Khóa luận đánh giá hiệu quả và định hướng sử dụng đất nông - lâm nghiệp huyện Ba Bể, Bắc Kạn

Đất đai là tài nguyên vô giá, là nền tảng cho sự tồn tại và phát triển của xã hội. 93 trang · Đại học Thái Nguyên · 2014.

• Tác giả: Lý Văn Hoàng
• Người hướng dẫn: TS. Hoàng Văn Hùng
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lý đất đai
• Đề tài: Đánh Giá Hiệu Quả Sử Dụng Đất Nông - Lâm Nghiệp Tại Huyện Ba Bể, Tỉnh Bắc Kạn
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục đích và yêu cầu
• 1.1.1. Mục đích của đề tài
• 1.1.2. Mục tiêu của đề tài
• 1.1.3. Yêu cầu của đề tài
• 1.1.4. Ý nghĩa nghiên cứu đề tài
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Đất và vai trò của đất đối với sản xuất nông nghiệp
• 2.2. Khái niệm và quá trình hình thành đất
• 2.3. Vai trò và ý nghĩa của đất đai trong nông nghiệp
• 2.4. Tình hình đánh giá đất đai trên thế giới
• 2.5. Tình hình nghiên cứu và đánh giá đất đai ở Việt Nam
• 2.6. Những nhân tố ảnh hưởng đến việc sử dụng đất
• 2.7. Vấn đề suy thoái tài nguyên đất và quan điểm sử dụng đất bền vững
• 2.8. Tình hình sử dụng đất nông nghiệp trên thế giới và Việt Nam
• 2.9. Hiệu quả và tính bền vững trong sử dụng đất
• 2.10. Định hướng sử dụng đất sản xuất nông nghiệp
• 2.11. Cơ sở khoa học và thực tiễn trong đề xuất sử dụng đất
• 2.12. Quan điểm nâng cao hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp
• 3. PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.1.2. Phạm vi nghiên cứu
• 3.1.3. Địa điểm và thời gian tiến hành
• 3.2. Nội dung nghiên cứu
• 3.2.1. Điều tra, đánh giá về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội
• 3.2.2. Đánh giá hiệu quả sử dụng đất và tiềm năng đất đai
• 3.2.3. Lựa chọn các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp bền vững
• 3.2.4. Định hướng sử dụng đất nông nghiệp
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3.1. Phương pháp thu thập số liệu, tài liệu
• 3.3.2. Phương pháp điều tra
• 3.3.3. Phương pháp đánh giá tính bền vững
• 3.3.4. Phương pháp thống kê, xử lý số liệu
• 3.3.5. Phương pháp minh họa bằng bản đồ, biểu đồ
• 3.3.6. Phương pháp đánh giá đất của FAO
• 3.3.7. Phương pháp phân vùng nghiên cứu
• 3.3.8. Phương pháp xác định các đặc tính đất đai
• 3.3.9. Phương pháp tính hiệu quả các loại hình sử dụng đất
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Đặc điểm điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội huyện Ba Bể
• 4.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 4.1.2. Các nguồn tài nguyên
• 4.1.3. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 4.1.4. Hiện trạng sử dụng đất của huyện Ba Bể
• 4.1.5. Hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp của huyện
• 4.1.6. Xác định các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp của huyện Ba Bể
• 4.1.7. Mô tả các loại hình sử dụng đất nông nghiệp trên địa bàn huyện Ba Bể
• 4.2. Đánh giá hiệu quả của các loại hình sử dụng đất nông nghiệp tại huyện Ba Bể
• 4.2.1. Đánh giá hiệu quả kinh tế
• 4.2.2. Đánh giá hiệu quả kinh tế các loại hình sử dụng đất
• 4.2.3. Lựa chọn các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp bền vững
• 4.2.3.1. Nguyên tắc lựa chọn
• 4.2.3.2. Tiêu chuẩn lựa chọn
• 4.2.3.3. Lựa chọn các loại hình sử dụng đất
• 4.2.4. Đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả của các loại hình sử dụng đất trong tương lai
• 4.2.4.1. Quan điểm khai thác sử dụng đất
• 4.2.4.2. Định hướng sử dụng đất sản xuất nông nghiệp
• 4.2.4.3. Một số giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp trên địa bàn huyện Ba Bể
• 4.2.4.3.1. Nhóm giải pháp về chính sách
• 4.2.4.3.2. Chuyển đổi cơ cấu cây trồng
• 4.2.4.3.3. Nhóm giải pháp về khoa học kỹ thuật
• 4.2.4.3.4. Nhóm giải pháp về thị trường
• 4.2.4.3.5. Nhóm giải pháp về cơ sở hạ tầng
• 5. PHẦN 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Hiệu Quả Sử Dụng Đất Nông Nghiệp Ba Bể

Đất đai là tài nguyên vô giá, là nền tảng cho sự tồn tại và phát triển của xã hội. Trong nông nghiệp, đất đai đóng vai trò là tư liệu sản xuất đặc biệt, không thể thay thế. Việc sử dụng đất hiệu quả có ý nghĩa to lớn trong quản lý nhà nước, khai thác tiềm năng, nâng cao sản lượng và cải thiện môi trường. Quy hoạch sử dụng đất hợp lý giúp cải tạo độ màu mỡ, phát triển bền vững. Huyện Ba Bể, Bắc Kạn, với diện tích tự nhiên 68.00 ha, là vùng sinh thái đa dạng. Nông nghiệp đóng vai trò quan trọng, nhưng phát triển còn tự phát, chưa khai thác hết tiềm năng. Việc thu hẹp diện tích đất nông nghiệp do chuyển đổi mục đích sử dụng đặt ra yêu cầu cấp thiết về nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp để tạo ra giá trị kinh tế lớn và phát triển bền vững.

1.1. Tầm quan trọng của đánh giá hiệu quả sử dụng đất

Đánh giá hiệu quả sử dụng đất là cơ sở để đưa ra các quyết định quản lý đất đai, quy hoạch sử dụng đất và các chính sách hỗ trợ phát triển nông nghiệp. Việc đánh giá này giúp xác định các loại hình sử dụng đất phù hợp, từ đó nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm và bảo vệ môi trường. Theo Phạm Trí Thành (1996), quy hoạch sử dụng đất là điều kiện cần thiết để tổ chức sử dụng đất hợp lý hơn, sắp xếp bố trí lại các ngành sản xuất, các công trình xây dựng cơ bản, các khu dân cư một cách khoa học để có thể bắt kịp sự phát triển kinh tế xã hội của huyện và của tỉnh, đồng thời đáp ứng được yêu cầu thống nhất quản lý nhà nước về đất đai.

