Phần mở đầu Phần 2: Tổng quan tài liệu Phần 3: Đối tƣợng, nội dung và phƣơng pháp nghiên cứu Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận Phần 5: Kết luận và kiến nghị h 4 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở lý luận về hiệu quả kinh tế 2. Khái niệm hiệu quả và hiệu quả kinh tế Hiệu quả là một thuật ngữ dùng để chỉ mối quan hệ giữa kết quả thực hiện và các mục tiêu hoạt động của chủ thể và chi phí mà chủ thể bỏ ra để có đƣợc kết quả đó trong những điều kiện nhất định. Kết quả mà chủ thể nhận đƣợc theo hƣớng mục tiêu trong hoạt động của mình càng lớn hơn chi phí bỏ ra bao nhiêu thì càng có lợi bấy nhiêu.
Hiệu quả là chỉ tiêu dùng để phân tích đánh giá và lựa chọn các phƣơng án hành động. Hiệu quả đƣợc biểu hiện ở nhiều góc độ khác nhau. Vì vậy hình thành nhiều khái niệm khác nhau: hiệu quả kinh tế, hiệu quả chính trị- xã hội, hiệu quả trực tiếp, hiệu quả gián tiếp, hiệu quả tuyệt đối, hiệu quả tƣơng đối… Trong tất cả mọi hoạt động sản xuất, kinh doanh thì việc kinh doanh có lãi, nguồn thu lớn hơn nguồn chi là điều mà mọi nhà đầu tƣ mong muốn và hƣớng đến. Ngƣời ta đều thấy đƣợc rằng việc bỏ ra nhiều vốn thì thƣờng đem lại kết quả sản xuất cao nhƣng với nguồn lực có hạn thì việc sử dụng bao nhiêu đồng chi phí là tối ƣu là điều mà ngƣời đầu tƣ muốn biết.
Để xác định điều đó ngƣời ta xác định hiệu quả kinh tế. Hiệu quả kinh tế không chỉ là mối quan tâm hàng đầu của nhà sản xuất, của các doanh nghiệp mà còn là mối quan tâm của toàn xã hội. Hiệu quả kinh tế đƣợc xem là tỷ lệ giữa kết quả thu đƣợc với chi phí bỏ ra hay ngƣợc lại là chi phí trên một đơn vị sản phẩm hay mức sinh lời của đồng vốn. Với các yếu tố đầu vào hay lƣợng tài nguyên nhất định, để tạo ra một khối lƣợng sản phẩm lớn nhất có thể là mục tiêu chung của nhà sản xuất.
Hay nói cách khác, ở mức sản lƣợng nhất định làm thế nào để đạt đƣợc mức sản lƣợng ấy sao cho chi phí tài nguyên và lao động là thấp nhất. Điều này cho thấy quá trình sản xuất thể h 5 hiện mối quan hệ mật thiết giữa yếu tố đầu vào và đầu ra, là biểu hiện tất cả các mối quan hệ cho thấy tính hiệu quả của sản xuất. Hiện nay có rất nhiều quan điểm khác nhau về hiệu quả kinh tế: Theo quan điểm của các nhà kinh tế học thì hiệu quả kinh tế là tất cả những quyết định sản xuất cái gì nằm trên đƣờng năng lực sản xuất là có hiệu quả vì nó tận dụng hết nguồn lực. Số lƣợng hàng hóa đạt trên đƣờng giới hạn của năng lực sản xuất càng lớn càng có hiệu quả cao.
Sự thỏa mãn tối đa về mặt hàng, chất lƣợng, số lƣợng hàng hóa theo nhu cầu của thị trƣờng trong giới hạn của đƣờng năng lực sản xuất cho ta kết quả cao nhất. Theo quan điểm của GS PaulA. Saamueelson cho rằng hiệu quả kinh tế có nghĩa là “không lãng phí hoặc sử dụng các nguồn lực một cách tiết kiệm để thỏa mãn các nhu cầu và mong muốn của con ngƣời”. Theo tác giả Mandrey Kuhn: “Tính hiệu quả đƣợc xác định bằng cách lấy kết quả tính theo đơn vị giá trị chia cho chi phí kinh doanh”.
