CHƯƠNG I TỔNG QUAN VỀ ĐÁNH GIÁ ĐẤT ĐAI I. MỤC ĐÍCH, YÊU CẦU MÔN HỌC I. Mục đích - Nâng cao hiểu biết và nhận thức về quan điểm đánh giá đất đai theo FAO (Tổ chức Lương - Nông của Liên Hợp Quốc = Food and Agriculture Organization). - Giới thiệu nội dung và quy trình đánh giá đất đai theo FAO.
- Hiểu, vận dụng được các phương pháp và kỹ thuật mới trong các bước đánh giá đất đai. - Hiểu, vận dụng được các kết quả đánh giá đất đai phục vụ quy hoạch sử dụng đất nông - lâm nghiệp. Yêu cầu - Quán triệt phương pháp, nguyên tắc và quy trình đánh giá đất đai. - Nắm vững các khái niệm cơ bản có liên quan đến công tác đánh giá đất đai.
- Nắm vững phương pháp và cấu trúc phân hạng khả năng thích hợp, phân tích tài chính và tác động môi trường trong đánh giá đất đai. - Biết sử dụng kết quả đánh giá đất đai cho việc đề xuất sử dụng đất trên quan điểm sinh thái và bền vững. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU ĐÁNH GIÁ ĐẤT ĐAI Khái niệm về đánh giá đất đai Đánh giá đất là quá trình xem xét khả năng thích hợp của đất đai với những loại hình sử dụng đất khác nhau. Nhằm cung cấp những thông tin về sự thuận lợi và khó khăn của việc sử dụng đất làm căn cứ cho việc đưa ra những quyết định về việc sử dụng đất một cách hợp lý.
Thực chất công tác đánh giá đất đai là quá trình đối chiếu giữa chất lượng đất đai với các yêu cầu sử dụng đất. Một số định nghĩa về đánh giá đất đai như sau: Định nghĩa theo Stewart (1968) như sau: “Đánh giá đất đai là đánh giá khả năng thích hợp của đất đai cho việc sử dụng đất đai của con người vào nông lâm nghiệp, thiết kế thuỷ lợi, quy hoạch sản xuất”. Định nghĩa theo FAO đề xuất năm 1976 như sau: “Đánh giá đất đai là quá trình so sánh, đối chiếu giữa những tính chất vốn có của những vạt/khoanh đất cần đánh giá với những tính chất đất đai mà loại yêu cầu sử dụng đất cần phải có”. Quan điểm đánh giá đất đai theo FAO - Đánh giá các đặc điểm, thuộc tính tự nhiên, kinh tế - xã hội của các đơn vị đất đai và loại sử dụng đất.
- Đảm bảo tính thích hợp, tính hiệu quả và tính bền vững cho các loại sử dụng đất. Trang 2 Bài giảng môn Đánh giá đất đai - Trường Đại Học Nông Lâm Công tác đánh giá đất đai tập trung nghiên cứu 4 nội dung như sau: A. Nghiên cứu điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên và môi trường kinh tế xã hội có liên quan đến chất lượng đất đai (LQ) 1. Điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên Đánh giá điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên trên cơ sở nghiên cứu các nội dung như sau: - Vị trí địa lý.
- Địa chất, địa hình, dáng đất, địa mạo. - Sinh vật tự nhiên (các thảm thực vật tự nhiên). - Thổ nhưỡng (tài nguyên đất): Phân loại, tính chất, bản đồ. - Tài nguyên nước (nước ngầm, nước mặt).
- Tài nguyên rừng (diện tích, trữ lượng, phân loại,…). - Tài nguyên khoáng sản. - Tài nguyên nhân văn. Môi trường kinh tế - xã hội - Dân số, lao động và mức sống.
- Dân tộc, tôn giáo. - Sản phẩm nông nghiệp và khả năng tiêu thụ. - Các dịch vụ có liên quan đến sử dụng đất. - Hiện trạng kinh tế và cơ sở hạ tầng.
Nghiên cứu đặc tính đất đai và xây dựng bản đồ đơn vị đất đai - Lựa chọn và phân cấp các chỉ tiêu xây dựng bản đồ đơn vị đất đai. - Xây dựng hệ thống các bản đồ đơn tính (thổ nhưỡng, khí hậu, độ dốc,…). - Chồng xếp các bản đồ đơn tính xây dựng bản đồ đơn vị đất đai. - Thống kê diện tích và mô tả các đơn vị đất đai.
Nghiên cứu đánh giá hiện trạng sử dụng đất, lựa chọn các loại hình sử dụng đất cho đánh giá và xác định yêu cầu sử dụng đất - Đánh giá hiện trạng sử dụng đất. - Nghiên cứu các hệ thống sử dụng đất. - Lựa chọn các loại hình sử dụng đất cho đánh giá đất đai. - Xác định yêu cầu sử dụng đất (LR) cho các loại hình được lựa chọn.
Phân cấp đánh giá khả năng thích hợp của các đơn vị đất đai cho các loại hình sử dụng đất được chọn Trang 3 Bài giảng môn Đánh giá đất đai - Trường Đại Học Nông Lâm - Phân cấp đánh giá. - Xây dựng bản đồ thích hợp đất đai. Trình tự các bước tiến hành đánh giá đất đai theo FAO Sơ đồ 1: Tiến trình đánh giá đất đai cho phát triển theo FAO (năm 1992) Sơ đồ 2: Các bước tiến hành đánh gía đất đai phục vụ QHSDĐ theo FAO, 1992 3 1 2 Xác định 5 6 7 8 9 loại hình Xác Thu Đánh Xác định Xác định Quy Áp sử dụng định thập giá hiện trạng loại sử hoạch dụng mục tài đất khả kinh tế - xã dụng đất sử kết quả tiêu liệu 4 năng hội và môi thích hợp dụng đánh Xác định thích trường nhất đất giá đất đơn vị hợp đai đất đai Tiến trình đánh giá đất đai được chia thành ba giai đoạn chính: (i) Giai đoạn chuẩn bị; (ii) Giai đoạn điều tra thực tế và (iii) Giai đoạn xử lý các số liệu và báo cáo kết quả. (i) Giai đoạn chuẩn bị - Thảo luận ban đầu về phạm vi vùng nghiên cứu, nội dung, phương pháp nghiên cứu; lập kế hoạch; phân loại và xác định các nguồn tài liệu có liên quan.