1.2. Vai trò của quy hoạch sử dụng đất Ba Bể trong phát triển kinh tế

Quy hoạch sử dụng đất đóng vai trò quan trọng trong việc định hướng phát triển kinh tế - xã hội của huyện Ba Bể. Quy hoạch giúp khai thác tối đa tiềm năng đất đai, tạo điều kiện cho các ngành kinh tế phát triển, đặc biệt là nông nghiệp và du lịch. Đồng thời, quy hoạch cũng giúp bảo vệ môi trường, đảm bảo phát triển bền vững. Báo cáo huyện Ba Bể nhấn mạnh việc thu hẹp đất do chuyển đổi mục đích: đất ở, đất chuyên dùng đã có tác động đáng kể đối với nông hộ.Trong điều kiện diện tích đất nông nghiệp ngày càng bị thu hẹp do sức ép của quá trình đô thị hóa, công nghiệp hóa và gia tăng dân số thì mục tiêu nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp là hết sức cần thiết, tạo ra giá trị lớn về kinh tế, đồng thời tạo đà cho phát triển nông nghệp bền vững.

II. Thách Thức Trong Sử Dụng Đất Nông Lâm Nghiệp Huyện Ba Bể

Mặc dù có tiềm năng lớn, việc sử dụng đất nông lâm nghiệp ở Ba Bể đối mặt với nhiều thách thức. Quá trình đô thị hóa, công nghiệp hóa và gia tăng dân số gây áp lực lên diện tích đất nông nghiệp. Canh tác tự phát, thiếu quy hoạch tổng thể dẫn đến khai thác không bền vững. Suy thoái đất do xói mòn, rửa trôi là vấn đề nghiêm trọng. Biến đổi khí hậu, thiên tai cũng ảnh hưởng lớn đến sản xuất nông nghiệp. Để giải quyết những thách thức này, cần có các giải pháp đồng bộ về quy hoạch, quản lý, kỹ thuật và chính sách.

2.1. Thực trạng suy thoái đất và ảnh hưởng đến sản xuất

Suy thoái đất là một trong những thách thức lớn nhất đối với sử dụng đất nông nghiệp ở Ba Bể. Xói mòn, rửa trôi, bạc màu làm giảm độ phì nhiêu, ảnh hưởng đến năng suất cây trồng. Việc sử dụng phân bón hóa học, thuốc bảo vệ thực vật không hợp lý cũng gây ô nhiễm đất, ảnh hưởng đến chất lượng sản phẩm. Theo Lê Văn Khoa, đất dốc phân bố rải rác ở khắp các tỉnh miền núi và trung du, nhưng tập chung chủ yếu ở vùng trung du phía Bắc, Tây Nguyên. Đất có rừng lại chiếm diện tích rất thấp, cao nhất là ở Tây Nguyên 23,6%. Diện tích đất thoái hóa ở các vùng này chiếm tỷ lệ cao, đặc biệt là Trung du miền núi Bắc bộ diện tích đất thoái hóa là 7,8 triệu ha, chiếm 79,6% tổng diện tích đất của vùng.

2.2. Tác động của biến đổi khí hậu đến nông nghiệp Ba Bể

Biến đổi khí hậu gây ra nhiều hiện tượng thời tiết cực đoan như hạn hán, lũ lụt, sương muối, ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp. Thay đổi nhiệt độ, lượng mưa làm thay đổi mùa vụ, ảnh hưởng đến sinh trưởng và phát triển của cây trồng. Nguy cơ dịch bệnh gia tăng cũng gây thiệt hại lớn cho sản xuất. Cần có các giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu để đảm bảo an ninh lương thực và phát triển bền vững.

2.3. Hạn chế trong quy hoạch và quản lý đất đai hiện nay

Công tác quy hoạch và quản lý đất đai còn nhiều hạn chế. Quy hoạch chưa sát với thực tế, thiếu tính khả thi. Quản lý đất đai còn lỏng lẻo, tình trạng sử dụng đất sai mục đích, tranh chấp đất đai còn xảy ra. Cần tăng cường năng lực quy hoạch, quản lý đất đai để sử dụng đất hiệu quả và bền vững.

III. Phương Pháp Đánh Giá Hiệu Quả Sử Dụng Đất Tại Ba Bể

Để đánh giá hiệu quả sử dụng đất một cách khách quan và khoa học, cần áp dụng các phương pháp phù hợp. Các phương pháp thường được sử dụng bao gồm: điều tra, khảo sát, thu thập số liệu; phân tích thống kê; đánh giá kinh tế; đánh giá xã hội; đánh giá môi trường. Việc kết hợp các phương pháp này giúp đưa ra cái nhìn toàn diện về hiệu quả sử dụng đất, từ đó đề xuất các giải pháp cải thiện.

3.1. Đánh giá hiệu quả kinh tế của các loại hình sử dụng đất

Đánh giá hiệu quả kinh tế là một trong những yếu tố quan trọng để đánh giá hiệu quả sử dụng đất. Các chỉ tiêu thường được sử dụng bao gồm: năng suất, sản lượng, doanh thu, chi phí, lợi nhuận. Việc so sánh hiệu quả kinh tế của các loại hình sử dụng đất khác nhau giúp xác định loại hình nào mang lại hiệu quả cao nhất. Theo số liệu năm 1995, tổng diện tích đất, cũng như đất nông nghiệp của thế giới được ghi trong bảng dưới này : Bảng 2.1 Tài nguyên đất trên thế giới ( Triệu/ha ).

3.2. Đánh giá tác động môi trường của sử dụng đất nông nghiệp

Sử dụng đất nông nghiệp có thể gây ra những tác động tiêu cực đến môi trường như ô nhiễm đất, ô nhiễm nước, suy thoái đa dạng sinh học. Đánh giá tác động môi trường giúp xác định những tác động này, từ đó đề xuất các biện pháp giảm thiểu. Cần chú trọng đến việc sử dụng các phương pháp canh tác thân thiện với môi trường để bảo vệ tài nguyên đất và nước.

3.3. Phương pháp phân tích SWOT trong đánh giá sử dụng đất

Phân tích SWOT (Strengths, Weaknesses, Opportunities, Threats) là một công cụ hữu ích để đánh giá hiệu quả sử dụng đất. Phân tích này giúp xác định điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức trong sử dụng đất, từ đó đề xuất các chiến lược phát triển phù hợp. Cần phân tích SWOT một cách khách quan và toàn diện để đưa ra những quyết định đúng đắn.

IV. Kết Quả Đánh Giá và Thực Trạng Sử Dụng Đất Ba Bể

Kết quả đánh giá hiệu quả sử dụng đất cho thấy có sự khác biệt lớn giữa các loại hình sử dụng đất. Một số loại hình mang lại hiệu quả kinh tế cao, nhưng lại gây ra những tác động tiêu cực đến môi trường. Một số loại hình khác có hiệu quả kinh tế thấp, nhưng lại có lợi cho bảo vệ môi trường. Cần có sự cân nhắc kỹ lưỡng để lựa chọn các loại hình sử dụng đất phù hợp với điều kiện cụ thể của từng vùng.