Theo PGS-TS Ngô Đình Giao: “Hiệu quả kinh tế là tổ chức cao nhất của sự lựa chọn kinh tế của các doanh nghiệp trong nền kinh tế thị trƣờng có sự quản lý của Nhà nƣớc”. Thực tế cho thấy các loại hiệu quả có một phạm trù đƣợc sử dụng rộng rãi trong tất cả các lĩnh vực kinh tế, kỹ thuật và từ khái niệm về hiệu quả kinh tế đã khẳng định bản chất của hiệu quả kinh tế là phản ánh mặt chất lƣợng của các hoạt động, phản ánh trình độ sử dụng nguồn lực (lao động, vốn, trang thiết bị kỹ thuật, công nghệ, trình độ quản lý…) để đạt đƣợc kết quả mà ngƣời sản xuất mong muốn. Và so sánh kết quả đạt đƣợc với chi phí đã bỏ ra để đạt đƣợc kết quả từ đó sẽ cho biết hiệu quả của quá trình sản xuất kinh doanh. Hiệu quả kinh tế ở mỗi ngành, mỗi lĩnh vực đều có những quan điểm, những cách xem xét, đánh giá khác nhau.
Tuy nhiên, gói gọn lại hiệu quả kinh tế có thể đƣợc đƣợc hiểu là một phạm trù kinh tế phản ánh về mặt chất lƣợng của quá trình sản xuất, nó đƣợc xác định bằng cách so sánh kết quả thu đƣợc với chi phí bỏ ra. Nhƣ vậy hiệu quả kinh tế là kết quả cao nhất của mọi sự lựa h 6 chọn kinh tế của các doanh nghiệp trong nền kinh tế thị trƣờng. Về hiệu quả sản xuất trong nông nghiệp đã đƣợc nhiều tác giả bàn đến nhƣ Schultz (1964), Rizzo (1979) và Ellis (1993). Các học giả trên đều đi đến thống nhất là cần phân biệt rõ ba khái niệm cơ bản về hiệu quả: hiệu quả kỹ thuật, hiệu quả phân bổ các nguồn lực và hiệu quả kinh tế.
Hiệu quả kỹ thuật (TE) là số lƣợng sản phẩm có thể đạt đƣợc trên một đơn vị chi phí đầu vào hay nguồn lực sử dụng vào sản xuất trong những điều kiện cụ thể về kỹ thuật hay công nghệ áp dụng vào nông nghiệp (Phạm Thị Thanh Xuân, 2009). Hiệu quả này thƣờng đƣợc phản ánh trong mối quan hệ về các hàm sản xuất. Hiệu quả kỹ thuật liên quan đến phƣơng diện vật chất của sản xuất. Nó chỉ ra rằng một đơn vị nguồn lực dùng vào sản xuất đem lại bao nhiêu đơn vị sản phẩm.
Hiệu quả phân bổ (AE) là chỉ tiêu hiệu quả trong các yếu tố giá sản phẩm và giá đầu vào đƣợc tính để phản ánh giá trị sản phẩm thu thêm trên một đồng chi phí chi thêm về đầu vào hay nguồn lực (Phạm Thị Thanh Xuân, 2009). Thực chất của hiệu quả phân bổ là hiệu quả kỹ thuật có tính đến các yếu tố về giá của đầu vào và giá của đầu ra. Vì thế nó còn đƣợc gọi là hiệu quả giá (price efficiency). Việc xác định hiệu quả này cũng giống nhƣ xác định các điều kiện về lý thuyết biên để tối đa hóa lợi nhuận.
Hiệu quả kinh tế (EE) là tiêu chuẩn cao nhất của mọi sự lựa chọn kinh tế của các doanh nghiệp trong nền kinh tế thị trƣờng. Đây là phạm trù kinh tế mà trong đó sản xuất đạt cả hiệu quả kỹ thuật và hiệu quả phân bổ. Điều đó có nghĩa cả hai yếu tố hiện vật và giá trị đều đƣợc tính đến khi xem xét việc sử dụng các yếu tố nguồn lực trong nông nghiệp. Nếu đạt đƣợc một trong yếu tố hiệu quả kỹ thuật hay hiệu quả phân bổ mới chỉ là điều kiện cần chứ chƣa phải là điều kiện đủ cho đạt hiệu quả kinh tế, chỉ khi nào việc sử dụng nguồn lực đạt cả chỉ tiêu hiệu quả kỹ thuật và hiệu quả phân bổ thì khi đó sản xuất mới đạt hiệu quả kinh tế (Phạm Thị Thanh Xuân, 2009).
