cả nước nói chung, tỉnh Sơn La nói riêng. Huy Bắc là một xã nằm phía tây của huyện Phù Yên, tỉnh Sơn La với tổng diện tích đất tự nhiên là 2589,75 ha trong đó có khoảng 160,27 ha là đất trồng được 2 vụ lúa 1 vụ màu.
Diện tích đất canh tác nông nghiệp không lớn, hiệu quả sử dụng đất lại chưa cao. Vì vậy, việc định hướng cho người dân trên địa bàn xã khai thác, sử dụng hiệu quả và hợp lý vốn tài nguyên đất nông nghiệp đang có đang là vấn đề được các cấp chính quyền quan tâm, nghiên cứu để đưa các giải pháp chuyển đổi cơ cấu cây trồng một cách hợp lý nhằm đạt hiệu quả kinh tế cao nhất. Xuất phát từ thực tiễn trên, được sự đồng ý của Ban chủ nhiệm khoa Quản lý tài nguyên – Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên, dưới sự giúp đỡ và hướng dẫn của giảng viên ThS. Nông Thu Huyền, em tiến hành nghiên cứu đề tài: “Đánh giá hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp trên địa bàn xã Huy Bắc, huyện Phù Yên, tỉnh Sơn La”.
Mục tiêu của đề tài 1. Mục tiêu tổng quát của đề tài Đánh giá hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp tại xã Huy Bắc để tìm ra những thuận lợi và khó khăn để từ đó đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp trên địa bàn xã Huy Bắc, huyện Phù Yên, tỉnh Sơn La. Mục tiêu cụ thể - Đánh giá các yếu tố về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp của xã Huy Bắc. 3 - Đánh giá hiện trạng và xác định các LUT sản xuất nông nghiệp của xã Huy Bắc.
- Đánh giá hiệu quả loại hình sử dụng đất sản xuất và lựa chọn các loại hình sử dụng có hiệu quả cao. - Đề xuất những giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp tại địa phương. Yêu cầu của đề tài - Đánh giá đúng, khách quan, khoa học và phù hợp với tình hình phát triển thực tiễn ở địa phương. - Thu thập số liệu một cách chính xác và tin cậy.
- Các giải pháp đề xuất phải có khoa học và có tính khả thi. - Định hướng phải phù hợp với điều kiện thực tế ở địa phương. Ý nghĩa ngiên cứu của đề tài 1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu - Giúp cho người học nghiên cứu củng cố lại những kiến thức đã học, biết cách thực hiện một đề tài khoa học và hoàn thành khóa luận tốt nghiệp.
- Nâng cao khả năng tiếp cận, thu thập số liệu và sử lý thông tin của sinh viên trong quá trình làm đề tài. - Nắm chắc được hiện trạng sử dụng đất, hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp, các giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp để áp dụng vào thực tế. Ý nghĩa thực tiễn - Góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp bền vững. - Đánh giá thực trạng sử dụng đất, xác định những tồn tại chủ yếu nâng cao hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp, nguyên nhân và giải pháp 4 khắc phục cho xã Huy Bắc trong việc nâng cao hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp trong giai đoạn này.
5 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở khoa học 2. Khái niệm về đất, đất nông nghiệp và sử dụng đất sản xuất nông nghiệp Khái niệm về đất Đất là một phần của vỏ trái đất, là lớp phủ của lục địa mà bên dưới nó là đá và khoáng sinh ra nó, bên trên là thảm thực bì và khí quyển. Đất là lớp mặt tơi xốp của lục địa có khả năng sinh ra sản phẩm của cây trồng.
Đất là lớp phủ thổ nhưỡng là thổ quyển, là vật thể tự nhiên đó là do hợp điểm của 4 thể tự nhiên khác: sinh quyển, khí quyển, thủy quyển và thạch quyển, Nguyễn Ngọc Nông (2008) [6]. Theo Đoocutraiep (1946 – 1903) nhà bác học người Nga đưa ra định nghĩa: “Đất là một vật thể thiên nhiên cấu tạo độc lập lâu đời do kết quả hoạt động của 5 yếu tố hình thành đất đó là: Sinh vật, đá mẹ, khí hậu, địa hình và thời gian”. Đất xem như vật thể sống nó luôn vận động và phát triển, Nguyễn Thế Đặng và cs (1999) [2]. Theo quan điểm sinh thái đất được định nghĩa: Đất là vật mang hệ sinh thái tự nhiên và hệ sinh thái nông nghiệp.
