Đánh giá đa dạng sinh học và bảo tồn nguồn tài nguyên cây thuốc tại Việt Nam

Chuyên khảo phân tích Luận văn đánh giá tính đa dạng sinh học nguồn tài nguyên cây thuốc của vườn quốc gia ba vì hà tây, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên

• Người hướng dẫn: GS.Kh Nguyễn Nghĩa Thần
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Đánh giá đa dạng sinh học và bảo tồn nguồn tài nguyên cây thuốc tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ khoa học lâm nghiệp
• Năm xuất bản: 2006
• Địa điểm: Hà Tây

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TẰNG QUAN NGHIÊN CỨU CÂY THUỐC
• 1.1. Lịch sử nghiên cứu và sử dụng cây thuốc trên thế giới

Tóm tắt

I. Tổng Quan Đa Dạng Sinh Học Cây Thuốc Việt Nam Khám Phá

Việt Nam được mệnh danh là một trong 16 quốc gia có đa dạng sinh học cao nhất thế giới. Hệ thực vật phong phú với khoảng 12.000 loài thực vật có mạch, trong đó có hơn 3.800 loài có thể sử dụng làm thuốc. Nguồn tài nguyên cây thuốc này đóng góp quan trọng vào công tác chăm sóc sức khỏe của người dân. Tuy nhiên, sự phát triển kinh tế, áp lực dân số và du nhập tân dược đang đe dọa nguồn tài nguyên cây thuốc quý giá này. Nhiều loài đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng, đòi hỏi các biện pháp bảo tồn khẩn cấp. Cần thiết phải có những đánh giá chính xác và đầy đủ về tính đa dạng sinh học để bảo tồn và sử dụng bền vững. Theo báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), khoảng 80% dân số ở các nước đang phát triển phụ thuộc vào Y học cổ truyền, phần lớn dựa vào dược liệu từ cây thuốc.

1.1. Giá trị sử dụng cây thuốc truyền thống Việt Nam

Từ xa xưa, ông cha ta đã biết sử dụng cây thuốc để chữa bệnh và làm gia vị. Kinh nghiệm dân gian được đúc kết và lưu truyền qua nhiều thế hệ. Tri thức bản địa về công dụng cây thuốc Việt Nam đang dần bị mai một do sự phát triển của kinh tế và du nhập của tân dược. Do vậy cần có những giải pháp cấp thiết để khôi phục và phát huy những giá trị này.

1.2. Tầm quan trọng của bảo tồn đa dạng sinh học dược liệu

Việc bảo tồn đa dạng sinh học dược liệu không chỉ là trách nhiệm của riêng Việt Nam mà còn là vấn đề toàn cầu. Nhiều loài cây thuốc quý hiếm đang bị khai thác quá mức, dẫn đến nguy cơ tuyệt chủng. Cần có sự hợp tác quốc tế để bảo vệ nguồn gen cây thuốc và chia sẻ kiến thức về sử dụng bền vững.

II. Thách Thức Bảo Tồn Nguồn Tài Nguyên Cây Thuốc Hiện Nay

Hiện nay, diện tích rừng bị suy giảm, môi trường sống của nhiều loài động thực vật bị mất đi, ảnh hưởng trực tiếp đến đa dạng sinh học cây thuốc Việt Nam. Nhiều loài giảm cả về số lượng và chất lượng, thậm chí đứng trước nguy cơ tuyệt chủng do săn bắn quá mức và sinh cảnh bị tàn phá. Nguồn tài nguyên cây thuốc đang đối mặt với nguy cơ suy giảm do khai thác không bền vững. Theo thống kê, có 138 loài thực vật làm thuốc thuộc diện bị đe dọa tuyệt chủng ở các cấp độ khác nhau, trong đó có 23 loài thuộc diện nguy cấp. Việc bảo tồn và phát triển nguồn tài nguyên cây thuốc cần được quan tâm đầy đủ để sử dụng một cách bền vững. Cần có những biện pháp cụ thể để ngăn chặn nguy cơ tuyệt chủng của các loài cây thuốc quý hiếm.

2.1. Các yếu tố đe dọa đa dạng sinh học cây thuốc

Các yếu tố chính gây suy giảm đa dạng sinh học cây thuốc bao gồm: mất môi trường sống do phá rừng, khai thác quá mức, ô nhiễm môi trường, biến đổi khí hậu và du nhập các loài ngoại lai xâm hại. Cần có các giải pháp đồng bộ để giải quyết các vấn đề này.

2.2. Tác động của khai thác cây thuốc không bền vững

Việc khai thác cây thuốc không bền vững không chỉ gây suy giảm số lượng cá thể mà còn ảnh hưởng đến cấu trúc di truyền và khả năng phục hồi của quần thể. Cần có quy định chặt chẽ và kiểm soát hiệu quả để đảm bảo khai thác hợp lý.

III. Cách Đánh Giá Đa Dạng Sinh Học Cây Thuốc Hướng Dẫn

Việc đánh giá đa dạng sinh học là bước quan trọng để xây dựng chiến lược bảo tồn hiệu quả. Các phương pháp đánh giá đa dạng sinh học bao gồm: điều tra thực địa, phân tích mẫu vật, sử dụng công nghệ GIS và viễn thám. Cần thu thập thông tin về thành phần loài, phân bố, sinh thái và công dụng của cây thuốc. Dữ liệu thu thập được sẽ giúp xác định các khu vực ưu tiên bảo tồn, đánh giá nguy cơ tuyệt chủng và xây dựng kế hoạch quản lý bền vững. Việc đánh giá đa dạng sinh học cần được thực hiện định kỳ để theo dõi sự thay đổi và điều chỉnh chiến lược bảo tồn cho phù hợp. Các nghiên cứu nghiên cứu đa dạng sinh học cây thuốc là cơ sở khoa học để đưa ra các quyết định quản lý.