4.1. Phân tích hiệu quả kinh tế của các loại cây trồng chính

Phân tích hiệu quả kinh tế của các loại cây trồng chính giúp xác định loại cây nào mang lại lợi nhuận cao nhất cho người dân. Cần xem xét các yếu tố như năng suất, giá bán, chi phí sản xuất để đưa ra kết luận chính xác. Đồng thời, cần chú ý đến thị trường tiêu thụ để đảm bảo đầu ra cho sản phẩm.

4.2. Đánh giá tác động xã hội của sử dụng đất nông nghiệp

Sử dụng đất nông nghiệp có tác động lớn đến đời sống của người dân, đặc biệt là người nghèo ở nông thôn. Cần đánh giá tác động xã hội của sử dụng đất để đảm bảo rằng các chính sách và dự án phát triển không gây ra những tác động tiêu cực đến cộng đồng. Cần chú trọng đến việc tạo việc làm, nâng cao thu nhập và cải thiện đời sống cho người dân.

4.3. Thực trạng sử dụng đất lâm nghiệp và tiềm năng phát triển

Đất lâm nghiệp có vai trò quan trọng trong bảo vệ môi trường, cung cấp lâm sản và phát triển du lịch sinh thái. Cần đánh giá thực trạng sử dụng đất lâm nghiệp để xác định những vấn đề còn tồn tại và tiềm năng phát triển. Cần chú trọng đến việc bảo vệ rừng tự nhiên, trồng rừng mới và phát triển các mô hình lâm nghiệp bền vững.

V. Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Sử Dụng Đất Nông Nghiệp Ba Bể

Để nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp ở Ba Bể, cần có các giải pháp đồng bộ về quy hoạch, quản lý, kỹ thuật và chính sách. Quy hoạch sử dụng đất cần sát với thực tế, có tính khả thi cao. Quản lý đất đai cần chặt chẽ, minh bạch. Cần áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất, sử dụng các giống cây trồng, vật nuôi có năng suất cao, chất lượng tốt. Cần có các chính sách hỗ trợ người dân phát triển sản xuất, tiếp cận thị trường.

5.1. Chuyển đổi cơ cấu cây trồng phù hợp với điều kiện địa phương

Chuyển đổi cơ cấu cây trồng là một trong những giải pháp quan trọng để nâng cao hiệu quả sử dụng đất. Cần lựa chọn các loại cây trồng phù hợp với điều kiện khí hậu, đất đai và thị trường tiêu thụ. Cần khuyến khích người dân trồng các loại cây có giá trị kinh tế cao, có khả năng chống chịu sâu bệnh tốt.

5.2. Ứng dụng công nghệ cao trong sản xuất nông nghiệp

Ứng dụng công nghệ cao trong sản xuất nông nghiệp giúp nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm và giảm chi phí sản xuất. Cần khuyến khích người dân sử dụng các công nghệ như tưới tiết kiệm nước, bón phân thông minh, quản lý dịch hại tổng hợp.

5.3. Hoàn thiện chính sách đất đai hỗ trợ phát triển nông nghiệp

Chính sách đất đai đóng vai trò quan trọng trong việc tạo điều kiện cho người dân tiếp cận đất đai, đầu tư vào sản xuất nông nghiệp. Cần hoàn thiện chính sách đất đai theo hướng tạo thuận lợi cho người dân thuê đất, chuyển nhượng quyền sử dụng đất, thế chấp quyền sử dụng đất.

VI. Định Hướng Sử Dụng Đất Nông Lâm Nghiệp Bền Vững Ba Bể

Định hướng sử dụng đất nông lâm nghiệp bền vững là mục tiêu quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội của huyện Ba Bể. Cần đảm bảo rằng việc sử dụng đất không chỉ mang lại hiệu quả kinh tế cao, mà còn bảo vệ môi trường, bảo tồn đa dạng sinh học và cải thiện đời sống của người dân. Cần có sự tham gia của cộng đồng trong quá trình quy hoạch, quản lý và sử dụng đất.

6.1. Phát triển nông nghiệp hữu cơ và du lịch sinh thái

Phát triển nông nghiệp hữu cơ và du lịch sinh thái là hướng đi phù hợp với tiềm năng và lợi thế của huyện Ba Bể. Nông nghiệp hữu cơ giúp bảo vệ môi trường, tạo ra sản phẩm an toàn cho sức khỏe người tiêu dùng. Du lịch sinh thái giúp khai thác giá trị cảnh quan thiên nhiên, tạo việc làm và thu nhập cho người dân.

6.2. Bảo tồn đa dạng sinh học và văn hóa truyền thống

Bảo tồn đa dạng sinh học và văn hóa truyền thống là trách nhiệm của toàn xã hội. Cần có các biện pháp bảo vệ các loài động thực vật quý hiếm, các hệ sinh thái đặc biệt. Cần bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống của các dân tộc thiểu số, phát huy vai trò của cộng đồng trong bảo tồn.

6.3. Tăng cường hợp tác công tư trong sử dụng đất nông nghiệp

Tăng cường hợp tác công tư trong sử dụng đất nông nghiệp giúp huy động nguồn lực từ các doanh nghiệp, tổ chức xã hội vào phát triển nông nghiệp. Cần tạo điều kiện cho các doanh nghiệp đầu tư vào sản xuất, chế biến và tiêu thụ nông sản. Cần khuyến khích các tổ chức xã hội tham gia vào các hoạt động hỗ trợ người dân phát triển sản xuất.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp đại học chuyên ngành Quản lý đất đai của tác giả Lý Văn Hoàng (Trường Đại học Nông Lâm – Đại học Thái Nguyên, thực hiện năm 2014 dưới sự hướng dẫn của TS. Hoàng Văn Hùng) tập trung giải quyết bài toán quản lý và sử dụng đất đai tại địa bàn miền núi.

Về bối cảnh thực tiễn, đất đai là nguồn tài nguyên có hạn và là tư liệu sản xuất đặc biệt trong nông - lâm nghiệp. Tại huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn – một huyện miền núi phía Bắc có tổng diện tích tự nhiên 68.412,00 ha với vùng sinh thái đa dạng – ngành kinh tế nông nghiệp giữ vị trí chủ đạo. Tuy nhiên, hoạt động sản xuất nông nghiệp tại đây trong giai đoạn nghiên cứu vẫn mang tính tự phát, chưa có quy hoạch tổng thể đồng bộ, dẫn đến việc chưa khai thác hết tiềm năng đất đai. Đồng thời, sức ép từ quá trình đô thị hóa, gia tăng dân số và việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất sang đất ở, đất chuyên dùng đã làm diện tích đất nông nghiệp ngày càng bị thu hẹp, ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế của nông hộ. Xuất phát từ thực tế đó, yêu cầu đánh giá hiệu quả và định hướng sử dụng đất theo hướng bền vững là đòi hỏi cấp thiết.

Mục đích tổng quát của đề tài là đánh giá hiệu quả sử dụng đất và xác định các loại hình sử dụng đất (LUT) có hiệu quả, từ đó xây dựng định hướng sử dụng đất nông - lâm nghiệp theo hướng phát triển bền vững tại huyện Ba Bể.

