Đặt vấn đề Trong môi trường cạnh tranh quốc tế ngày càng tăng, công nghệ phải được xem là biến số chiến lược quyết định sự phát triển kinh tế-xã hội của mỗi quốc gia. Đã từ lâu, vai trò quan trọng của công nghệ trong phát triển đã được thừa nhận một cách rộng rãi. Thật vậy, công nghệ cho phép ta tạo ra môi trường sống nhân tạo đầy đủ và tiện nghi hơn, quan hệ giữa công nghệ và quá trình biến đổi xã hội đã tăng thêm sức mạnh cho nhau. Tuy nhiên, việc nhìn nhận công nghệ như một yếu tố cấu thành trong các nỗ lực phát triển luôn đòi hỏi một cơ sở dữ liệu hỗ trợ cho việc ra các quyết định thực tiễn để có thể trả lời các câu hỏi mang tính sống còn như: hiện trạng trình độ công nghệ, những công nghệ phù hợp, những nhu cầu công nghệ cấp bách, những lĩnh vực công nghệ cần chuyên môn hoá của một quốc gia.
Với đề tài “Điều tra, đánh giá hiện trạng, xây dựng định hướng chiến lược và xây dựng cơ sở dữ liệu về hiện trạng công nghệ trên địa bàn thành phố Hải Phòng” do Trung tâm Nghiên cứu và Tư vấn về Quản lý (CRC)2, Đại học Bách khoa Hà nội đảm nhận, mục tiêu mà chúng tôi đưa ra có thể tóm tắt ở bốn điểm chính sau: 1. Đưa ra báo cáo tổng hợp về thực trạng về trình độ công nghệ của các doanh nghiệp trên địa bàn thành phố Hải Phòng, dựa trên dữ liệu điều tra cụ thể và phân tích có hệ thống. Thiết lập cơ sở dữ liệu và xây dựng trang Web về trình độ công nghệ của các doanh nghiệp trong địa bàn phục vụ cho công tác quản lý, nghiên cứu hoạch định chính sách phát triển KT - XH của thành phố. Xây dựng và chuyển giao phần mềm đánh giá trình độ công nghệ cho các doanh nghiệp tham gia điều tra khảo sát trong phạm vi đề tài.
Phân tích, đề xuất phương hướng tiếp tục đầu tư, phát triển công nghệ thành phố Hải Phòng trong giai đoạn 2006 - 2010. Đây là đề tài thuộc lĩnh vực nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ trên quy mô một thành phố của một nước đang phát triển. Và với những tham vọng đã nêu trong mục đích của đề tài, rõ ràng đề tài phải được thực hiện trên cơ sở của các phương pháp luận hợp lý, tức là những công cụ lý thuyết hỗ trợ để xem xét các vấn đề về công nghệ trong quá trình hoàn 2 Center for Research and Consulting on Management Báo cáo tổng hợp hiện trạng công nghệ 6 Trung tâm Nghiên cứu và Tư vấn về Quản lý (CRC) – ĐHBK HN thiện các chính sách và lập kế hoạch phát triển. Trên thực tế, với lĩnh vực nghiên cứu này, đã có khá nhiều các đề tài, công trình, dự án nghiên cứu, cho ra các phương pháp luận khác nhau, sử dụng các phương pháp luận, và những kết quả nghiên cứu nhất định.
Chính vì vậy, cần thiết phải lựa chọn và xây dựng một cơ sở phương pháp luận hợp lý cho đề tài công nghệ Hải Phòng mới có thể đạt được kết quả nghiên cứu như mong muốn. Lựa chọn và xây dựng phương pháp luận cho đề tài là nội dung mà chúng tôi sẽ thực hiện trong chương này. Rõ ràng là, để xây dựng phương pháp luận cho đề tài và hệ tiêu chí đánh giá trình độ công nghệ cho từng ngành nghề phải được dựa trên các kết quả nghiên cứu của từng phương pháp luận được sử dụng trong và ngoài nước và những đóng góp của các chuyên gia. Chúng tôi sẽ trình bày tổng quan tình hình nghiên cứu thuộc lĩnh vực nghiên cứu về công nghệ, giới thiệu một cách tổng quan về các phương pháp luận được xây dựng và áp dụng trên thế giới cũng như ở nước ta.