3.1. Phương pháp điều tra thực địa và thu thập mẫu vật

Điều tra thực địa là phương pháp cơ bản để đánh giá đa dạng sinh học. Cần xác định các tuyến điều tra, thu thập mẫu vật và ghi chép thông tin chi tiết về mỗi loài cây thuốc, bao gồm tên khoa học, tên địa phương, đặc điểm hình thái và công dụng.

3.2. Ứng dụng công nghệ GIS và viễn thám trong đánh giá

Công nghệ GIS và viễn thám giúp phân tích phân bố cây thuốc Việt Nam, xác định các khu vực có đa dạng sinh học cao và theo dõi sự thay đổi của môi trường sống. Cần kết hợp dữ liệu GIS và viễn thám với thông tin thu thập được từ điều tra thực địa để có cái nhìn toàn diện.

3.3. Đánh giá nguy cơ tuyệt chủng của các loài cây thuốc

Sử dụng các tiêu chí của IUCN (Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế) để đánh giá nguy cơ tuyệt chủng cây thuốc cần dựa vào số lượng cá thể còn lại, phạm vi phân bố, mức độ suy giảm quần thể và các yếu tố đe dọa. Cần ưu tiên bảo tồn các loài có nguy cơ tuyệt chủng cao.

IV. Biện Pháp Bảo Tồn Cây Thuốc Top Giải Pháp Hiệu Quả

Bảo tồn nguồn tài nguyên cây thuốc đòi hỏi các biện pháp đồng bộ và hiệu quả, bao gồm bảo tồn tại chỗ (in-situ) và bảo tồn chuyển chỗ (ex-situ). Bảo tồn tại chỗ tập trung vào việc bảo vệ môi trường sống tự nhiên của cây thuốc, thông qua việc thành lập các khu bảo tồn, vườn quốc gia và khu dự trữ sinh quyển. Bảo tồn chuyển chỗ bao gồm việc thu thập và lưu giữ nguồn gen cây thuốc trong các ngân hàng gen, vườn thực vật và bộ sưu tập giống. Cần kết hợp cả hai hình thức bảo tồn để đảm bảo sự tồn tại lâu dài của cây thuốc. Biện pháp bảo tồn đa dạng sinh học cũng cần sự tham gia của cộng đồng địa phương để đảm bảo tính bền vững.

4.1. Bảo tồn tại chỗ in situ và vai trò của khu bảo tồn

Các khu bảo tồn đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ đa dạng sinh học cây thuốc. Cần quản lý chặt chẽ các hoạt động khai thác và sử dụng cây thuốc trong khu bảo tồn, đồng thời tăng cường công tác tuần tra và kiểm soát để ngăn chặn các hành vi xâm phạm.

4.2. Bảo tồn chuyển chỗ ex situ và ngân hàng gen cây thuốc

Ngân hàng gen là nơi lưu giữ nguồn gen cây thuốc dưới dạng hạt, mô sẹo hoặc DNA. Cần thu thập và lưu giữ đa dạng các loài cây thuốc, đặc biệt là các loài quý hiếm và có nguy cơ tuyệt chủng. Hoạt động nhân giống và tái trồng cũng cần được quan tâm.

4.3. Phát triển mô hình du lịch sinh thái gắn với cây thuốc

Du lịch sinh thái gắn với cây thuốc có thể tạo ra nguồn thu nhập cho cộng đồng địa phương và nâng cao nhận thức về giá trị của cây thuốc. Cần xây dựng các tour du lịch khám phá thực vật có giá trị dược liệu, giới thiệu về công dụng và cách sử dụng cây thuốc.

V. Ứng Dụng Nghiên Cứu Phát Triển Dược Liệu Cây Thuốc Việt Nam

Nghiên cứu và phát triển dược liệu Việt Nam là chìa khóa để khai thác tiềm năng của cây thuốc. Cần tập trung vào nghiên cứu thành phần hóa học, tác dụng dược lý và độc tính của cây thuốc. Kết quả nghiên cứu sẽ giúp phát triển các sản phẩm dược liệu an toàn và hiệu quả, đáp ứng nhu cầu chăm sóc sức khỏe của người dân. Cần có sự hợp tác giữa các nhà khoa học, doanh nghiệp và cộng đồng địa phương để thúc đẩy nghiên cứu và phát triển dược liệu cây thuốc bền vững.

5.1. Nghiên cứu thành phần hóa học và tác dụng dược lý

Nghiên cứu thành phần hóa học giúp xác định các hoạt chất có trong cây thuốc và tác dụng dược lý giúp chứng minh hiệu quả điều trị bệnh. Cần sử dụng các phương pháp phân tích hiện đại để xác định chính xác các thành phần hóa học và tác dụng dược lý.

5.2. Phát triển quy trình chiết xuất và bào chế dược liệu

Phát triển quy trình chiết xuất và bào chế dược liệu giúp tăng cường hàm lượng hoạt chất và cải thiện sinh khả dụng của sản phẩm. Cần sử dụng các công nghệ tiên tiến để chiết xuất và bào chế dược liệu.