Theo các nhà kinh tế, quy hoạch và thổ nhưỡng Việt Nam cho rằng: Đất đai là phần trên mặt của vỏ trái đất mà ở đó cây cối có thể mọc được và đất đai được hiểu theo nghĩa rộng như sau: Đất đai là một diện tích cụ thể của bề mặt trái đất, bao gồm các cấu thành của môi trường sinh thái ngay bên trên 6 và bên dưới mặt đó bao gồm: Khí hậu, thời tiết, thổ nhưỡng, địa hình, mặt nước ( hồ, sông, suối,…) các dạng trầm tích sát bề mặt cùng với nước ngầm và khoáng sản trong lòng đất, trạng thái định cư của con người trong quá khứ và hiện tại. Tại hội nghị quốc tế về môi trường ở Rio De Janerio, Brazil (1993), thì đất đai về thuật ngữ khoa học được hiểu theo nghĩa rộng thì xác định đất đai là: “Đất đai là một diện tích cụ thể của bề mặt trái đất bao gồm tất cả các cấu thành của môi trường sinh thái ngay trên và dưới bề mặt đó như: khí hậu bề mặt, thổ nhưỡng, dạng địa hình, mặt nước, các lớp trầm tích sát bề mặt cùng với nước ngầm và khoáng sản trong lòng đất, tập đoàn động thực vật, trạng thái định cư của con người, những kết quả của con người trong qiá khứ và hiện tại để lại (san nền, hồ chứa nước hay hệ thống tiêu thoát nước, đường xá, nhà cửa,…)” Như vậy đã có rất nhiều định nghĩa và khái niệm khác nhau về đất nhưng khái niệm chung nhất có thể hiểu là: Đất là một vật thể tự nhiên mà từ nó đã cung cấp các sản phẩm thực vật để nuôi sống động vật và con người. Sự phát triển của loài người gắn liền với sự phát triển của đất (Nguyễn Ngọc Nông, Nông Thu Huyền, 2012) [7]. Qúa trình hình thành đất Quá trình Quá trình Đá mẹ Mẫu chất Đất phong hóa hình thành đất Mẫu chất chưa phải là đất vì còn thiếu một hợp phần vô cùng quan trọng là chất hữu cơ.
Trước khi có sinh vật trái đất lúc đó chỉ toàn vỏ đá. Dưới tác dụng của mưa, các sản phẩm vỡ vụn của đá bị trôi xuống thấp hơn và lắng đọng ở đó hoặc ở ngoài đại dương. Sự vận động của vỏ trái đất có thể làm nổi 7 những vùng trầm tích đó lên và tiếp tục chu trình như trên người ta gọi đó là Đại tuần hoàn địa chất. Đây là một quá trình tạo lập đá đơn thuần và xảy ra theo một chu trình khép kín và rộng khắp.
Khi trên trái đất xuất hiện sinh vật, sinh vật đã hút chất dinh dưỡng từ những mẫu chất do đã vỡ vụ ra để sinh sống và khi chết đi tạo nên một lượng chất hữu cơ. Cứ như vậy sinh vật ngày càng phát triển và lượng chất hưu cơ này càng nhiều, nó đã biến mẫu chất thành đất. Người ta gọi đó là tiểu tuần hoàn sinh vật. “Sự thống nhất giữa Đại tuần hoàn địa chất và Tiểu tuần hoàn sinh vật đã tạo ra đất và lúc đó cũng chính là bản chất của quá trình hình thành đất”.
LUT theo FAO, loại hình sử dụng đất(LUT – Land Use Type là bức tranh mô tả thực trạng sử dụng đất của một vùng đất với những phương thức sản xuất trong điều kiện kinh tế - xã hội và kỹ thuật được xác định, Nguyễn Thế Đặng và cs (1999) [2]. Khái niệm về đất nông nghiệp Đất nông nghiệp là đất sử dụng vào mục đích sản xuất, nghiên cứu, thí nghiệm về nông nghiệp, lâm nghiệp, nuôi trồng thủy sản, làm muối và mục đích bảo vệ, phát triển rừng: Bao gồm đất sản xuất nông nhiệp, đất lâm nghiệp, đất nuôi trồng thủy sản, đất làm muối và đất nông nghiệp khác.