Đánh giá công tác quản lý tài nguyên nước mặt trên địa bàn tỉnh Yên Bái giai đoạn 2017 - 2022

Luận văn thạc sĩ đánh giá công tác quản lý tài nguyên nước mặt tỉnh Yên Bái giai đoạn 2017 - 2022

• Tác giả: An Thị Xuân Nguyệt
• Địa điểm: Thái Nguyên
• Người hướng dẫn: PGS.TS. Kiều Quốc Lập
• Trường học: Trường Đại học Khoa học - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên và môi trường
• Đề tài: Đánh giá công tác quản lý tài nguyên nước mặt trên địa bàn tỉnh Yên Bái giai đoạn 2017 - 2022
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2023

Tóm tắt

I. Tổng quan về quản lý tài nguyên nước mặt tỉnh Yên Bái

Tỉnh Yên Bái sở hữu mạng lưới sông ngòi dày đặc với hai lưu vực chính là sông Hồng và sông Chảy. Tài nguyên nước mặt đóng vai trò then chốt đối với đời sống dân sinh và các ngành kinh tế trọng điểm. Nguồn nước cung cấp trực tiếp cho sinh hoạt, tưới tiêu nông nghiệp, sản xuất công nghiệp và thủy điện. Trong giai đoạn 2017 - 2022, công tác quản lý tài nguyên nước mặt tại địa phương được củng cố toàn diện. Ủy ban nhân dân tỉnh đã ban hành đồng bộ các văn bản quy phạm pháp luật để điều chỉnh hoạt động khai thác. Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Yên Bái đóng vai trò nòng cốt trong kiểm tra, giám sát chất lượng nguồn nước. Hệ thống quan trắc định kỳ được thiết lập tại các điểm xung yếu như hồ Thác Bà và lưu vực sông Chảy. Sự gia tăng dân số cùng tốc độ công nghiệp hóa nhanh đặt ra nhiều thách thức lớn cho nguồn nước. Do đó, việc đánh giá toàn diện công tác quản lý tài nguyên nước mặt là yêu cầu cấp thiết. Điều này giúp địa phương nhận diện rõ các hạn chế, từ đó tối ưu hóa công tác điều phối tài nguyên.

1.1. Đặc điểm mạng lưới tài nguyên nước mặt tại Yên Bái

Yên Bái có địa hình đồi núi dốc, tạo nên mạng lưới thủy văn phong phú. Hai hệ thống sông chính chảy qua tỉnh gồm sông Thao thuộc hệ thống sông Hồng và sông Chảy. Sông ngòi tại đây có độ dốc lòng suối lớn, lưu tốc dòng chảy mạnh và trữ lượng tiềm năng thủy điện cao. Hồ Thác Bà là hồ thủy điện nhân tạo lớn nhất tỉnh với dung tích hàng tỷ mét khối nước. Hồ giữ vai trò điều tiết thủy văn, cấp nước sinh hoạt và nuôi trồng thủy sản. Mùa mưa thường tập trung lượng dòng chảy lớn, dễ gây lũ quét cục bộ. Mùa khô làm lưu lượng nước suy giảm, dẫn đến nguy cơ hạn hán cục bộ tại các vùng cao.

1.2. Khung pháp lý và thể chế quản lý tài nguyên nước

Khung pháp lý về tài nguyên nước tại Yên Bái giai đoạn 2017 - 2022 được triển khai chặt chẽ. Tỉnh ủy và Ủy ban nhân dân tỉnh đã ban hành nhiều chỉ thị, kế hoạch hành động cụ thể. Kế hoạch số 158/KH-UBND và Kế hoạch số 226/KH-UBND tập trung ứng phó với biến đổi khí hậu. Các văn bản này quy định rõ quyền hạn khai thác, xả thải và nghĩa vụ tài chính của doanh nghiệp. Sở Tài nguyên và Môi trường phối hợp chặt chẽ với các huyện, thị xã để giám sát thực địa. Hoạt động cấp phép khai thác nước mặt được chuẩn hóa theo quy trình hành chính minh bạch. Các quy định pháp luật giúp nâng cao trách nhiệm của tổ chức sử dụng nước trên toàn tỉnh.