VI. Tương Lai Bảo Tồn và Phát Triển Cây Thuốc Hướng Đi Nào

Tương lai của bảo tồn cây thuốc Việt Nam phụ thuộc vào sự hợp tác của các bên liên quan và sự đầu tư vào nghiên cứu và phát triển. Cần xây dựng chính sách bảo tồn cây thuốc hiệu quả, tăng cường giáo dục và nâng cao nhận thức cộng đồng. Cần khuyến khích sử dụng bền vững cây thuốc và phát triển các sản phẩm dược liệu có giá trị gia tăng. Cần có tầm nhìn dài hạn và hành động cụ thể để bảo vệ nguồn tài nguyên cây thuốc cho các thế hệ tương lai. Bảo tồn nguồn gen cây thuốc là một trong những vấn đề quan trọng cần được quan tâm. Cần xây dựng các vườn giống để bảo tồn danh sách cây thuốc quý hiếm.

6.1. Vai trò của chính sách và pháp luật trong bảo tồn

Chính sách và pháp luật đóng vai trò quan trọng trong việc định hướng và điều chỉnh các hoạt động liên quan đến bảo tồn cây thuốc. Cần xây dựng chính sách bảo tồn cây thuốc toàn diện và hiệu quả, đồng thời tăng cường thực thi pháp luật để ngăn chặn các hành vi vi phạm.

6.2. Tăng cường hợp tác quốc tế và chia sẻ kinh nghiệm

Hợp tác quốc tế giúp chia sẻ kiến thức, kinh nghiệm và nguồn lực để bảo tồn đa dạng sinh học cây thuốc. Cần tham gia các chương trình hợp tác quốc tế và chia sẻ kinh nghiệm với các quốc gia khác.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam là một trong 16 quốc gia có tính đa dạng sinh học cao nhất thế giới, với khoảng 10% tổng số các loài sinh vật được biết đến trên toàn cầu. Trong đó, diện tích rừng chiếm khoảng 3/4 diện tích đất liền, với gần 10 triệu ha rừng tự nhiên, chiếm 35,8% diện tích đất. Nguồn tài nguyên cây thuốc tại Việt Nam rất phong phú, với khoảng 3.800 loài thực vật có thể sử dụng làm thuốc, trong đó có ít nhất 20% là loài đặc hữu. Tuy nhiên, đa dạng sinh học và nguồn gen cây thuốc đang bị đe dọa nghiêm trọng do khai thác quá mức, phá rừng và phát triển nông nghiệp công nghiệp.

Vườn Quốc gia Ba Vì (VQGBV) là một trong những khu bảo tồn quan trọng, có diện tích quy hoạch mở rộng lên tới 10.742,4 ha, nằm trên địa bàn các huyện Ba Vì (Hà Tây cũ) và Lương Sơn, Kỳ Sơn (Hòa Bình). VQGBV có vai trò quan trọng trong bảo tồn đa dạng sinh học, nguồn gen thực vật rừng quý hiếm, đặc sản rừng và các di tích văn hóa lịch sử. Nghiên cứu đánh giá tính đa dạng sinh học nguồn tài nguyên cây thuốc tại VQGBV nhằm làm cơ sở cho công tác bảo tồn và sử dụng bền vững, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý tài nguyên thiên nhiên và phát triển kinh tế địa phương.

Mục tiêu nghiên cứu tập trung vào điều tra, thu thập và hệ thống hóa thông tin về các loài cây làm thuốc trong khu vực VQGBV, đánh giá đa dạng sinh học theo các mặt phân loại, dạng sống, bộ phận sử dụng và nhóm bệnh chữa trị. Phạm vi nghiên cứu bao gồm thực vật bậc cao có khả năng làm thuốc trong diện tích quy hoạch của VQGBV, với thời gian khảo sát từ năm 2003 đến 2006. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thiết thực trong việc bảo tồn nguồn gen quý hiếm, phát triển y học cổ truyền và nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị tài nguyên cây thuốc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình về đa dạng sinh học, bảo tồn nguồn gen và sử dụng bền vững tài nguyên thiên nhiên. Hai lý thuyết chính được áp dụng gồm:

• Lý thuyết đa dạng sinh học: Đánh giá sự phong phú và phân bố của các loài cây thuốc theo các cấp phân loại (ngành, họ, chi, loài), dạng sống (cây gỗ, cây bụi, cây thân thảo, cây leo, cây ký sinh) và môi trường sống (rừng, đất hoang, ven nhà, gần nước).

• Mô hình bảo tồn và sử dụng bền vững: Tập trung vào việc bảo vệ các loài quý hiếm, đặc hữu, đồng thời khai thác hợp lý các nguồn tài nguyên cây thuốc nhằm duy trì cân bằng sinh thái và phát triển kinh tế xã hội.

Các khái niệm chuyên ngành quan trọng bao gồm: đa dạng sinh học, nguồn gen cây thuốc, phân loại thực vật, dạng sống thực vật, bảo tồn ex situ và in situ, nhóm bệnh chữa trị bằng cây thuốc.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu được thu thập từ nhiều nguồn: tài liệu khoa học, báo cáo ngành, khảo sát thực địa và phỏng vấn cộng đồng dân tộc Kinh, Mường, Dao sinh sống trong vùng quy hoạch VQGBV. Cỡ mẫu khảo sát gồm 7 xã thuộc 3 huyện với khoảng 300 phiếu điều tra phỏng vấn người dân và các thầy thuốc dân gian.

