Đặt vấn đề Đất đai là tài nguyên vô cùng quý giá đối với mỗi quốc gia trên thế giới, là điều kiện tồn tại và phát triển của nền sản xuất xã hội, đáp ứng yêu cầu ngày càng tăng của con người và là điều kiện sinh tồn của thế giới động, thực vật trên trái đất. Đất đai tham gia vào tất cả các ngành sản xuất vật chất của xã hội và tạo cho chúng ta một nguồn lợi nhuận không hề nhỏ khi chúng ta biết dựa vào đất đai để phát triển. Tuy nhiên, đất đai là một nguồn tài nguyên hữu hạn, nó chỉ trở nên vô hạn và quý giá tuỳ thuộc hoàn toàn vào sự hiểu biết và cách mà con người ứng xử đối với đất đai. Nhu cầu về đất đai của các ngành có sự thay đổi theo tiến trình phát triển của mỗi quốc gia, đặc biệt tại những nước đang phát triển như nước ta, nhu cầu về đất đai không chỉ cho sản xuất nông nghiệp mà còn cho phát triển giao thông, đô thị, khu công nghiệp.
Quá trình đô thị hoá đã lấy đi một diện tích đáng kể đất sản xuất nông nghiệp làm cho quỹ đất nông nghiệp vốn đã hạn hẹp lại càng hạn hẹp hơn. Trong khi đó dân số ngày càng tăng, nhu cầu về lương thực và thực phẩm ngày càng lớn. Mặt khác trong bối cảnh hoà nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, thách thức trong cạnh trạnh về cùng chủng loại nông sản ngày càng khốc liệt ngay trên sân nhà cả về giá và chất lượng nông sản. Do vậy đòi hỏi phải chuyển đổi sử dụng đất theo hướng phát huy lợi thế, đưa những cây trồng có lợi thế, cho năng suất, chất lượng và hiệu quả kinh tế cao, tạo ra lợi nhuận lớn.
Đây cũng là hướng đi duy nhất đúng trong lựa chọn, phát triển các loại cây trồng hay nông sản, trong đó có cây ăn quả có lợi thế. Trong các loại cây ăn quả, cam sành Hàm Yên là một trong mười loại quả nổi tiếng, từ lâu đã có được đăng ký nhãn hiệu thương mại “cam sành Hàm Yên”.Theo Đặng Minh Tơn (2018), diện tích loại cây này đứng thứ 2 trong nước và hiện vẫn đang tiếp tục được mở rộng do tiềm năng còn rất lớn. 2 Xã Tân Thành là xã miền núi thuộc huyện Hàm Yên, nằm ở phía Đông Bắc huyện Hàm Yên, được đánh giá là một trong những xã có điều kiện sinh thái thích hợp với trồng cam sành. Do vậy trong những năm qua nhiều hộ nông dân đã tự phát chuyển đổi sử dụng đất cây hàng năm, đất rừng sản xuất.
sang trồng cam, năm 2016 (Chi cục Thống kê huyện Hàm Yên) đã có 498,14 ha cam, năng suất trung bình 13 tấn/ha, hiệu quả kinh tế của sử dụng đất trồng cam khá rõ, góp phần làm giàu cho nhiều hộ gia đình. Tuy nhiên đến nay chưa có một nghiên cứu nào đi sâu điều tra, đánh giá tổng hợp về hiệu quả sử dụng đất của việc chuyển đổi. Đứng trước những vấn đề trên, được sự đồng ý của Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên, dưới sự hướng dẫn của TS. Vũ Thị Thanh Thủy, đề tài: “Đánh giá hiệu quả của chuyển đổi sử dụng đất cây hàng năm,rừng sản xuất sang trồng cam tại xã Tân Thành, huyện Hàm Yên, tỉnh Tuyên Quang” đã được chọn để nghiên cứu.