Các mục tiêu nghiên cứu cụ thể được xác định gồm:

1. Nghiên cứu đặc điểm của các loại hình sử dụng đất trong mối quan hệ giữa tài nguyên đất, môi trường và điều kiện sinh thái nông nghiệp tại huyện Ba Bể.
2. Trên cơ sở các nguồn tài liệu đánh giá hiệu quả sử dụng đất đai, xác định mức độ thích hợp đất đai hiện tại, từ đó xác định các loại hình sử dụng đất thích hợp cho tương lai.
3. Định hướng sử dụng đất nông nghiệp nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất tại địa bàn nghiên cứu.

Nhiệm vụ và yêu cầu nghiên cứu đặt ra:

1. Đánh giá lợi thế và hạn chế về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội nhằm nhận diện các nhân tố ảnh hưởng tới hiệu quả sử dụng đất tại địa phương.
2. Đánh giá tiềm năng đất sản xuất nông nghiệp và xác định đặc điểm của các loại hình sử dụng đất.
3. Lựa chọn loại hình sử dụng đất mang lại hiệu quả cao.
4. Đề xuất định hướng và các giải pháp nâng cao hiệu quả sản xuất nông - lâm nghiệp trên địa bàn huyện.

• Đối tượng nghiên cứu: Điều kiện tự nhiên, quỹ đất đai, các loại hình sử dụng đất nông - lâm nghiệp; tiềm năng đất đai; các nhân tố kinh tế - xã hội và môi trường tác động đến việc sử dụng đất nông nghiệp tại huyện Ba Bể.
• Phạm vi không gian: Toàn bộ ranh giới hành chính huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn (gồm 15 xã và 1 thị trấn).
• Phạm vi thời gian: Đề tài tiến hành thu thập, điều tra và phân tích số liệu từ tháng 01/2014 đến tháng 05/2014; các mốc số liệu thống kê hiện trạng sử dụng đất và kinh tế - xã hội được cập nhật chủ yếu ở các năm 2011, 2012 và 2013.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khóa luận thiết lập hệ thống cơ sở lý luận dựa trên các khái niệm khoa học đất, quản lý đất đai và đánh giá hiệu quả kinh tế - sinh thái:

• Khung lý thuyết và quan điểm khoa học: Vận dụng các luận điểm về đất đai như một thể tự nhiên thuộc thổ quyển (Nguyễn Ngọc Nông, 2008), vai trò của đất đai trong nền kinh tế nông nghiệp (Lương Văn Hinh, 2003; Hội Khoa học Đất Việt Nam, 2000). Luận điểm của Các Mác và lý thuyết kinh tế học (Stenien, Simmerman, 1995) về bản chất của hiệu quả kinh tế (mối tương quan giữa kết quả đầu ra và chi phí đầu vào).
• Cơ sở pháp lý: Căn cứ các quy định trong Luật Đất đai 1993, Luật Đất đai 2003 và các văn bản chỉ đạo của Bộ Tài nguyên và Môi trường về kiểm kê, phân loại đất đai.
• Quan điểm đánh giá bền vững: Tiếp cận lý thuyết phát triển bền vững của Đặng Trung Thuận (2005), xem xét hiệu quả sử dụng đất đồng thời trên ba phương diện: kinh tế (năng suất, giá trị, lợi nhuận), xã hội (an ninh lương thực, việc làm, giảm nghèo) và môi trường (bảo vệ độ phì, hạn chế xói mòn, giảm thiểu hóa chất BVTV).
• Khung đánh giá đất đai của FAO: Sử dụng quy trình và nguyên tắc phân hạng đất thích hợp theo đề cương của Tổ chức Nông Lương Liên Hợp Quốc (FAO 1976, phát triển bổ sung 1983 - 1994).

Phương pháp nghiên cứu thực tế được tác giả triển khai bao gồm:

• Phương pháp thu thập số liệu, tài liệu: Thu thập dữ liệu thứ cấp từ báo cáo thống kê, tài liệu khí tượng, bản đồ địa hình, bản đồ thổ nhưỡng năm 1963 (chỉnh lý năm 2000), số liệu kiểm kê đất đai năm 2012 từ Phòng Tài nguyên và Môi trường, Chi cục Thống kê và UBND huyện Ba Bể. Thu thập dữ liệu sơ cấp thông qua điều tra trực tiếp nông hộ và phỏng vấn các cá nhân có kinh nghiệm sản xuất.
• Phương pháp điều tra và xác định đặc tính đất đai: Điều tra thực địa kết hợp đối chiếu bản đồ; nhận diện tên đất phát sinh; xác định nhanh thành phần cơ giới bằng phương pháp vê giun; phân loại địa thế canh tác (vàn '=', vàn cao '±', vàn thấp 'm').
• Phương pháp phân vùng nghiên cứu: Căn cứ điều kiện địa hình, đất đai và hệ thống canh tác, chia địa bàn huyện thành 3 vùng sinh thái phục vụ khảo sát.
• Phương pháp tính toán các chỉ tiêu hiệu quả kinh tế:
  • Tổng giá trị sản xuất: $T = p \cdot q$ (với $q$ là khối lượng sản phẩm/ha/năm, $p$ là giá thị trường).
  • Thu nhập thuần: $N = T - C_{sx}$ (với $C_{sx}$ là chi phí sản xuất/ha/năm).
  • Hiệu quả đồng vốn: $H_v = T / C_{sx}$.
  • Giá trị ngày công lao động: $H_{Lđ} = N / \text{Số ngày công lao động}$.
• Phương pháp xử lý số liệu và minh họa: Ứng dụng phần mềm Microsoft Excel để xử lý thống kê; biểu diễn không gian và cơ cấu thông qua xây dựng bản đồ hiện trạng sử dụng đất tỷ lệ 1/10.000, biểu đồ cơ cấu quỹ đất.

---

Nội dung chính theo từng phần của khóa luận

Phần 1: Mở đầu

Tác giả trình bày tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ vị trí chiến lược của tài nguyên đất và thực trạng quản lý, khai thác đất nông nghiệp còn nhiều bất cập tại huyện Ba Bể. Phần này xác định rõ mục đích nghiên cứu, 3 mục tiêu cụ thể, 4 yêu cầu chuyên môn và ý nghĩa khoa học - thực tiễn của khóa luận đối với công tác quản lý tài nguyên địa phương.

Phần 2: Tổng quan tài liệu

Chương này tổng thuật toàn diện các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước:

• Phân tích quá trình hình thành đất, các khái niệm phân loại đất nông nghiệp theo quy định quản lý nhà nước.
• Đánh giá áp lực gia tăng dân số toàn cầu lên tài nguyên đất (dẫn số liệu FAO: đất nông nghiệp thế giới khoảng 1,5 tỷ ha, áp lực giảm 8 triệu ha/năm do đô thị hóa và 4 triệu ha/năm do suy thoái).
• Tổng hợp thực trạng xói mòn, thoái hóa đất dốc tại Việt Nam theo vùng sinh thái (Trung du miền núi Bắc Bộ có 7,8 triệu ha đất thoái hóa, chiếm 79,6% diện tích vùng; đất dốc >5° chiếm 8,9 triệu ha).