Phương pháp phân tích bao gồm:

• Phân tích thống kê mô tả: Tổng hợp số liệu về số lượng họ, chi, loài cây thuốc; phân bố dạng sống và bộ phận sử dụng.

• Phân tích đa dạng sinh học: Đánh giá tỷ lệ các nhóm phân loại, dạng sống, môi trường sống và nhóm bệnh chữa trị.

• So sánh tỷ lệ phần trăm giữa các nhóm phân loại và so sánh với dữ liệu toàn quốc để đánh giá mức độ đa dạng sinh học tại VQGBV.

Timeline nghiên cứu kéo dài từ năm 2003 đến 2006, bao gồm các giai đoạn thu thập dữ liệu, xử lý mẫu vật, phân tích và tổng hợp kết quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Số lượng loài cây thuốc tại VQGBV: Tổng cộng ghi nhận 668 loài cây thuốc thuộc 441 chi, 158 họ trong 5 ngành thực vật bậc cao. Trong đó, ngành Hạt kín (Angiospermae) chiếm ưu thế với 644 loài (96,4%), tiếp theo là ngành Dương xỉ (Polypodiophyta) với 14 loài (2,1%).

2. Phân bố dạng sống: Cây thân thảo chiếm tỷ lệ cao nhất với 196 loài (29,34%), cây gỗ 169 loài (25,3%), cây bụi 164 loài (24,55%), cây leo 120 loài (17,96%) và cây ký sinh 19 loài (2,84%).

3. Phân bố theo môi trường sống: Đa số cây thuốc sinh sống trong môi trường rừng sâu, rừng thứ sinh và ven rừng (375 loài, chiếm 56,14%), tiếp theo là đất hoang (157 loài, 23,5%), ven nhà và nương rẫy (244 loài, 36,53%), gần nước (49 loài, 7,34%).

4. Phân bố theo bộ phận sử dụng: Lá và thân là bộ phận được sử dụng phổ biến nhất, với 46,8% và 45,5% số loài tương ứng. Các bộ phận khác như rễ (25,2%), vỏ (8%), toàn cây (7,3%) và hoa (1,1%) cũng được sử dụng nhưng với tỷ lệ thấp hơn.

5. Nhóm bệnh chữa trị: Cây thuốc được sử dụng để chữa trị đa dạng các nhóm bệnh như bệnh về xương, tiêu hóa, thần kinh, hô hấp, gan, thận, da liễu, bệnh trẻ em và các bệnh truyền nhiễm.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy VQGBV có đa dạng sinh học cây thuốc rất phong phú, chiếm khoảng 17,36% tổng số loài cây thuốc của Việt Nam dù diện tích chỉ chiếm 0,0021% diện tích đất nước. Điều này khẳng định vai trò quan trọng của VQGBV trong bảo tồn nguồn gen cây thuốc quý hiếm.

Tỷ lệ cây thân thảo và cây gỗ cao phản ánh sự đa dạng về dạng sống phù hợp với các môi trường sinh thái khác nhau trong khu vực. Môi trường rừng sâu và rừng thứ sinh là nơi tập trung nhiều loài cây thuốc quý, đồng thời cũng là nơi chịu áp lực khai thác lớn từ cộng đồng dân cư.

Phân bố bộ phận sử dụng cây thuốc chủ yếu là lá và thân phù hợp với truyền thống sử dụng của các dân tộc địa phương, đồng thời giảm thiểu tác động tiêu cực đến sự phát triển của cây. Tuy nhiên, việc khai thác rễ và toàn cây cần được kiểm soát để tránh suy giảm nguồn gen.

So sánh với các nghiên cứu toàn quốc và khu vực Đông Nam Á, VQGBV có tỷ lệ đa dạng cây thuốc cao hơn nhiều khu vực khác, cho thấy tiềm năng phát triển y học cổ truyền và dược liệu tại đây. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố dạng sống, môi trường sống và bảng thống kê số lượng loài theo họ, chi để minh họa rõ nét hơn.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng kế hoạch bảo tồn nguồn gen cây thuốc: Thiết lập các khu vực bảo tồn nghiêm ngặt trong VQGBV, ưu tiên bảo vệ các loài quý hiếm và đặc hữu. Chủ thể thực hiện: Ban quản lý VQGBV, thời gian: 2 năm.

2. Phát triển mô hình khai thác và sử dụng bền vững: Hướng dẫn cộng đồng dân tộc Kinh, Mường, Dao áp dụng kỹ thuật thu hái không làm tổn hại cây, tăng cường trồng trọt cây thuốc. Chủ thể: Trung tâm giáo dục hướng nghiệp lâm nghiệp, thời gian: 3 năm.

3. Nâng cao nhận thức và đào tạo cộng đồng: Tổ chức các lớp tập huấn về giá trị đa dạng sinh học và bảo vệ tài nguyên cây thuốc cho người dân địa phương. Chủ thể: Sở Nông nghiệp & PTNT, thời gian: hàng năm.

4. Xây dựng hệ thống dữ liệu và giám sát đa dạng sinh học: Thiết lập cơ sở dữ liệu điện tử về cây thuốc, theo dõi biến động số lượng và chất lượng nguồn gen. Chủ thể: Viện nghiên cứu lâm nghiệp, thời gian: 1 năm.