Mục tiêu của đề tài 1. Mục tiêu tổng quát Đánh giá được hiện trạng, hiệu quả của chuyển đổi mục đích sử dụng đất từ cây hàng năm, rừng sản xuất sang trồng cam và đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng đất khi chuyển đổi sang trồng cam 1. Mục tiêu cụ thể. Đánh giá được hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp trên địa bàn xã Tân Thành.
Đánh giá được thực trạng chuyển đổi mục đích sử dụng đất sản xuất cây hàng năm, rừng sản xuất sang trồng cam trên địa bàn xã Tân Thành. Đánh giá được hiệu quả của việc chuyển đổi sử dụng đất trồng cam trên địa bàn xã Tân Thành. Đề xuất được giải pháp, chính sách phục vụ chuyển đổi sang đất trồng cam. Ý nghĩa khoa học của đề tài Tìm ra những mặt hạn chế và tích cực của quá trình chuyển đổi mục đích sử dụng đất trong thời kỳ công nghiệp hoá hiện đại hoá.
Xác định được 3 cây trồng mang lại hiệu quả kinh tế cao. Từ đó đề xuất ra những giải pháp thích hợp, phù hợp với điều kiện thực tế của địa phương, góp phần đẩy nhanh quá trình sử dụng đất đạt hiệu quả hơn trong thời gian tới. 4 PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2.1 Đất và vai trò của đất đối với sản xuất nông nghiệp 2.1 Khái niệm về đất và đất sản xuất nông nghiệp Đất là một phần của vỏ trái đất, nó là lớp phủ của lục địa mà bên dưới nó là đá và khoáng sinh ra nó, bên trên là thảm thực bì và khí quyển. Đất là lớp mặt tơi xốp của lục địa có khả năng sản xuất ra sản phẩm của cây trồng.
Đất là lớp phủ thổ nhưỡng, là thổ quyển, là một vật thể tự nhiên, mà nguồn gốc của thể tự nhiên là do hợp điểm của 4 thể tự nhiên khác nhau của hành tinh và thạch quyển, khí quyển, thủy quyển và sinh quyển. Sự tác động qua lại của 4 quyển trên và thổ quyển có tính thường xuyên và cơ bản (Giáo trình đánh giá đất, 2016) [9]. Năm 1987, khái niệm đầu tiên của học giả người Nga Docutraiep cho rằng: “Đất là vật thể tự nhiên cấu tạo độc lập lâu đời do kết quả quá trình hoạt động tổng hợp của 5 yếu tố hình thành đất, đó là: Đá mẹ, sinh vật, khí hậu, địa hình và thời gian” (Nguyễn Thế Đặng và sc, 1999)[3]. Tuy vậy, khái niệm này chưa đề cập đến sự tác động của các yếu tố khác tồn tại trong môi trường xung quanh, do đó sau này một số học giả khác đã bổ sung các yếu tố: nước của đất, nước ngầm và đặc biệt là vai trò của con người để hoàn chỉnh khái niệm về đất nêu trên.