Phần việc cuối cùng nhưng hết sức quan trọng là, dựa trên các cơ sở lý thuyết mà chúng tôi đã đề cập, những đặc tính, mục đích của đề tài, sau khi tham khảo ý kiến của các chuyên gia, các nhà quản lý, các nhà chuyên môn từ các đơn vị phối hợp sẽ lựa chọn và xây dựng phương pháp luận có độ nhất trí cao cho đề tài Hải Phòng.2 Tổng quan tình hình nghiên cứu thuộc lĩnh vực của đề tài Việc trình bày tổng quan tình hình nghiên cứu về công nghệ là hết sức cần thiết. Nó cho phép tổng hợp được các cơ sở lý thuyết đã sử dụng, các kết quả đạt được từ những dự án, công trình nghiên cứu về công nghệ đã thực hiện, đặc biệt là những kết quả nghiên cứu đạt được trong lĩnh vực của đề tài. Từ đó xác định các phương pháp luận được nghiên cứu, áp dụng trên thế giới và trong nước, để lựa chọn và xây dựng cơ sở phương pháp luận cho dự án định thực hiện.1 Nghiên cứu về công nghệ trên thế giới Sự ra đời của khái niệm về công nghệ, đánh giá công nghệ và quá trình phát triển của các hoạt động đánh giá về công nghệ trong thực tiễn là những cố gắng để đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của quá trình xây dựng và hoàn thiện các chính sách và chiến lược phát triển công nghệ. Vào những năm 60 của thế kỷ trước, làn sóng khởi đầu cho việc đánh giá công nghệ được coi là hệ thống cảnh báo sớm, phục vụ cho việc hoạch định chính sách về công nghệ.
Tuy nhiên, cùng với thời gian cũng như sự phát triển của khoa học và công nghệ, người ta dần dần hiểu rằng việc dự báo về phát triển công nghệ là công việc vô cùng khó khăn nếu như không muốn nói là không thể làm được. Hơn nữa, người ta cũng nhận thức rằng, cho dù có được một công trình đánh giá về công nghệ hoàn mỹ đến đâu chăng nữa thì cũng không có gì đảm bảo là các nhà hoạch định chính sách sẽ thực sự sử dụng các thông tin này. Mãi đến những năm 1980, khái niệm mới về đánh giá công nghệ ra đời. Ở đó, người ta hướng sự chú ý Báo cáo tổng hợp hiện trạng công nghệ 7 Trung tâm Nghiên cứu và Tư vấn về Quản lý (CRC) – ĐHBK HN từ dự báo công nghệ sang việc làm sao và khi nào những thông tin công nghệ sẽ được các nhà hoạch định chính sách và những tổ chức, đưa vào quá trình phát triển và sử dụng công nghệ.
Việc đánh giá về công nghệ, một mặt giúp tăng cường mối quan hệ giữa nghiên cứu, triển khai về phát triển sản phẩm, mặt khác tăng cường phạm vi áp dụng công nghệ. Xét về mặt lịch sử, đánh giá công nghệ được thể chế hoá ở những hình thức khác nhau. Đầu tiên là ở Mỹ, những tổ chức đánh giá công nghệ phục vụ cho Quốc hội. Văn phòng đánh giá công nghệ là cơ quan đảm nhận các hoạt động về đánh giá công nghệ được thành lập từ năm 1973.