II. Phân tích hiện trạng quản lý tài nguyên nước mặt tỉnh Yên Bái

Giai đoạn 2017 - 2022 chứng kiến nhiều chuyển biến trong công tác khai thác và kiểm soát tài nguyên nước mặt tại Yên Bái. Chất lượng nước mặt tại phần lớn các sông hồ vẫn đáp ứng tốt nhu cầu sinh hoạt và sản xuất. Tuy nhiên, kết quả quan trắc chỉ ra một số điểm ô nhiễm cục bộ đáng lo ngại. Điển hình tại hồ Thác Bà và hạ lưu sông Chảy, chỉ số COD và BOD5 từng vượt ngưỡng cho phép ở một số thời điểm. Áp lực từ nước thải sinh hoạt chưa qua xử lý triệt để đe dọa trực tiếp đến chất lượng nước. Hoạt động khai thác khoáng sản và chế biến nông lâm sản làm gia tăng độ đục và chất lơ lửng. Việc cấp phép và hậu kiểm công trình khai thác còn bộc lộ lỗ hổng do thiếu nhân lực chuyên môn. Một số cơ sở sản xuất kinh doanh chưa tuân thủ nghiêm ngặt quy định bảo vệ hành lang nguồn nước. Tình trạng vi phạm hành chính trong lĩnh vực tài nguyên nước vẫn còn diễn biến phức tạp. Những hạn chế này đòi hỏi các cơ quan chức năng phải có giải pháp kiểm soát chặt chẽ hơn.

2.1. Thực trạng chất lượng nước mặt và nguy cơ ô nhiễm

Kết quả quan trắc môi trường giai đoạn 2017 - 2022 cho thấy chất lượng nước mặt cơ bản đạt chuẩn cột A2 hoặc B1. Nguồn nước tại các lưu vực chính đảm bảo cung cấp cho tưới tiêu và sinh hoạt sau xử lý. Dù vậy, tại một số điểm quan trắc quanh hồ Thác Bà và khu công nghiệp, nồng độ COD hữu cơ có xu hướng tăng. Nước thải từ hoạt động nuôi lồng bè thủy sản và du lịch đường thủy chưa được gom xử lý tập trung. Nước mưa chảy tràn cuốn theo dư lượng phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật từ nương đồi. Những nhân tố trên gây nguy cơ suy giảm chất lượng nước mặt cục bộ trong mùa cạn.

2.2. Bất cập trong cấp phép và thanh tra khai thác nước

Công tác thẩm định hồ sơ và cấp giấy phép khai thác tài nguyên nước mặt đã đạt những kết quả tích cực. Tuy nhiên, hoạt động hậu kiểm sau cấp phép còn gặp nhiều khó khăn. Lực lượng cán bộ quản lý tài nguyên môi trường cấp huyện và xã còn mỏng, thiếu thiết bị chuyên dụng. Việc kiểm tra định kỳ lưu lượng khai thác thực tế và chất lượng nước xả thải của doanh nghiệp chưa đồng bộ. Nhiều công trình thủy lợi nhỏ lẻ và cơ sở tư nhân khai thác nước nhưng chưa đăng ký giấy phép. Công tác xử phạt vi phạm hành chính còn thiếu tính răn đe, dẫn đến tình trạng tái phạm. Sự phối hợp giữa các ban ngành liên quan đôi lúc chưa liền mạch.

III. Giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý tài nguyên nước mặt Yên Bái

Nhằm khắc phục các tồn tại, tỉnh Yên Bái cần triển khai nhóm giải pháp tổng thể và mang tính chiến lược dài hạn. Đầu tiên, địa phương phải hoàn thiện cơ chế phân vùng chức năng nguồn nước và cắm mốc hành lang bảo vệ. Việc ứng dụng công nghệ số và hệ thống cảm biến quan trắc tự động giúp giám sát chất lượng nước theo thời gian thực. Tỉnh cần siết chặt quy trình thẩm định, cấp phép khai thác và xả nước thải vào nguồn nước. Công tác thanh tra, hậu kiểm đối với các nhà máy thủy điện, cơ sở sản xuất công nghiệp và khai khoáng phải được tăng cường. Mọi hành vi xả thải trái phép hoặc khai thác kiệt quệ nguồn nước cần bị xử lý nghiêm minh theo quy định. Bên cạnh đó, ngân sách địa phương cần đầu tư nâng cấp hệ thống xử lý nước thải sinh hoạt đô thị. Đẩy mạnh tuyên truyền nâng cao ý thức cộng đồng là giải pháp then chốt để bảo vệ nguồn nước bền vững.

3.1. Ứng dụng công nghệ và hiện đại hóa mạng lưới quan trắc

Hiện đại hóa mạng lưới quan trắc là bước đi đột phá để bảo vệ tài nguyên nước mặt Yên Bái. Tỉnh cần đầu tư lắp đặt thêm các trạm quan trắc tự động liên tục tại các vị trí trọng yếu. Dữ liệu chất lượng nước cần được truyền trực tiếp về trung tâm điều hành của Sở Tài nguyên và Môi trường. Ứng dụng hệ thống thông tin địa lý (GIS) và viễn thám giúp số hóa toàn bộ bản đồ thủy văn. Công nghệ này hỗ trợ phát hiện sớm các sự cố tràn dầu, xả thải lén lút và sạt lở ven sông. Việc chia sẻ dữ liệu công khai tạo điều kiện cho người dân cùng tham gia giám sát môi trường.

3.2. Nâng cao năng lực bộ máy và đẩy mạnh tuyên truyền cộng đồng

Tăng cường năng lực chuyên môn cho cán bộ quản lý tài nguyên nước các cấp là nhiệm vụ cấp thiết. Tỉnh Yên Bái cần tổ chức thường xuyên các khóa đào tạo về nghiệp vụ thẩm định hồ sơ và kiểm tra môi trường. Trang bị đầy đủ phương tiện kỹ thuật giúp lực lượng chức năng phát hiện vi phạm nhanh chóng. Song song với đó, chính quyền cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền pháp luật đến từng thôn bản và doanh nghiệp. Việc phổ biến kiến thức giúp cộng đồng nâng cao ý thức tiết kiệm nước và không xả rác bừa bãi. Mô hình bảo vệ nguồn nước dựa vào cộng đồng dân cư cần được nhân rộng tại các vùng cao.

IV. Kết luận và định hướng ứng dụng quản lý nguồn nước mặt Yên Bái

Công tác quản lý tài nguyên nước mặt tại tỉnh Yên Bái giai đoạn 2017 - 2022 đã ghi nhận những bước tiến quan trọng. Tỉnh đã xây dựng khung pháp lý tương đối hoàn chỉnh và kiểm soát hiệu quả chất lượng môi trường nước trên diện rộng. Nguồn nước mặt cơ bản đáp ứng đầy đủ các nhu cầu dân sinh, sản xuất công nghiệp và an ninh năng lượng. Tuy nhiên, các nguy cơ ô nhiễm cục bộ và hạn chế trong giám sát thực địa vẫn đặt ra nhiều thách thức. Để hướng tới mục tiêu phát triển bền vững, tỉnh cần tích hợp quy hoạch tài nguyên nước vào quy hoạch phát triển kinh tế tổng thể. Việc ứng dụng giải pháp chuyển đổi số và kinh tế tuần hoàn nước sẽ mang lại hiệu quả vượt trội. Các cấp chính quyền cần tiếp tục duy trì sự phối hợp chặt chẽ giữa các ngành liên quan. Bảo vệ nguồn nước mặt không chỉ gìn giữ môi trường sinh thái mà còn kiến tạo nền tảng vững chắc cho tương lai.