Qua phân tích ở trên h 7 có thể khái quát lại: “Hiệu quả kinh tế là một phạm trù kinh tế biểu hiện tập trung của sự phát triển kinh tế theo chiều sâu phản ánh trình độ khai thác các nguồn lực và trình độ chi phí các nguồn lực trong đó có quá trình tái sản xuất nhắm thực hiện mục tiêu đề ra”. Bản chất của hiệu quả kinh tế Trên bình diện xã hội, các chi phí bỏ ra để đạt đƣợc một kết quả nào đó chính là hao phí lao động xã hội. Cho nên thƣớc đo của hiệu quả là mức độ tối đa hóa trên một đơn vị hao phí lao động xã hội tối thiểu. Nói cách khác, hiệu quả chính là sự tiết kiệm tối đa các nguồn lực cần có.
Thực chất khái niệm hiệu quả kinh tế đã khẳng định bản chất của hiệu quả kinh tế trong hoạt động sản xuất kinh doanh. Đó là phản ánh mặt chất lƣợng của các hoạt động kinh doanh, phản ánh trình độ sử dụng nhằm đạt đƣợc mục tiêu mà doanh nghiệp đề ra. Nghiên cứu về bản chất kinh tế, các nhà kinh tế học đã đƣa ra những quan điểm khác nhau nhƣng đều thống nhất về bản chất chung của nó. Nhà sản xuất muốn có lợi nhuận thì phải bỏ ra những khoản chi phí nhất định nhƣ: vốn, lao động, vật lực… Chúng ta tiến hành so sánh kết quả đạt đƣợc sau mỗi quá trình sản xuất kinh doanh với chi phí bỏ ra thì có đƣợc hiệu quả kinh tế.
Sự chênh lệch này càng cao thì hiệu quả kinh tế càng lớn và ngƣợc lại. Bản chất của hiệu quả kinh tế là nâng cao năng suất lao động xã hội và tiết kiệm lao động xã hội. Đây là hai mặt của một vấn đề về hiệu quả kinh tế. Hai mặt này có mối quan hệ mật thiết với nhau, gắn liền với quy luật tƣơng ứng của nền sản xuất xã hôi, là quy luật tăng năng suất và tiết kiệm thời gian.
Yêu cầu của việc nâng cao hiệu quả kinh tế là đạt kết quả tối đa về chi phí nhất định và ngƣợc lại, đạt hiệu quả nhất định với chi phí tối thiểu. Chi phí ở đây đƣợc hiểu theo nghĩa rộng bao gồm cả chi phí để tạo ra nguồn lực, đồng thời phải bao gồm cả chi phí để tạo nguồn lực, đồng thời phải bao gồm cả chi phí cơ hội. Nói tóm lại, bản chất của hiệu quả kinh tế xã hội là hiệu quả của lao động h 8 xã hội và đƣợc xác định bằng tƣơng quan so sánh giữa lƣợng kết quả thu đƣợc với lƣợng hao phí lao động xã hội bỏ ra. Ý nghĩa của hiệu quả kinh tế Hiệu quả kinh tế là một chỉ tiêu về chất lƣợng, nó cho biết một đồng vốn bỏ ra thì thu về đƣợc bao nhiêu đồng lợi nhuận, hay một đồng chi phí tăng thêm sẽ thu về bao nhiêu đồng lợi nhuận tăng thêm.
Đây là chỉ tiêu phản ánh trình độ quản lý chi phí, sử dụng nguồn lực, chất lƣợng của hoạt động kinh tế. Một hoạt động đƣợc xem là có hiệu quả hơn khi mà nó có cùng kết quả nhƣng chi phí bỏ ra là ít nhất, hoặc cùng một mức chi phí nhƣng kết quả thu về là cao nhất. Hiệu quả thƣờng đƣợc xác định về mặt giá trị của kết quả và chi phí nhƣng khi muốn xác định năng suất… ngƣời ta cũng có thể sử dụng giá trị về mặt hiện vật để tính hiệu quả.