Sau đó các cơ quan tương tự cũng được thành lập ở một số nước châu Âu. Hình thức thể chế thứ hai là những chương trình quốc gia về công nghệ nhằm thúc đẩy những sáng kiến đánh giá công nghệ. Với thể chế thứ 3, công tác đánh giá công nghệ dần dần được thể chế tại các trường đại học thành những khoa, bộ môn có chức năng nghiên cứu giữa khoa học, công nghệ và xã hội. Ở hình thức thể chế thứ tư, đánh giá công nghệ được tiến hành ở quy mô các doanh nghiệp nhằm hỗ trợ cho việc lập kế hoạch mang tính chiến lược, công việc mà người ta thường gọi dưới cái tên khác là “lập kế hoạch doanh nghiệp” hay đánh giá công nghệ ứng dụng.
Hiện nay, rất nhiều quốc gia trên thế giới coi công nghệ là một biến số làm tăng trưởng phát triển kinh tế xã hội. Vì thế, nhiều quốc gia đã xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu thống kê về khoa học và công nghệ (KH&CN) làm căn cứ cho việc xây dựng, hoàn thiện các chính sách và kế hoạch phát triển công nghệ. Trong số rất nhiều nước này, cần đặc biệt kể đến những cường quốc công nghiệp phát triển như Mỹ, Canada, Nhật, Pháp, Đức. Bài học từ các quốc gia phát triển chỉ ra rằng, đối với các nước đang phát triển, trong quá trình công nghiệp hoá hiện đại hoá đất nước, vấn đề mang tính trọng tâm là xây dựng được hệ thống cơ sở dữ liệu về trình độ, năng lực công nghệ.
Chúng tôi sẽ giới thiệu một số quốc gia thuộc nhóm các nước đang phát triển, đặc biệt là trong khu vực Đông nam Á, đã và đang coi KH&CN là một tác nhân quan trọng phát triển kinh tế. Ở các nước này, nhiều công trình nghiên cứu về công nghệ đã và đang được thực thi: Indonesia: Dự án xây dựng hệ thống thông tin KH&CN quốc gia Indonesia dựa trên cơ sở phương pháp luận atlas công nghệ (1989)3. Khoa học và công nghệ cho phát triển ngành công nghiệp và chỉ số về KH&CN ở Indonesia (STAID 1993)4. 3 Tham khảo; Papitek and Lipi (1989): “UNDP-UNESCO project Science and Technology Management Information (STMIS)”, Published by Center for Analysis of Science & Technology Development and Indonesia Institute of Science, Indonesia.
Báo cáo tổng hợp hiện trạng công nghệ 8 Trung tâm Nghiên cứu và Tư vấn về Quản lý (CRC) – ĐHBK HN Malaysia Xây dựng hệ thống các chỉ số về KH&CN trong kế hoạch quốc gia lần thứ sáu của Malaysia(1995)5. Ấn độ Xây dựng hệ thống các chỉ số về KH&CN trong kế hoạch quốc gia Ấn độ (1993)6. Thái Lan • Xây dựng hệ thống các chỉ số về KH&CN trong kế hoạch quốc gia lần thứ 7 của Thái lan (1995)7. Báo cáo ứng dụng Atlas công nghệ của Trung tâm chuyên giao công nghệ châu Á Thái Bình Dương (APCTT) Ngoài ra, cần phải kể đến một số những nghiên cứu về công nghệ của một vài quốc gia khác trong dự án atlas công nghệ (1989)8.
Các nghiên cứu nêu trên được xem là nền tảng cho việc xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu về năng lực công nghệ của các quốc gia châu Á này. Đó là tổng quan tình hình nghiên cứu về công nghệ trên thế giới và trong khu vực. Có thể nói đã có khá nhiều phương pháp luận được vận dụng đặc biệt là ở các nước đang phát triện trong khu vực, phương pháp Atlas công nghệ được sử dụng khá phổ biến. Vậy ở Việt nam, những nghiên cứu về công nghệ được quan tâm thế nào? 1.2 Nghiên cứu về công nghệ ở Việt nam Đối với nước ta, việc thực hiện đánh giá năng lực công nghệ chỉ được chính phủ quan tâm từ những năm đầu của thời kỳ mở cửa.