4.1. Tổng kết thành tựu và bài học kinh nghiệm quản lý

Giai đoạn 2017 - 2022 để lại nhiều bài học kinh nghiệm quý giá cho Yên Bái trong quản lý nguồn nước. Thành tựu lớn nhất là việc duy trì chất lượng nước mặt ở ngưỡng an toàn trên diện rộng. Hệ thống chính sách quản lý được đồng bộ hóa từ cấp tỉnh đến địa phương. Tuy vậy, bài học thực tiễn chỉ ra rằng quản lý tài nguyên nước không thể tách rời quy hoạch bảo vệ rừng đầu nguồn. Công tác phối hợp liên ngành cần được cụ thể hóa bằng quy chế hoạt động rõ ràng. Sự minh bạch trong công khai dữ liệu quan trắc là yếu tố quyết định để huy động nguồn lực xã hội hóa.

4.2. Định hướng ứng dụng thực tiễn trong giai đoạn mới

Trong giai đoạn tiếp theo, Yên Bái cần định hướng chuyển đổi mô hình quản lý sang hướng chủ động thích ứng. Kết quả nghiên cứu tài nguyên nước giai đoạn 2017 - 2022 là cơ sở dữ liệu quan trọng để địa phương xây dựng kịch bản ứng phó biến đổi khí hậu. Việc tích hợp công nghệ bản đồ số vào cấp phép sẽ rút ngắn thời gian xử lý thủ tục hành chính. Các mô hình tuần hoàn nước trong khu công nghiệp cần được áp dụng thử nghiệm và nhân rộng. Đồng thời, tỉnh cần xây dựng các cơ chế chia sẻ nguồn nước công bằng giữa các ngành thủy điện, nông nghiệp và sinh hoạt.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tài nguyên nước mặt đóng vai trò cốt lõi trong chiến lược phát triển kinh tế xã hội và cân bằng sinh thái tại khu vực miền núi phía Bắc. Tỉnh Yên Bái sở hữu nguồn tài nguyên nước mặt phong phú với lượng nước bình quân đầu người đạt khoảng 10.180 m3/người/năm, cao hơn gấp 2 lần mức trung bình của khu vực Đông Nam Á. Tổng lượng dòng chảy nội địa sinh ra trên địa bàn đạt 8,47 tỷ m3/năm, đồng thời mỗi năm tiếp nhận trung bình 24,3 tỷ m3 nước từ các hệ thống sông liên tỉnh và xuyên biên giới. Mặc dù có tiềm năng thủy văn vượt trội, địa phương đang đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng về tính bất ổn định của dòng chảy theo mùa, nguy cơ suy thoái cục bộ chất lượng nước và tổn thất hạ tầng do thiên tai.

Giai đoạn 2017 - 2022 chứng kiến diễn biến thời tiết cực đoan gia tăng rõ rệt với 22 đợt thiên tai trong năm 2022 gây thiệt hại ước tính 161,4 tỷ đồng và trận lũ quét lịch sử năm 2017 làm thiệt hại trên 1.000 tỷ đồng. Bên cạnh áp lực tự nhiên, tốc độ tăng trưởng kinh tế địa phương đạt 7,11% vào năm 2022 cùng sự gia tăng của 319 doanh nghiệp mới đã làm phát sinh lượng lớn nước thải chưa qua xử lý triệt để đổ vào các lưu vực sông suối.

