Đặt vấn đề Cây cà chua (Lycopersicon esculentum Mill) thuộc họ cà (Solanaceae), là một trong những loại rau ăn quả quan trọng nhất trên thế giới. Cà chua có nguồn gốc từ châu Mỹ và hiện nay được trồng khá phổ biến trên thế giới. Cà chua là loại rau ăn quả cao cấp, với các giá trị về dinh dưỡng và y học, vừa được sử dụng quả ăn tươi vừa có thể chế biến thành các sản phẩm khác nhau. Với đặc tính đó cây cà chua góp phần tích cực trong việc cân đối nguồn thực phẩm giữa cỏc thỏng trong năm, cũng như cỏc vựng khác nhau để không ngừng nâng cao đời sống của nhân dân.
Chính vì vậy, trong những năm qua diện tích trồng cà chua trên thế giới không ngừng tăng từ 4,0 triệu ha năm 2000 lên 4,9 triệu ha năm 2009 và sản lượng cũng tăng mạnh từ 109,9 triệu tấn lên 141,4 triệu tấn. Cây cà chua còn được sử dụng như một đối tượng nghiên cứu di truyền tế bào và chọn giống ở thực vật bậc cao. Nó có khả năng thích ứng rộng, cho năng suất cao, giá trị dinh dưỡng và giá trị kinh tế lớn. Chính vì vậy, cây cà chua luôn là một trong những đối tượng của các nhà nghiên cứu khoa học nhằm mục đích không ngừng nâng cao năng suất, chất lượng, đa dạng về màu sắc, hình dạng, kích thước quả để đáp ứng thị hiếu của người tiêu dùng.
Sản xuất cà chua ở Việt Nam có nhiều thuận lợi do có quỹ đất lớn, thời tiết phù hợp, nguồn lao động dồi dào, nông dân có kinh nghiệm, cần cù trong lao động. Diện tích trồng cà chua chiếm tỷ lệ lớn so với tổng diện tích trồng các loại cõy rau. Các địa phương trồng nhiều cà chua, như Đà Lạt, Hà Nội, Hải Phòng, Nam Định, Hưng Yờn… và thời vụ trồng chủ yếu trong năm là ở vụ Đông. Hiện nay, sản xuất cà chua phục vụ ăn tươi và chế biến đóng hộp đã và đang được sản xuất quan tâm và phát triển mạnh.
Vì vậy, cà chua là loại rau quả chủ lực được xếp vào nhúm cõy ưu tiên phát triển và là một trong những 3 sản phẩm rau xuất khẩu có tiềm năng lớn của Việt Nam. Tuy nhiên hiện nay, sản xuất cà chua của nước ta còn nhiều bất cập như chưa chủ động được bộ giống tốt và giống chủ yếu được nhập khẩu từ nước ngoài. Chủng loại, số lượng và giá giống không ổn định nên chưa đáp ứng được nhu cầu sản xuất của người dân. Thực tế sản xuất chưa có quy trình canh tác thích hợp cho từng vụ và các giống khác nhau.
Sản xuất còn mang tính nhỏ lẻ, manh mún, chưa có sản phẩm hàng hoá lớn cho chế biến công nghiệp, quá trình canh tác thu hái hoàn toàn thủ công và giá cả sản phẩm trên thị trường rất bấp bênh. Vì vậy, diện tích và sản lượng cà chua ở nước ta không ổn định. Hải Hậu là huyện sản xuất cà chua lớn nhất của tỉnh Nam Định, có diện tích trồng khoảng 1.200 ha/năm, chiếm 60% tổng diện tích cà chua của tỉnh. Sản lượng cà chua ước đạt trên 300 ngàn tấn/năm.
Hiện nay vùng sản xuất cà chua còn nhỏ lẻ, manh mún và chưa tập trung. Sản xuất còn mang tính tự phát, nông dân còn sử dụng giống cũ năng suất thấp, nhiễm sâu bệnh và chất lượng chưa cao. Ngoài ra người dân còn lạm dụng phân đạm và thuốc bảo vệ thực vật dẫn đến sâu bệnh hại nhiều và giảm năng suất. Sản phẩm sản xuất ra chủ yếu tập trung ở chính vụ đông, là lúc thu hoạch rộ các loại rau màu khỏc nờn giỏ cà chua thường rẻ và hiệu quả sản xuất chưa cao.