5. Khuyến khích nghiên cứu khoa học và phát triển sản phẩm dược liệu: Hỗ trợ các đề tài nghiên cứu về thành phần hóa học, công dụng và phát triển sản phẩm từ cây thuốc tại VQGBV. Chủ thể: Các trường đại học, viện nghiên cứu, thời gian: liên tục.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý bảo tồn thiên nhiên: Sử dụng kết quả để xây dựng chính sách bảo vệ và phát triển bền vững nguồn gen cây thuốc tại các khu bảo tồn.

2. Nhà nghiên cứu dược liệu và y học cổ truyền: Tham khảo danh mục đa dạng cây thuốc, phân tích thành phần và ứng dụng trong nghiên cứu phát triển thuốc mới.

3. Cộng đồng dân tộc địa phương: Nâng cao nhận thức về giá trị tài nguyên cây thuốc, áp dụng kỹ thuật khai thác bền vững, bảo vệ môi trường sống.

4. Doanh nghiệp dược liệu và nông nghiệp: Khai thác tiềm năng phát triển sản phẩm từ cây thuốc bản địa, xây dựng chuỗi cung ứng nguyên liệu sạch và bền vững.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao VQGBV lại có đa dạng cây thuốc cao so với diện tích nhỏ?
   VQGBV nằm ở vùng chuyển tiếp giữa đồng bằng và trung du, có nhiều kiểu môi trường sống đa dạng như rừng sâu, đất hoang, ven suối, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của nhiều loài cây thuốc quý.

2. Các dạng sống cây thuốc phổ biến nhất tại VQGBV là gì?
   Cây thân thảo chiếm tỷ lệ cao nhất (29,34%), tiếp theo là cây gỗ (25,3%) và cây bụi (24,55%), phản ánh sự đa dạng sinh thái và cách sử dụng của người dân địa phương.

3. Bộ phận nào của cây thuốc được sử dụng nhiều nhất?
   Lá và thân là bộ phận được sử dụng phổ biến nhất, chiếm lần lượt 46,8% và 45,5%, do dễ thu hái và ít ảnh hưởng đến sự phát triển của cây.

4. Người dân địa phương sử dụng cây thuốc như thế nào?
   Người dân Kinh, Mường, Dao sử dụng cây thuốc theo truyền thống, chữa trị nhiều nhóm bệnh khác nhau, đồng thời khai thác và trồng trọt cây thuốc để phục vụ nhu cầu y học cổ truyền.

5. Làm thế nào để bảo tồn nguồn gen cây thuốc tại VQGBV?
   Cần xây dựng các khu bảo tồn nghiêm ngặt, áp dụng mô hình khai thác bền vững, nâng cao nhận thức cộng đồng và phát triển hệ thống giám sát đa dạng sinh học để bảo vệ nguồn gen quý hiếm.

Kết luận

• VQGBV có đa dạng sinh học cây thuốc phong phú với 668 loài thuộc 158 họ, chiếm 17,36% tổng số loài cây thuốc Việt Nam.
• Ngành Hạt kín chiếm ưu thế với 96,4% số loài, đa dạng dạng sống và môi trường sinh sống tạo điều kiện phát triển nguồn gen quý.
• Lá và thân là bộ phận sử dụng phổ biến nhất, phục vụ chữa trị nhiều nhóm bệnh khác nhau.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho công tác bảo tồn, khai thác và phát triển bền vững nguồn tài nguyên cây thuốc tại VQGBV.
• Đề xuất các giải pháp bảo tồn, nâng cao nhận thức và phát triển nghiên cứu nhằm bảo vệ và sử dụng hiệu quả nguồn gen cây thuốc trong giai đoạn tiếp theo.