Vùng sinh thái	Diện tích đất dốc > 5° (Triệu ha)	Tỷ lệ đất có rừng (%)	Diện tích đất thoái hóa (Triệu ha)	Tỷ lệ đất thoái hóa (%)
Trung du miền núi Bắc Bộ	8,9	9,2	7,8	79,6
Bắc Trung Bộ	5,2	13,6	2,9	65,9
Nam Trung Bộ	4,4	13,6	2,9	65,9
Tây Nguyên	5,5	23,6	3,3	60,0

• Phân tích nguyên nhân thoái hóa đất do tự nhiên và con người (tập quán canh tác nương rẫy, độc canh, lạm dụng nông dược, tích tụ cation $Na^+$ gây chai cứng đất).
• Hệ thống hóa quan điểm sử dụng đất bền vững trên cả ba trụ cột kinh tế - xã hội - môi trường.

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Trình bày cụ thể đối tượng, phạm vi không gian (15 xã, 1 thị trấn thuộc huyện Ba Bể) và thời gian thực hiện (01/2014 - 05/2014). Tác giả chi tiết hóa 4 nội dung nghiên cứu lớn và hệ thống 8 phương pháp chuyên ngành: thu thập tài liệu, điều tra nông hộ, phương pháp đánh giá đất FAO, phương pháp vê giun xác định cơ giới đất, phân vùng sinh thái, công thức tính toán hiệu quả kinh tế ($T, N, H_v, H_{Lđ}$), phương pháp thống kê trên Excel và biên tập bản đồ chuyên đề.

Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Đây là chương nội dung trọng tâm của khóa luận, phản ánh toàn diện các kết quả khảo sát, phân tích:

1. Điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên huyện Ba Bể

• Vị trí địa lý: Nằm từ 22°27' đến 22°35' vĩ độ Bắc, 105°44' đến 105°58' kinh độ Đông; giáp Pác Nặm, Bạch Thông, Ngân Sơn, tỉnh Cao Bằng và Tuyên Quang. Trung tâm huyện cách thị xã Bắc Kạn 60 km.
• Địa hình: Phân hóa thành 3 dạng chính: vùng núi đá vôi (>1.000m, độ dốc 25 - 30° tại Nam Mẫu, Quảng Khê, Cao Trĩ, Hoàng Trĩ); vùng núi đất phía Nam (300 - 400m); vùng trũng thấp ven sông suối (200 - 300m).
• Khí hậu: Nhiệt đới gió mùa pha ôn đới; lượng mưa trung bình 1.253 mm/năm (biến thiên 1.068 - 2.038 mm), mưa lớn tập trung tháng 5 - 10 dễ gây lũ quét; mùa khô từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau kèm sương muối, rét đậm; tổng tích ôn 7.500 - 8.000°C.
• Thổ nhưỡng: Toàn huyện có 7 nhóm/loại đất chính theo bản đồ thổ nhưỡng:

STT	Tên nhóm/loại đất	Ký hiệu bản đồ
1	Đất phù sa sông	FLh.eu
2	Đất phù sa ngòi suối	FLh.dy
3	Đất dốc tụ trồng lúa nước	GLu.dy
4	Đất Feralit biến đổi do trồng lúa	ACh.gl
5	Đất Feralit nâu vàng phát triển trên phù sa cổ	ACF.gl
6	Đất Feralit phát triển trên phiến thạch sét	ACF.le
7	Đất Feralit vàng đỏ phát triển trên Granit	ACF

• Tài nguyên rừng: Tổng diện tích 57.693,00 ha; trong đó rừng sản xuất 37.806,45 ha, rừng phòng hộ 10.952,71 ha, rừng đặc dụng 8.934,00 ha. Độ che phủ rừng đạt 53% (năm 2004).
• Tài nguyên khoáng sản: Mỏ chì - kẽm (Phiêng Déng, xã Hoàng Trĩ), vàng sa khoáng (xã Bành Trạch), Dolomit (xã Cao Thượng), Graphit (xã Mỹ Phương).

2. Điều kiện kinh tế - xã hội và nhân văn

• Dân số năm 2012: 48.415 người (mật độ 68 người/km²), gồm 5 dân tộc: Tày, Kinh, Dao, Mông, Nùng.
• Cơ cấu độ tuổi: Dưới 16 tuổi: 10.258 người; 16 - 60 tuổi: 28.291 người (58,3%); trên 60 tuổi: 9.866 người (20,3%).
• Cơ cấu lao động: Lao động nông nghiệp 18.319 người (58,63%), lao động phi nông nghiệp 12.241 người (41,36%).

3. Hiện trạng sử dụng đất huyện Ba Bể năm 2012

Tổng diện tích tự nhiên của huyện là 68.412,00 ha, được phân chia thành 3 nhóm đất chính:

STT	Mục đích sử dụng	Mã đất	Diện tích (ha)	Cơ cấu (%)
1	Đất nông nghiệp	NNP	63.777,10	93,23
1.1	Đất trồng lúa	DLN	3.133,30	4,58
1.2	Đất trồng cây hàng năm khác	BHK	2.122,20	3,10
1.3	Đất trồng cây lâu năm	CNL	691,72	1,01
1.4	Đất nuôi trồng thủy sản	NTS	135,50	0,20
1.5	Rừng sản xuất	RSX	37.806,60	55,26
1.6	Rừng phòng hộ	RPH	10.952,70	16,01
1.7	Rừng đặc dụng	RDD	8.934,80	13,06
1.8	Đất nông nghiệp khác	NHK	0,28	0,0004
2	Đất phi nông nghiệp	PNN	2.964,10	4,33
2.1	Đất ở nông thôn	DNT	914,70	1,34
2.2	Đất ở đô thị	DTD	19,80	0,03
2.3	Đất sông suối và mặt nước chuyên dùng	SMN	1.111,00	1,62
2.4	Các loại đất phi nông nghiệp khác (trụ sở, quốc phòng, di tích, hạ tầng...)	-	918,60	1,34
3	Đất chưa sử dụng	CSD	1.670,10	2,44
3.1	Đất bằng chưa sử dụng	BCS	601,20	0,88
3.2	Đất đồi núi chưa sử dụng	DCS	991,30	1,45
3.3	Núi đá không có rừng cây	NCS	76,60	0,11
	Tổng diện tích tự nhiên		68.412,00	100,00

4. Đánh giá hiệu quả các loại hình sử dụng đất và định hướng giải pháp

• Đánh giá hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trường của các LUT canh tác cây hàng năm (lúa xuân, lúa mùa, ngô hè thu, rau màu) và cây công nghiệp ngắn ngày (đỗ tương, dong riềng, lạc).
• Đề xuất 5 nhóm giải pháp nâng cao hiệu quả: chính sách giao đất giao rừng; chuyển đổi cơ cấu cây trồng; ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật canh tác đất dốc; phát triển thị trường tiêu thụ nông sản; đầu tư kiên cố hóa hạ tầng giao thông nông thôn và thủy lợi (63,17 ha đất thủy lợi).