Chất lượng sản phẩm chưa đáp ứng tốt cho thị trường xuất khẩu nên chủ yếu tiêu thụ nội địa và một phần cho xuất khẩu. So với cỏc cõy rau khác, cà chua đặc biệt dễ bị thương tổn do sâu bệnh hại. Thường dễ bắt gặp một số ruộng cà chua bị phá hủy nghiêm trọng do bệnh virus xoăn lá, héo xanh, sương mai. ở cỏc vựng thâm canh rau quả.
Cà chua, cũng như nhiều đối tượng rau khác, một khi đã nhiễm bệnh virus, khả năng chống bệnh sẽ dường như rất kém hiệu quả. Bởi vậy, việc lựa chọn giống chống bệnh thường là ưu tiên hàng đầu của cán bộ kỹ thuật và người dân trong các kế hoạch phát triển cà chua tại các địa phương. Một khi có được giống chống bệnh và hệ thống sản xuất giống 4 sạch một số bệnh virus trên cà chua dường như được giảm thiểu. Chính vì thế việc tìm ra các giống cà chua có năng suất cao, chất lượng tốt đồng thời phối hợp được khả năng chống chịu với các điều kiện bất thuận của môi trường như chịu nóng, chịu bệnh virus và chết héo cây là đòi hỏi vô cùng bức thiết.
Xuất phát từ thực trạng trên, chúng tôi tiến hành nghiên cứu thực hiện đề tài: "Đánh giá hiện trạng sản xuất và thử nghiệm một số giống cà chua triển vọng tại huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định". Đây là nội dung cần thiết tạo cơ sở cho việc hoàn thiện quy trình kỹ thuật sản xuất cà chua tại địa phương, góp phần nâng cao thu nhập cho người dân, cải thiện chất lượng cà chua thương phẩm và bảo vệ môi trường sống. Mục đích và yêu cầu 1. Mục đích - Nhằm đỏnh giá hiện trạng sản xuất, tiêu thụ cà chua và tìm ra các điều kiện thuận lợi, khó khăn trong sản xuất.
- Thử nghiệm và lựa chọn được giống cà chua triển vọng phù hợp sản xuất tại huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định. - Đề xuất các giải pháp kỹ thuật và tổ chức sản xuất nhằm nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm và hiệu quả kinh tế. Yêu cầu - Điều tra thu thập thông tin thứ cấp về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội liên quan đến sản xuất cà chua của tỉnh Nam Định. Điều tra 80 hộ dân sản xuất cà chua của huyện về điều kiện sản xuất, những thuận lợi khó khăn, biện pháp kỹ thuật áp dụng, năng suất chất lượng, đầu tư giống vốn, vật tư, thuốc BVTV…hiệu quả kinh tế.
- Thử nghiệm đánh giá một số giống cà chua triển vọng và xây dựng được mô hình thử nghiệm giống tốt nhất đã được lựa chọn. - Xây dựng hoàn thiện các giải pháp kỹ thuật và tổ chức sản xuất nhằm nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm và hiệu quả kinh tế. í nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa khoa học - Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp các dữ liệu thực tế về hiện trạng sản xuất cà chua tại Hải Hậu, Nam Định.
- Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp dữ liệu thực tế về mức độ thích ứng của một số giống cà chua trong điều kiện Nam Định (về mặt sinh học, kinh tế, và xã hội). - Kết quả nghiên cứu sẽ góp phần cải thiện các biện pháp kỹ thuật trồng cà chua tại Nam Định. Ý nghĩa thực tiễn - Góp phần cải thiện quy trình sản xuất và chất lượng cà chua thương phẩm tại Nam Định. - Cung cấp dữ liệu thực tế, phục vụ công tác quy hoạch phát triển sản xuất cà chua tại Nam Định.