Khuyến khích các cơ quan quản lý và cộng đồng địa phương phối hợp triển khai các biện pháp bảo tồn và phát triển bền vững nguồn tài nguyên cây thuốc tại VQGBV.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o Bé n«ng nghiÖp vµ PTNT Tr­êng ®¹i häc l©m nghiÖp ---------------------------------- Vò v¨n s¬n §¸nh gi¸ tÝnh ®a d¹ng sinh häc nguån tµi nguyªn c©y thuèc cña V­ên quèc gia Ba v× - Hµ t©y lµm c¬ së cho c«ng t¸c b¶o tån vµ sö dông bÒn v÷ng Chuyªn nghµnh l©m häc M· sè: 60.60 LuËn v¨n th¹c sü khoa häc l©m nghiÖp Hµ t©y – 2006 Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o Bé n«ng nghiÖp vµ PTNT Tr­êng ®¹i häc l©m nghiÖp ------------------------------ Vò v¨n s¬n §¸nh gi¸ tÝnh ®a d¹ng sinh häc nguån tµi nguyªn c©y thuèc cña V­ên quèc gia Ba v× - Hµ t©y lµm c¬ së cho c«ng t¸c b¶o tån vµ sö dông bÒn v÷ng Chuyªn nghµnh l©m häc M· sè: 60.60 LuËn v¨n th¹c sü khoa häc l©m nghiÖp Ng­êi h­íng dÉn: GS.Kh NguyÔn NghÜa Th×n Hµ t©y – 2006 1 Lêi më ®Çu N­íc ta cã nguån tµi nguyªn rÊt phong phó lµ rõng vµ ®Êt rõng, chiÕm 3/4 diÖn tÝch cña c¶ n­íc. Nguån tµi nguyªn nµy hiÖn nay cã kho¶ng 11.000 ha víi ®é che phñ t­¬ng øng 35,8 %, trong ®ã cã gÇn 10 triÖu ha rõng tù nhiªn lµ n¬i cã tÝnh ®a d¹ng sinh häc cao [18]. ViÖt Nam ®­îc xem nh­ mét ®iÓm nãng vÒ ®a d¹ng sinh häc, ®­îc xÕp lµ mét trong 16 n­íc cã tÝnh ®a d¹ng sinh häc cao nhÊt thÕ giíi. Chóng ta cã kho¶ng 10% trong tæng sè tÊt c¶ c¸c loµi sinh vËt ®­îc biÕt ®Õn trªn thÕ giíi. Sù giµu cã ®a d¹ng sinh häc cña ViÖt Nam ®­îc thÓ hiÖn víi kh¸m ph¸ gÇn ®©y nhÊt vÒ mét sè loµi thó lín ch­a tõng ®­îc biÕt ®Õn tr­íc ®©y nh­ Sao la (Pseudoryx nghetinhensis), Mang lín (Megamuntiacus vuquangensis), Mang tr­êng s¬n (Caninmunticacus truongsonensis), Mang Pï ho¹t (Muntiacus puhoatensis) ®· ®­îc c¸c nhµ khoa häc miªu t¶. Nh÷ng bøc ¶nh vÒ Tª gi¸c ViÖt Nam ®­îc chôp gÇn ®©y ë V­ên quèc gia C¸t Tiªn minh chøng sù tån t¹i cña quÇn thÓ quÝ hiÕm nµy. Nguån tµi nguyªn rõng cña n­íc ta cã tÝnh ®a d¹ng sinh häc rÊt lín. HiÖn nay cã kho¶ng 12.000 loµi thùc vËt cã m¹ch vµ 7.000 loµi ®éng vËt ®· ®­îc ghi nhËn ë ViÖt Nam. TÝnh ®Õn n¨m 1995 ®· thèng kª ®­îc 275 loµi thó, 828 loµi chim, 180 loµi bß s¸t, 80 loµi Õch nh¸i, 547 loµi c¸ n­íc ngät, 2.033 loµi c¸ biÓn vµ kho¶ng 12. Møc ®é ®Æc h÷u cña hÖ ®éng vËt rÊt cao cã 78 loµi phô thó, h¬n 100 loµi vµ loµi phô chim, 7 loµi linh tr­ëng vµ 11 loµi chim lµ ®Æc h÷u hÑp cña ViÖt Nam. Rõng ViÖt Nam cßn cã nhiÒu ®éng vËt quý hiÕm nh­ Voi, Tª gi¸c, Bß rõng, Tr©u rõng, Hæ, B¸o, Voäc mòi hÕch, Voäc quÇn ®ïi tr¾ng, SÕu cæ trôi, TrÜ [18] . Nguån tµi nguyªn thùc vËt rÊt phong phó vµ ®a d¹ng vÒ gi¸ trÞ sö dông.000 loµi thùc vËt th× trong ®ã h¬n 2.300 loµi ®· ®­îc sö dông lµm 2 l­¬ng thùc, thùc phÈm, thuèc ch÷a bÖnh, lÊy gç, lÊy tinh dÇu, vµ lµm vËt liÖu x©y dùng. TÝnh ®Æc h÷u cña thùc vËt ViÖt Nam rÊt cao, cã Ýt nhÊt 20% sè loµi ®Æc h÷u. Tuy kh«ng cã hä nµo ®Æc h÷u nh­ng cã tíi 1% sè chi thùc vËt ®Æc h÷u [54]. Cã rÊt nhiÒu loµi thùc vËt cã gi¸ trÞ quý hiÕm vµ kinh tÕ cao cã ë n­íc ta nh­: Gâ ®á (Afzelia xylocarpa), Gô mËt (Sindora siamensis), Hoµng liªn ch©n gµ (Coptis chinensis), Ba kÝch (Morinda officinalis), Hoµng ®µn (Cupressus tubelosa), CÈm lai (Dalbergia bariaensis) [18] . TÝnh ®a d¹ng sinh häc cña n­íc ta ®ang ngµy cµng bÞ mai mét. Nh÷ng n¨m gÇn ®©y diÖn tÝch rõng bÞ suy gi¶m lµm mÊt ®i m«i truêng sèng cña nhiÒu loµi ®éng thùc vËt. NhiÒu loµi bÞ suy gi¶m c¶ vÒ mÆt sè l­îng vµ chÊt l­îng. Mét sè loµi ®· vµ ®ang ë ng­ìng cöa sù tuyÖt chñng mµ nguyªn nh©n chñ yÕu lµ do s¨n b¾n qu¸ møc, do sinh c¶nh bÞ tµn ph¸ mµ nguyªn nh©n s©u xa lµ do ¸p lùc d©n sè t¨ng lªn nhanh chãng vµ sù ph¸t triÓn nÒn c«ng nghiÖp ngµy cµng t¨ng. Nguån tµi nguyªn c©y thuèc cña n­íc ta nãi riªng vµ thÕ giíi nãi chung còng ®ang ®øng tr­íc nguy c¬ suy gi¶m ®ã. Theo b¸o c¸o cña Tæ chøc Y tÕ ThÕ giíi (WHO), ngµy nay cã cã kho¶ng 80% d©n sè ë c¸c n­íc ®ang ph¸t triÓn víi d©n sè kho¶ng 3,5 ®Õn 4 tØ ng­êi trªn thÕ giíi cã nhu cÇu ch¨m sãc søc khoÎ ban ®Çu phô thuéc vµo nÒn Y häc cæ truyÒn. PhÇn lín trong sè ®ã phô thuéc vµo nguån d­îc liÖu hoÆc c¸c chÊt chiÕt suÊt tõ d­îc liÖu. Trªn thÕ giíi cã kho¶ng 35.000 loµi c©y cá ®­îc sö dông vµo môc ®Ých ch÷a bÖnh [85], [95]. N­íc ta víi hÖ thùc vËt ®a d¹ng phong phó mµ thiªn nhiªn ®· ban tÆng, nguån tµi nguyªn c©y thuèc chiÕm mét tû lÖ kh«ng nhá. Chóng ta cã kho¶ng 3.800 loµi thùc vËt cã thÓ sö dông lµm thuèc [7]. Nguån tµi nguyªn nµy ®· vµ 3 ®ang ®ãng gãp phÇn quan träng trong c«ng t¸c ch¨m sãc vµ b¶o vÖ søc kháe cña nh©n d©n. ViÖt Nam kh«ng chØ lµ n­íc cã ®iÒu kiÖn tù nhiªn mµ c¶ nÒn v¨n hãa còng rÊt ®a d¹ng, tri thøc sö dông c©y cá lµm thuèc cã tõ l©u ®êi. Tõ xa x­a «ng cha ta ®· biÕt sö dông c©y cá ®Ó lµm thuèc. Trong thùc tÕ do sù ph¸t triÓn cña nÒn kinh tÕ, do nhu cÇu cuéc sèng vµ viÖc nhËp khÈu trµn lan c¸c t©n d­îc t©y y . tri thøc sö dông c©y cá lµm thuèc ®ang ngµy cµng bÞ mai mét. Theo thèng kª cho thÊy cã 138 loµi thùc vËt lµm thuèc, thuéc 60 hä, thuéc 3 ngµnh thùc vËt bËc cao ®· ®­îc x¸c ®Þnh thuéc diÖn ®ang bÞ ®e däa tuyÖt chñng ë c¸c cÊp ®é kh¸c nhau (dùa trªn bé tiªu chuÈn ph©n h¹ng cò cña IUCN). Trong ®ã cã 23 loµi thuéc diÖn nguy cÊp (E), 21 loµi s¾p bÞ nguy cÊp (V), 53 loµi thuéc diÖn hiÕm (R), 36 loµi thuéc diÖn bÞ ®e däa (T) vµ 5 loµi ch­a biÕt ®Çy ®ñ (K). Cã 102 loµi ®­îc qui ®Þnh trong S¸ch ®á ViÖt Nam (S§VN) [6], 60 loµi ®· ®­îc b¶o tån b»ng h×nh thøc exsitu t¹i c¸c VTV, v­ên c©y thuèc trong n­íc [7]. Nh­ vËy nguån tµi nguyªn c©y thuèc cña chóng ta ®ang bÞ ®e däa, nhiÒu loµi ®ang ®øng tr­íc nguy c¬ bÞ tuyÖt chñng. Trªn thùc tÕ chóng ta ®· cã nh÷ng biÖn ph¸p b¶o vÖ, nh­ng nh÷ng th«ng tin vÒ tÝnh ®a d¹ng cña nguån tµi nguyªn nµy cßn thiÕu hoÆc ch­a chÝnh x¸c. C¸c qu¸ tr×nh xÈy ra ë céng ®ång liªn quan ®Õn b¶o tån, ph¸t triÓn vµ sö dông c©y thuèc mét c¸ch bÒn v÷ng ch­a ®­îc quan t©m ®Çy ®ñ. V­ên quèc gia Ba V× lµ mét trong nh÷ng V­ên thuéc Bé N«ng nghiÖp vµ PTNT qu¶n lý. V­ên ®­îc thµnh lËp theo quyÕt ®Þnh sè 17/H§BT cña Chñ tÞch Héi ®ång Bé tr­ëng (nay lµ Thñ t­íng ChÝnh phñ) phª duyÖt luËn chøng kinh tÕ kü thuËt thµnh lËp V­ên cÊm quèc gia Ba V× ngµy 16.1991 vµ QuyÕt ®Þnh sè 407/H§BT ngµy 18.1991 cña Chñ tÞch Héi ®ång Bé tr­ëng vÒ viÖc chuyÓn ®æi tªn Rõng cÊm quèc gia Ba V× thµnh V­ên quèc gia Ba V× víi tæng diÖn tÝch quy ho¹ch cò lµ 