Trang 4 Bài giảng môn Đánh giá đất đai - Trường Đại Học Nông Lâm - Thu thập và kế thừa các tài liệu chuyên ngành có liên quan đến đất và sử dụng đất như: khí hậu, địa chất, địa hình, địa mạo, thổ nhưỡng và các số liệu thống kê về hiện trạng sử dụng đất. (ii) Giai đoạn điều tra thực tế - Điều tra thực địa về hiện trạng sử dụng đất và hiệu quả sản xuất của các loại hình sử dụng đất nhằm mục đích lựa chọn loại hình sử dụng đất có triển vọng, phù hợp với mục tiêu phát triển, điều kiện sinh thái và bối cảnh kinh tế-xã hội của vùng nghiên cứu. - Trên cơ sở điều tra, nghiên cứu các yếu tố môi trường tự nhiên liên quan đến sản xuất nông - lâm nghiệp để phân lập và xác định các đặc tính đất đai có ảnh hưởng mạnh mẽ đến sử dụng đất. Tiến hành khoanh định các bản đồ đơn tính phục vụ xây dựng bản đồ đơn vị đất đai.
(iii) Giai đoạn xử lý các số liệu và báo cáo kết quả - Căn cứ các kết quả khảo sát thực địa, tiến hành xây dựng bản đồ đơn vị đất đai, trên cơ sở chồng xếp các lớp bản đồ đơn tính đã được khoanh vẽ ngoài thực địa. Thống kê và đánh giá các đặc tính (chất lượng) của các đơn vị đất đai. - Căn cứ trên yêu cầu sinh thái của cây trồng và đặc điểm của môi trường tự nhiên để xác định các yêu cầu về đất đai của các loại hình sử dụng đất được đánh giá. - Kết hợp giữa chất lượng đất đai với yêu cầu sử dụng đất đai của các loại hình sử dụng đất để xác định các mức thích hợp đất đai cho các loại hình sử dụng đất được xem xét.
- Dựa trên kết quả đánh giá thích hợp đất đai để đề xuất, bố trí sử dụng đất 1 cách hợp lý và có hiệu quả nhất. PHƯƠNG PHÁP ĐÁNH GIÁ ĐẤT ĐAI Trên thế giới cũng như ở Việt Nam có rất nhiều phương pháp đánh giá đất đai khác nhau. Trong bài này (trong khuôn khổ bài giảng) trình bày chủ yếu phương pháp đánh giá đất đai của FAO đề nghị, trên cơ sở tài liệu của FAO năm 1976 ( A Framework For Land Evaluation) và các hướng dẫn tiếp theo năm 1983, 1985, 1992. Năm 1975 tại hội nghị ở Rome, từ kết quả dự thảo đầu tiên của FAO năm 1972 (được Brinkman và Smith soạn lại và in ấn năm 1973), những ý kiến đóng góp cho dự thảo đã được các chuyên gia hàng đầu về đánh giá đất đai của FAO biên soạn lại, đã hình thành phương pháp đầu tiên của FAO về đánh giá đất đai, công bố năm 1976 với tên gọi là “Đề cương đánh giá đất đai” (sau đó được bổ sung chỉnh sửa năm 1983).
Đã chuẩn hóa về thuật ngữ và phương pháp luận trong đánh giá đất thành một phương pháp đánh giá đất đai thống nhất trên thế giới. Ngay khi mới công bố, đề cương đã được áp dụng trong nhiều quốc gia, là tài liệu được trích dẫn nhiều nhất trong đánh giá đất đai và hầu hết các tác giả đều đồng ý về tầm quan trọng của nó cho sự phát triển của ngành đánh giá đất đai. Trong những năm gần đây phương pháp luận đánh giá đất đai của FAO cũng đã được áp dụng vào điều kiện cụ thể ở nước ta, cho thấy tính khả thi cao và có giá trị trong việc làm căn cứ khoa học cho công tác quy hoạch sử dụng đất. Trang 5 Bài giảng môn Đánh giá đất đai - Trường Đại Học Nông Lâm Trong quá trình đánh giá đất đai sử dụng một trong hai phương pháp sau: Phương pháp 2 bước: Phương pháp này được tiến triển theo các tuần tự rõ rệt, gồm có 2 bước: Bước 1 đánh giá đất tự nhiên (đánh giá đất về mặt định tính, bán định lượng) và bước thứ 2 là phân tích kinh tế xã hội.
Phương pháp song song: Các bước tiến triển song song, kết hợp đánh giá đất tự nhiên đồng thời với việc phân tích tác động của môi trường kinh tế xã hội. Trong thực tế sự khác nhau của 2 phương pháp không thực sự rõ nét. Phương pháp 2 bước thường dùng cho các dự án điều tra thăm dò (những dự án lớn và tổng quát), rồi tiếp đến phương pháp song song ở điều tra chi tiết và bán chi tiết. Cụ thể các bước tiến hành đánh giá đất đai theo phương pháp hai bước và phương pháp song song được thể hiện qua sơ đồ 3.