- Góp phần đề xuất một số giống cà chua phù hợp trong điều kiện sinh thái tại Nam Định. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Nguồn gốc phân bố, giá trị của cây cà chua 2. Nguồn gốc, phân bố của cây cà chua Nhiều nghiên cứu cho rằng cây cà chua có nguồn gốc ở vùng Nam Mỹ, dọc theo bờ biển Thái Bình Dương, từ quần đảo Galapagos tới Chi Lê (Nguyễn Văn Hiển, 2000) [8].
Tuy nhiên nhiều tác giả khác nhận định L.cerasiforme (cà chua anh đào) là tổ tiên của loài cà chua trồng. Theo các nghiên cứu của Jenkins (1948), có thể dạng này được chuyển từ Pờru và Ecuado tới nam Mehico [8]. Trước khi Crixitop Colong tìm ra Châu Mỹ thì ở Peru và Mehico đó cú trồng cà chua, ở đó nú đó được người dân bản xứ thuần hóa và cải tiến. Các nhà thực vật học Decadolle (1984), Mulle (1940), Luckwill (1943), Breznev (1955), Becker - Dilinggen (1956) … đều thống nhất cho rằng cây cà chua có nguồn gốc ở bán đảo Galapagos, ở Peru, Equado, Chile.
Tuy nhiên Mehico là đất nước đầu tiên trồng trọt húa cõy này. Có 3 chứng cứ đáng tin cậy để khẳng định Mehico là trung tâm khởi nguyên trồng trọt hóa cây cà chua: - Cà chua trồng được bắt nguồn từ Châu Mỹ. - Được trồng trọt hóa trước khi chuyển xuống Châu Âu và Châu Á. - Tổ tiên của cà chua trồng ngày nay là cà chua anh đào (L.cerasiforme) được tìm thấy từ vùng nhiệt đới, cận nhiệt đới Châu Mỹ, sau đó đến vùng nhiệt đới Châu Á và Châu Phi [4].
Lịch sử phát triển và du nhập cà chua vào các nước trên thế giới là khác nhau. Ở Châu Âu cây cà chua bắt đầu du nhập vào từ thế kỷ 16 do những nhà buôn Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha. Năm 1554, Andrea Mattioli nhà dược liệu học người Italia mới đưa ra những dẫn chứng xác đáng về sự tồn tại của cây cà chua trên thế giới và được ông gọi là “pomid’ oro” sau đó được chuyển 7 vào tiếng Italia với cái tên “tomato”. Người Pháp gọi cà chua là “pomme d’amour” (quả táo tình yêu).
Mặc dù có nhiều tên gọi khác nhau nhưng thời bấy giờ cà chua chỉ được trồng phổ biến dưới dạng cây cảnh với màu sắc quả đẹp vì người ta cho rằng trong cà chua có độc do cà chua là thành viên trong họ cà, có họ hàng với cây cà độc dược. Đầu thế kỷ 18 các giống cà chua đã trở nên phong phú và đa dạng, nhiều vựng đó trồng cà chua làm thực phẩm. Cuối thế kỷ 18, cà chua mới được dùng làm thực phẩm ở Nga và Italia. Vào thế kỷ 18 cà chua được đưa vào Châu Á nhờ các lái buôn người Châu Âu và thực dân Hà Lan, Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha.
Đầu tiên là Philippin, đảo Java và Malaysia, sau đó đến các nước khác và trở nên phổ biến [58]. Cà chua du nhập vào Việt Nam từ thời thực dân Pháp chiếm đóng, tức là vào khoảng hơn 100 năm trước đây, và được người dân thuần hóa trở thành cây bản địa. Từ đó cùng với sự phát triển của xã hội thì cây cà chua đang ngày càng trở thành một cây trồng có giá trị kinh tế và giá trị sử dụng cao ở Việt Nam.2 Phân loại Cà chua thuộc chi Lycopersicon Tour, họ cà (Solanaceae). Chi lycopersicon Tour được phân loại theo nhiều tác giả: Muller (1940), Daskalov và Popov (1941), Luckwill (1943), Lehmann (1953), Brezhnev (1955, 1964).
Ở Mỹ thường dùng phân loại của Muller, ở Châu Âu, Liờn Xụ (cũ) thường dùng phân loại của Bzezhnev.