Các nhà kinh tế, quy hoạch và thỗ nhưỡng Việt Nam cho rằng: Đất đai là thành phần trên mặt của vỏ trái đất mà ở đó cây cối có thể mọc được và đất đai được hiểu theo nghĩa rộng hơn như sau: Đất đai là một diện tích cụ thể của bề mặt trái đất, bao gồm các yếu tố cấu thành của môi trường sinh thái ngay trên và bên dưới bề mặt đó bao gồm: khí hậu, thời tiết, thỗ nhưỡng, địa hình, mặt nước (hồ,sông, suối…) các dạng trầm tích sát bề mặt cùng với nước ngầm và khoáng sản trong lòng đất, tập đoàn thực vật, trạng thái định cư ổn định của con người trong quá khứ và hiện tại để lại. 5 Đất là một vấn thể tự nhiên mà từ nó cung cấp các sản phẩm thực vật để nuôi sống động vật và con người. Sự phát triển của loài người gắn liền với sự phát triển của đất (Giáo trình đánh giá đất, 2016)[9]. Như vậy, đã có rất nhiều khái niệm và định nghĩa khác nhau về đất đai, có khái niệm nêu lên các yếu tố cấu thành nên đất đai, có các khái niệm thể hiện mối quan hệ giữa đất với cây trồng và các ngành sản xuất nhưng khái niệm chung nhất có thể hiểu: “Đất đai là khoảng không gian có giới hạn, theo chiều thẳng đứng, gốm: khí hậu và bầu khí quyển, lớp phủ thổ nhưỡng, thảm thực vật, động vật, diện tích mặt nước,tài nguyên nước ngầm và khoáng sản trong lòng đất; theo chiều ngang, trên mặt đất là sự kết hợp giữa thổ nhưỡng, địa hình, thủy văn, thảm thực vật với các thành phần khác, nó tác động giữ vai trò quan trọng và có ý nghĩa to lớn đối với hoạt động sản xuất cũng như cuộc sống của xã hội loài người”.
Đất nông nghiệp là đất sử dụng vào mục đích sản xuất, nghiên cứu, thí nghiệm về nông nghiệp, lâm nghiệp nuôi trồng thủy sản, làm muối và mục đích bảo vệ, phát triển rừng: Bao gồm đất sản xuất nông nghiệp, đất lâm nghiệp, đất nuôi trồng thủy sản, đất làm muối và đất nông nghiệp khác.2 Vai trò và ý nghĩa của đất đai trong sản xuất nông nghiệp Đối với sản xuất nông lâm nghiệp, đất là tư liệu sản xuất vô cùng quý giá, cơ bản và không thể thay thế được.Nhưng đối với môi trường, đất được coi như một “hệ đệm”, như một “phễu lọc” luôn luôn làm sạch môi trường với tất cả các chất thải thông qua hoạt động sống của sinh vật nói chung và con người nói riêng(Giáo trình đánh giá đất, 2016)[9]. Trong quá trình phát triển nông, lâm nghiệp đất đai là một tư liệu cực kỳ quan trọng không gì thay thế được. Ngoài vai trò là cơ sở không gian, đất đai còn có hai chức năng đặc biệt quan trọng: -Là đối tượng chịu sự tác động trực tiếp của con người trong quá trình sản xuất: Là nơi mà con người thực hiện các hoạt động của mình tác động vào cây trồng, vật nuôi để tạo ra sản phẩm. 6 - Đất tham gia tích cực vào quá trình sản xuất, cung cấp cho cây trồng nước, không khí và các chất dinh dưỡng cần thiết cho cây trồng sinh trưởng và phát triển.
Như vậy, đất gần như trở thành một công cụ sản xuất. Năng suất và chất lượng sản phẩm phụ thuộc vào độ phì nhiêu của đất. Trong tất cả các tư liệu sản xuất dùng trong nông nghiệp chỉ đất mới có chức năng này. Đất đai đóng một vai trò không hề nhỏ với cuộc sống, nó quyết định tới sự tồn tại và phát triển của xã hội loài người, nó là cơ sở tự nhiên, là tiền đề cho mọi quá trình sản xuất.Mác đã có câu nói: “Đất là phòng thí nghiệm vĩ đại, là kho tàng cung cấp các tư liệu lao động, vật chất, là vị trí để định cư, là nền tảng của tập thể” C.2 Sử dụng đất, những lý luận về chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất 2.1 Sử dụng đất và những nhân tố ảnh hưởng đến sử dụng đất 2.1 Sử dụng đất Theo Fao (1976) [16] đã đưa ra khái niệm về sử dụng đất : Là sự tác động vào đất đai nhằm đạt được hiệu quả mong muốn.
Sử dụng đất là các hoạt động sản xuất nông lâm nghiệp tạo ra các loại hình (Land Use Type – LUT) trên một đơn vị bản đồ đất đai –LMU.