Phần 5: Kết luận và kiến nghị

Tóm lược các phát hiện cốt lõi về tiềm năng, hạn chế của quỹ đất và các kiến nghị đối với UBND huyện, Sở Tài nguyên và Môi trường trong việc triển khai quy hoạch, quản lý sử dụng đất nông nghiệp giai đoạn tiếp theo.

---

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã lượng hóa và làm rõ hiện trạng sử dụng đất nông - lâm nghiệp tại huyện Ba Bể qua các kết quả cụ thể:

• Số liệu hiện trạng đất đai: Làm rõ cơ cấu đất đai với tỷ trọng đất nông nghiệp chiếm ưu thế tuyệt đối (63.777,10 ha, chiếm 93,23% diện tích tự nhiên), trong đó đất lâm nghiệp chiếm diện tích lớn nhất (rừng sản xuất 37.806,60 ha; rừng phòng hộ 10.952,70 ha; rừng đặc dụng 8.934,80 ha). Đất sản xuất nông nghiệp trực tiếp gồm đất trồng lúa (3.133,30 ha) và cây hàng năm khác (2.122,20 ha). Quỹ đất chưa sử dụng còn 1.670,10 ha.
• Phân loại lập địa và thổ nhưỡng: Phân định rõ 7 nhóm đất và 3 tiểu vùng địa hình, chỉ rõ đặc tính thổ nhưỡng đất phù sa sông (FLh.eu), phù sa ngòi suối (FLh.dy) thích hợp cho thâm canh lúa và hoa màu; đất Feralit trên phiến thạch sét (ACF.le) và Granit (ACF) thích hợp cho phát triển lâm nghiệp và cây lâu năm.
• Đề xuất hệ thống giải pháp:
  1. Chính sách: Đẩy mạnh giao đất giao rừng, cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất nhằm khuyến khích nông hộ đầu tư dài hạn.
  2. Chuyển đổi cây trồng: Tăng cường luân canh, xen canh; chuyển dịch cơ cấu từ độc canh lúa - ngô năng suất thấp sang cây công nghiệp ngắn ngày có giá trị thương phẩm cao như đỗ tương, dong riềng, lạc.
  3. Khoa học kỹ thuật: Áp dụng các biện pháp canh tác bền vững trên đất dốc (trồng cây theo đường đồng mức, che phủ đất, bổ sung phân hữu cơ để chống rửa trôi, xói mòn và suy thoái).
  4. Cơ sở hạ tầng & thị trường: Mở rộng liên kết tiêu thụ sản phẩm hàng hóa, nâng cấp hệ thống thủy lợi tưới tiêu và cải tạo đường giao thông nông thôn mùa mưa lũ.
• Đóng góp của đề tài: Khóa luận cung cấp cơ sở dữ liệu số liệu điều tra thực tế, kết hợp đánh giá đa tiêu chí (kinh tế - xã hội - môi trường) theo phương pháp luận chuẩn hóa của FAO, phục vụ trực tiếp cho việc lập kế hoạch sử dụng đất cấp huyện tại địa bàn miền núi có đặc thù địa hình chia cắt phức tạp.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận bộc lộ một số giới hạn nghiên cứu được phản ánh trong văn bản:

• Tài nguyên nước ngầm: Do hạn chế về trang thiết bị và kinh phí, đề tài mới chỉ dừng lại ở mức khảo sát sơ bộ qua hệ thống giếng đào dân sinh (mực nước ngầm sâu khoảng 20 - 30m), chưa thể tiến hành thăm dò định lượng chính xác trữ lượng khai thác tiềm năng.
• Tài nguyên khoáng sản: Mặc dù ghi nhận sự có mặt của các mỏ chì, kẽm, dolomit, graphit và vàng sa khoáng, đề tài chưa thể đánh giá toàn diện tác động môi trường của hoạt động khai thác khoáng sản tự phát tới chất lượng đất nông nghiệp lân cận.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo: Cần mở rộng điều tra chi tiết hiệu quả kinh tế - sinh thái của từng mô hình nông lâm kết hợp theo các ngưỡng độ dốc cụ thể; cập nhật bản đồ biến động đất đai theo các kỳ kiểm kê mới và nghiên cứu sâu hơn về thị trường chuỗi giá trị cho nông sản hàng hóa đặc thù của huyện Ba Bể.

---

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu hữu ích cho:

• Sinh viên và học viên: Chuyên ngành Quản lý đất đai, Khoa học đất, Quản lý tài nguyên thiên nhiên, Nông nghiệp học và Địa lý kinh tế tham khảo về phương pháp luận đánh giá đất theo FAO và cách xây dựng chỉ tiêu đánh giá tính bền vững.
• Cán bộ quản lý địa phương: Cán bộ Phòng Tài nguyên và Môi trường, Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn cấp huyện tại các tỉnh miền núi phía Bắc có thể tham khảo các giải pháp chuyển đổi cơ cấu cây trồng và bố trí quỹ đất trên nền địa hình dốc.
• Phần đáng tham khảo nhất: Phần 3 (Phương pháp tính toán các chỉ tiêu hiệu quả kinh tế $T, N, H_v, H_{Lđ}$ và phân hạng đất) và Phần 4 (Hệ thống bảng số liệu hiện trạng sử dụng đất năm 2012, phân loại 7 nhóm đất thổ nhưỡng huyện Ba Bể).

---

Câu hỏi thường gặp

1. Cơ cấu diện tích đất nông nghiệp của huyện Ba Bể năm 2012 chiếm tỷ lệ bao nhiêu trong tổng diện tích tự nhiên?
Theo số liệu thống kê năm 2012 của đề tài, nhóm đất nông nghiệp (NNP) có diện tích là 63.777,10 ha, chiếm 93,23% tổng diện tích tự nhiên của toàn huyện (68.412,00 ha).

2. Địa bàn huyện Ba Bể có những nhóm đất thổ nhưỡng chính nào theo tài liệu điều tra?
Huyện Ba Bể có 7 nhóm/loại đất chính gồm: Đất phù sa sông (FLh.eu), Đất phù sa ngòi suối (FLh.dy), Đất dốc tụ trồng lúa nước (GLu.dy), Đất Feralit biến đổi do trồng lúa (ACh.gl), Đất Feralit nâu vàng phát triển trên phù sa cổ (ACF.gl), Đất Feralit phát triển trên phiến thạch sét (ACF.le), và Đất Feralit vàng đỏ phát triển trên Granit (ACF).