6. V­ên cã vÞ trÝ ®Þa lý 4 n»m ë phÝa T©y thñ ®« Hµ Néi, c¸ch trung t©m thµnh phè 45 km theo ®­êng chim bay, 60 km theo ®­êng L¸ng – Hßa l¹c vµ tØnh lé 87. V­ên cã täa ®é ®Þa lý Tõ 20055’ ®Õn 21007’ ®é VÜ B¾c, 105018’ ®Õn 105030’ ®é Kinh §«ng. DiÖn tÝch V­ên n»m trªn ®Þa bµn c¸c huyÖn Ba V× tØnh Hµ T©y (phÇn diÖn tÝch cò) vµ c¸c huyÖn L­¬ng S¬n, Kú S¬n tØnh Hoµ B×nh (phÇn diÖn tÝch míi më réng). Theo qui ho¹ch míi më réng lµ 10.742,4 ha víi chøc n¨ng chÝnh cña V­ên lµ: B¶o tån nguyªn vÑn hÖ sinh th¸i hiÖn cßn; Trång míi, phôc håi c¸c nguån gen ®éng thùc vËt rõng quý hiÕm, c¸c ®Æc s¶n rõng vµ c¸c di tÝch v¨n ho¸ lÞch sö vµ c¶nh quan cña rõng; Tæ chøc nghiªn cøu thùc nghiÖm, nghiªn cøu khoa häc c¬ b¶n, gi¸o dôc h­íng nghiÖp vµ tham quan du lÞch [66]. Nguån tµi nguyªn c©y thuèc ë V­ên rÊt ®a d¹ng vµ phong phó. ë ®©y cã rÊt nhiÒu loµi c©y thuèc quÝ hiÕm ®· ®­îc ghi trong s¸ch ®á ViÖt Nam, ®­îc ph¸p luËt b¶o vÖ nh­ Hoa tiªn (Asarum grabrum Merr.), B¸t gi¸c liªn (Podophyllum tonkinense Gagnep.), B¶y l¸ mét hoa (Paris chinensis Franch. MÆc dï V­ên ®· cã nhiÒu biÖn ph¸p qu¶n lý vµ b¶o vÖ rõng nãi chung, song c¸c ¸p lùc ®èi víi nguån tµi nguyªn c©y thuèc vÉn rÊt m¹nh mÏ. ViÖc khai th¸c c©y thuèc lµ mét nghÒ truyÒn thèng cña ng­êi Dao, ng­êi M­êng, ng­êi Kinh ë ®Þa ph­¬ng ®Ó lµm thuèc vµ b¸n ®Ó m­u sinh. HiÖn t­îng chÆt ph¸, ®èt n­¬ng lµm rÉy g©y ch¸y rõng ®· lµm cho tÝnh ®a d¹ng nguån tµi nguyªn c©y thuèc ë ®©y bÞ suy gi¶m. Cho ®Õn nay ®· cã mét sè c«ng tr×nh nghiªn cøu c©y thuèc ë VQGBV nh­ng trªn thùc tÕ ch­a cã mét thu thËp hÖ thèng vµ ®¸nh gi¸ ®Çy ®ñ vÒ ®a d¹ng sinh häc nguån tµi nguyªn c©y thuèc ë ®©y. §Æc biÖt lµ vÒ sù ®a d¹ng thµnh phÇn loµi, c¸c bé phËn sö dông, c¸c bÖnh ch÷a trÞ còng nh­ sù ph©n bè cña chóng. Tõ nhËn thøc vµ yªu cÇu thùc tiÔn ®ã, chóng t«i ®· tiÕn hµnh nghiªn cøu ®Ò tµi: “§¸nh gi¸ tÝnh ®a d¹ng sinh häc nguån tµi nguyªn c©y thuèc V­ên Quèc gia Ba V× lµm c¬ së cho c«ng t¸c b¶o tån vµ sö dông bÒn v÷ng”. 5 Ch­¬ng 1: Tæng quan nghiªn cøu c©y thuèc 1. LÞch sö nghiªn cøu vµ sö dông c©y thuèc trªn thÕ giíi. ViÖc sö dông c¸c loµi thùc vËt lµm thuèc lµ qu¸ tr×nh ®óc rót kinh nghiÖm tr¶i qua nhiÒu thÕ hÖ xa x­a ®Ó l¹i. Ngay tõ khi con ng­êi xuÊt hiÖn hä ®· ph¶i ®Êu tranh vµ chèng chäi víi c¸c lùc l­îng thiªn nhiªn. Trong cuéc ®Êu tranh sinh tån ®ã con ng­êi ®· sö dông thùc vËt ®Ó phôc vô cho cuéc sèng cña m×nh nh­ lµm thøc ¨n, lµm chç ë. §Ó chèng chäi víi bÖnh tËt, con ng­êi ®· ph¶i mß mÉm vµ tr¶i nghiÖm nh÷ng tÝnh n¨ng ch÷a bÖnh cña thùc vËt råi dÇn dÇn ®óc rót thµnh kinh nghiÖm. VÊn ®Ò d©n téc thùc vËt häc h×nh thµnh tõ ®ã. Trong qu¸ qu¸ tr×nh h×nh thµnh x· héi loµi ng­êi, mçi quèc gia ®Òu cã nh÷ng d©n téc ®¹i diÖn rÊt kh¸c nhau, do ®ã mçi n­íc còng h×nh thµnh nh÷ng nÒn Y häc cæ truyÒn riªng cña m×nh. C¸c nghiªn cøu kh¶o cæ cho thÊy ng­êi Neanderthal cæ ë Iraq tõ 60.000 n¨m tr­íc ®· biÕt sö dông mét sè c©y cá mµ ngµy nay ng­êi ta ®· sö dông trong Y häc cæ truyÒn nh­ Cá thi, Cóc b¹c. Ng­êi b¶n xø Mªhic« tõ nhiÒu ngh×n n¨m vÒ tr­íc ®· biÕt sö dông c¸c loµi X­¬ng rång Mªhic« mµ theo khoa häc ngµy nay cho biÕt lµ cã chøa c¸c chÊt g©y ¶o gi¸c vµ kh¸ng khuÈn [91].