3. Cơ cấu dân số theo độ tuổi và tình hình lao động tại huyện Ba Bể vào thời điểm nghiên cứu như thế nào?
Năm 2012, dân số huyện là 48.415 người; trong đó độ tuổi dưới 16 chiếm 10.258 người, từ 16 - 60 tuổi chiếm 28.291 người (58,3%), và trên 60 tuổi chiếm 9.866 người (20,3%). Về lao động, lao động nông nghiệp chiếm chủ yếu với 18.319 người (58,63%), còn lao động phi nông nghiệp là 12.241 người (41,36%).

4. Tác giả sử dụng các công thức nào để tính toán hiệu quả kinh tế của các loại hình sử dụng đất?
Tác giả sử dụng 4 chỉ tiêu định lượng:

• Tổng giá trị sản phẩm: $T = p \cdot q$
• Thu nhập thuần: $N = T - C_{sx}$
• Hiệu quả đồng vốn: $H_v = T / C_{sx}$
• Giá trị ngày công lao động: $H_{Lđ} = N / \text{Số ngày công lao động/ha/năm}$

5. Độ che phủ rừng của huyện Ba Bể đạt mức bao nhiêu và diện tích rừng phân bố ra sao?
Độ che phủ rừng của huyện đạt 53% (năm 2004). Tổng diện tích đất lâm nghiệp có rừng đạt 57.693,00 ha, bao gồm rừng sản xuất (37.806,45 ha), rừng phòng hộ (10.952,71 ha) và rừng đặc dụng (8.934,00 ha).

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Lý Văn Hoàng đã phản ánh chi tiết hiện trạng sử dụng đất nông - lâm nghiệp tại huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn năm 2012 thông qua hệ thống số liệu kiểm kê thực tế và phân loại thổ nhưỡng khoa học. Bằng việc kết hợp phương pháp đánh giá đất của FAO với các chỉ tiêu hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trường, công trình đã làm rõ những thế mạnh cũng như thách thức trong canh tác trên đất đồi núi dốc. Các định hướng và nhóm giải pháp chuyển đổi cơ cấu cây trồng, bảo vệ đất dốc và hoàn thiện chính sách được đề xuất là tài liệu tham khảo có giá trị ứng dụng thực tiễn cho công tác quy hoạch sử dụng đất tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu của Luật đất đai 1993 nước CHXHCN Việt Nam có ghi: “Đất đai là tài nguyên quốc gia vô cùng quý giá, là tư liệu sản xuất đặc biệt, là thành phần quan trọng hàng đầu của môi trường sống, là địa bàn phân bố các khu dân cư, xây dựng các cơ sở kinh tế, văn hoá, xã hội, an ninh và quốc phòng. Trải qua nhiều thế hệ nhân dân ta đã tốn bao công sức, xương máu mới tạo lập, bảo vệ được vốn đất đai như ngày nay”. Hiện tại và trong tương lai công nghệ thông tin phát triển mạnh, nó cho phép ta sử dụng để giải quyết các vấn đề phức tạp của kinh tế - xã hội và đây cũng là yêu cầu tất yếu đặt ra (Bộ TN và MT, 2013)[1]. Sử dụng đấi đai có ý nghĩa to lớn trong việc quản lý nhà nước về đất đai, là cơ sở để tiến hành xây dựng phát triển các ngành sản xuất hợp lý nhằm khai thác triệt để tiềm năng đất đai, nâng cao tổng sản phẩm.

Thông qua công tác quy hoạch sử dụng đất đai giúp cho cải tạo nâng cao độ màu mỡ của đất, cải thiện môi trường sinh thái và phát triển bền vững. Căn cứ vào đặc điểm tự nhiên, phương hướng, nhiệm vụ và mục tiêu kinh tế - xã hội của vùng lãnh thổ quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất đai được tiến hành là điều kiện cần thiết nhằm tạo ra những điều kiện thiết yếu để tổ chức sử dụng đất đai hợp lý hơn, sắp xếp bố trí lại các ngành sản xuất, các công trình xây dựng cơ bản, các khu dân cư một cách khoa học để có thể bắt kịp sự phát triển kinh tế xã hội của huyện và của tỉnh, đồng thời đáp ứng được yêu cầu thống nhất quản lý nhà nước về đất đai (Phạm Trí Thành, 1996)[2]. 2 Huyện Ba Bể là huyện nằm phía Bắc tỉnh Bắc Kạn, có tổng diện tích đất tự nhiên là 68.00 ha, có vùng sinh thái đa dạng của miền núi Bắc Bộ. Là một huyện kinh tế nông nghiệp giữ vị trí quan trọng, trong thời gian gần đây, nông nghiệp đã phát triển theo hướng sản xuất hàng hóa, nhưng mang tính tự phát, chưa có quy hoạch tổng thể nên chưa phát huy được hết các tiềm năng sẵn có của huyện.Việc thu hẹp đất do chuyển đổi mục đích: đất ở, đất chuyên dùng đã có tác động đáng kể đối với nông hộ.Trong điều kiện diện tích đất nông nghiệp ngày càng bị thu hẹp do sức ép của quá trình đô thị hóa, công nghiệp hóa và gia tăng dân số thì mục tiêu nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp là hết sức cần thiết, tạo ra giá trị lớn về kinh tế, đồng thời tạo đà cho phát triển nông nghệp bền vững (Báo cáo huyện Ba Bể )[3].

Từ những vấn đề thực tế nêu trên, được được sự đồng ý của Ban chủ nhiệm khoa Tài nguyên và Môi trường - trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên, đồng thời dưới sự hướng dẫn trực tiếp của thầy giáo: TS. Hoàng Văn Hùng, em tiến hành nghiên cứu đề tài: “Đánh giá hiệu quả sử dụng đất và định hướng sử dụng đất nông - lâm nghiệp, huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn”. Mục đích và yêu cầu 1. Mục đích của đề tài Đánh giá hiệu quả sử dụng đất và xác định một số loại hình sử dụng đất có hiệu quả trên cơ sở đó định hướng sử dụng đất nông - lâm nghiệp theo hướng phát triển bền vững tại huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn.

Mục tiêu của đề tài - Nghiên cứu đặc điểm của các loại hình sử dụng đất trong mỗi quan hệ giữa tài nguyên đất, môi trường và điều kiện sinh thái nông nghiệp tại huyện Ba Bể. - Trên cơ sở các nguồn tài liệu đánh giá hiệu quả sử dụng đất đai, xác định mức độ thích hợp đất đai hiện tại trên địa bàn huyện Ba Bể từ đó xác định các loại hình sử dụng đất thích hợp cho tương lai. 3 - Định hướng sử dụng đất nông nghiệp nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất tại huyện Ba Bể. Yêu cầu của đề tài - Đánh giá lợi thế và hạn chế về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội để xác định các yếu tố ảnh hưởng tới hiệu quả sử dụng đất tại địa phương.

- Đánh giá tiềm năng đất sản xuất nông nghiệp, xác định đặc điểm của các loại hình sử dụng đất. - Lựa chọn được loại hình sử dụng đất có hiệu quả cao. - Định hướng sử dụng đất, các giải pháp nâng cao sản xuất nông-lâm nghiệp của huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn. Ý nghĩa nghiên cứu đề tài - Củng cố kiến thức đã được tiếp thu trong nhà trường và kiến thức thực tế cho sinh viên trong quá trình thực tập tại cơ sở.

- Nâng cao khả năng tiếp cận, thu thập và xử lý thông tin của sinh viên trong quá trình làm đề tài. - Trên cơ sở đánh giá hiệu quả đất đai, từ đó định hướng về đề xuất những giả pháp sử dụng đất đạt hiệu quả cao và bền vững, phù hợp với điều kiện của địa phương. 4 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Đất và vai trò của đất đối với sản xuất nông nghiệp 2.

Khái niệm và quá trình hình thành đất 2. Khái niệm đất - Đất là phầm mềm mặt vỏ của trái đất mà ở đó cây cối có thể mọc được” và đất được hiểu theo nghĩa rộng như sau: “Đất đai là một diện tích cụ thể của bề mặt trái đất, bao gồm các cấu thành của môi trường sinh thái ngay bên trên và dưới bề mặt đó bao gồm: khí hậu, thời tiết, thổ nhưỡng, địa hình, mặt nước (hồ, sông, suối…). Đất là lớp mặt tươi xốp của lục địa có khả năng sản sinh ra sản phẩm của cây trồng. Đất là lớp phủ thổ nhưỡng là thổ quyển, là một vật thể tự nhiên, mà nguồn gốc của thể tự nhiên đó là do hợp điểm của 4 thể tự nhiên khác của hành tinh là thạch quyển, khí quyển, thủy quyển và sinh quyển.

Sự tác động qua lại của bốn quyển trên và thổ quyển có tính thường xuyên và cơ bản (Nguyễn Ngọc Nông, 2008)[4]. - Đất đai là loại tài nguyên được sử dụng cho tất cả các nghành kinh tế - xã hội, nó là điều kiện tồn tại và phát triển của con người, trong tiến trình lịch sử phát triển của xã hội loài người, con người và đất đai ngày càng có quan hệ mật thiết với nhau, đất đai trở thành nguồn tài nguyên quý giá của con người, con người dựa vào đất đai để tạo ra sản phẩm để nuôi sống mình và gia đình. Điều này cho thấy, cùng với sự phát triển tiến bộ xã hội thì con người càng cần phải có những tác động tích cực tới loại tài nguyên này một cách khoa học, hợp lý và tiết kiệm để không những đem lại hiệu quả kinh tế cao trong sử dụng đất mà còn đảm bảo an toàn quỹ đất, bảo vệ môi trường sống không những cho hiện tại mà còn cho cả tương lai (Lương Văn Hinh, 2003)[5]. Khái niệm đất nông nghiệp - Đất nông nghiệp là tất cả những diện tích được sử dụng vào mục đích sản xuất nông nghiệp.

Đất đai là yếu tố tích cực của quá trình sản xuất, là điều 5 kiện vật chất - cơ sở không gian, đồng thời là đối tượng lao động( luôn chịu sự tác động của quá trình sản xuất như cày, bừa, xới xáo.) và công cụ hay phương tiện lao động ( sử dụng để trồng trọt, chăn nuôi. Quá trình sản xuất nông - lâm nghiệp luôn liên quan chặt chẽ với độ phì nhiêu quá trình sinh học tự nhiên của đất (Hội khoa học đất Việt Nam, 2000)[6] - Đất nông nghiệp bao gồm : + Đất sản xuất nông nghiệp: Là đất nông nghiệp sử dụng vào mục đích sản xuất nông nghiệp. Bao gồm đất trồng cây hàng năm và đất trồng cây lâu năm. + Đất lâm nghiệp: Là đất có rừng tự nhiên hoặc có rừng trồng, đất khoanh nuôi phục hồi rừng, đất để trồng rừng mới.

Theo loại rừng lâm nghiệp bao gồm: đất rừng sản xuất, đất rừng phòng hộ, đất rừng đặc dụng. + Đất nuôi trồng thuỷ sản: Là đất được sử dụng chuyên vào mục đích nuôi, trồng thuỷ sản. + Đất làm muối: Là đất sử dụng vào mục đích sản xuất muối. + Đất nông nghiệp khác: Là đất tại nông thôn sử dụng để xây dựng nhà kính (vườn ươm) và các loại nhà khác phục vụ mục đích trồng trọt, kể cả các hình thức trồng trọt không trực tiếp trên đất.

Vai trò và ý nghĩa của đất đai trong nông nghiệp Trong nông nghiệp đất đai là tài liệu quan trọng là tư liệu sản xuất chủ yếu, đặc biệt và không thể thay thế. Đất là sản phẩm của tự nhiên và có giới hạn, phải biết cách sử dụng hợp lý để đảm bảo cho quỹ đất. Đất đai sử dụng vào nông nghiệp chiếm vị thế đang kể đối với sử phát triển toàn diện nền kinh tế, nhất là những nước lấy ngành nông nghiệp làm mũi nhọn. Nông nghiệp là hoạt động sinh kế chủ yếu của đại bộ phận dân nghèo nông thôn, nước ta với hơn 80% dân cư tập trung chủ yếu dựa vào sản xuất nông nghiệp, với hình thức sản xuất tự cấp tự túc đã phần nào đáp ứng được nhu cầu cấp thiết hàng ngày của người dân.

Cùng với đó đất cung cấp lương thực, thực phẩm – một nhu cầu không thể thiếu được đối với cuộc sống con người. Vì vậy, đất đai có một vị trí quan trọng trong các nghành sản xuất đặc biệt là sản xuất nông nghiệp. Tình hình đánh giá đất đai trên thế giới Theo số liệu năm 1995, tổng diện tích đất, cũng như đất nông nghiệp của thế giới được ghi trong bảng dưới này : Bảng 2.1 Tài nguyên đất trên thế giới ( Triệu/ha ) Tiềm năng Diện tích Tổng diện Diện tích đất Khu vực đất nông đất được tích canh tác nghiệp tưới Châu Phi 2964 734 185 11 Châu Á 2679 627 451 142 Châu Đại Dương 843 143 49 2 Châu Âu 473 174 140 17 Bắc Mỹ 2138 465 274 26 Nam Mỹ 1753 681 142 9 Liên Xô cũ 2227 356 233 20 Tổng số 13077 3190 1474 227 (Nguồn: Đào Thế Tuấn, 2007)[8] - Sự bùng nổ dân số trên thế giới trong thế kỷ XX đã làm tăng sức ép dân số lên đất nông nghiệp của thế giới, đặc biệt là ở khu vực các nước kém phát triển vùng nhiệt đới Châu Á, Châu phi, Mỹ Latinh, dẫn tới việc khai thác quá mức không hợp lý các vùng đất này, làm cho đất suy thoái đáng kể. Sự gia tăng dân số trên thế giới làm tăng sức ép lên đất nông nghiệp.