Nghiên cứu tập trung đánh giá toàn diện công tác quản lý tài nguyên nước mặt trên phạm vi toàn tỉnh Yên Bái trong mốc thời gian 6 năm từ năm 2017 đến năm 2022. Đề tài hướng tới mục tiêu làm rõ hiện trạng phân bổ, khai thác nguồn nước, phân tích kết quả thực thi 148 giấy phép tài nguyên nước và nhận diện các rào cản thể chế. Luận văn cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn vững chắc, đóng góp hệ thống số liệu định lượng phục vụ cơ quan quản lý ban hành các quyết sách tối ưu hóa nguồn lực tài nguyên nước, bảo đảm an ninh nguồn nước sinh hoạt cho hơn 831.586 cư dân và thúc đẩy phát triển bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên lý thuyết Quản lý tổng hợp tài nguyên nước (IWRM), tiếp cận theo mô hình của Savannije nhằm bảo đảm sự cân bằng tối ưu giữa các hợp phần: quản lý tài nguyên (WRM), hệ thống tài nguyên (WRS), đối tượng sử dụng nước (WU), phát triển kinh tế xã hội (SED) và bảo vệ môi trường (E). Song song đó, đề tài kết hợp lý thuyết phân cấp quản lý theo địa giới hành chính và quản lý theo lưu vực sông, giải quyết bài toán giao thoa quyền hạn giữa chính quyền địa phương và các quy chế liên tỉnh.

Khung pháp lý của đề tài dựa trên Luật Tài nguyên nước số 17/2012/QH13, Nghị định số 201/2013/NĐ-CP quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Tài nguyên nước, Nghị định số 43/2015/NĐ-CP về lập và quản lý hành lang bảo vệ nguồn nước, cùng Quyết định số 1308/QĐ-UBND của Ủy ban nhân dân tỉnh Yên Bái phê duyệt vùng bảo hộ vệ sinh khu vực lấy nước sinh hoạt. Các khái niệm nền tảng được chuẩn hóa bao gồm: tài nguyên nước mặt, ô nhiễm nguồn nước theo quy chuẩn kỹ thuật quốc gia, và chỉ số tải lượng khai thác bền vững.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu vận dụng đa dạng các nguồn dữ liệu thứ cấp và sơ cấp được thu thập bài bản. Nguồn dữ liệu thứ cấp bao gồm báo cáo hiện trạng môi trường từ Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Yên Bái, Niên giám thống kê giai đoạn 2017 - 2022, chuỗi số liệu thủy văn từ Đài Khí tượng thủy văn tỉnh Yên Bái và kết quả quan trắc định kỳ tại 34 trạm đo trên các sông chính, suối nhánh và hồ chứa.

Đối với dữ liệu sơ cấp, nghiên cứu áp dụng phương pháp điều tra xã hội học bằng bảng hỏi khảo sát nhận thức cộng đồng về sử dụng nước tiết kiệm và quản lý hành lang bảo vệ nguồn nước. Cỡ mẫu nghiên cứu được xác định là 400 người dân, tính toán khoa học thông qua công thức Slovin với tổng dân số toàn tỉnh N = 831.586 người và biên độ sai số chấp nhận được e = 5% ở độ tin cậy 95%. Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên được triển khai tại 9 đơn vị hành chính cấp huyện, tiêu biểu như huyện Yên Bình với 57 phiếu khảo sát, thành phố Yên Bái 51 phiếu khảo sát và huyện Lục Yên 52 phiếu khảo sát, bảo đảm tính đại diện địa bàn.

Phương pháp ma trận SWOT được lựa chọn để phân tích có hệ thống các điểm mạnh, điểm yếu nội tại kết hợp cơ hội, thách thức ngoại cảnh của công tác quản lý nhà nước. Việc xử lý, thống kê mô tả và tương quan dữ liệu thực hiện hoàn toàn trên phần mềm Microsoft Excel. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này nhằm đảm bảo tính khách quan của các chỉ tiêu hóa lý thực nghiệm, đồng thời lượng hóa được đánh giá định tính từ phía cơ quan quản lý và cộng đồng dân cư trong suốt timeline nghiên cứu 2017 - 2022.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, hệ thống công trình khai thác nước phục vụ sản xuất nông nghiệp trên địa bàn tỉnh Yên Bái có quy mô phân tán lớn. Toàn tỉnh ghi nhận 2.401 công trình thủy lợi khai thác nước mặt với tổng lưu lượng sử dụng đạt khoảng 359,55 triệu m3/năm. Trong đó, cơ cấu sử dụng nước nghiêng mạnh về ngành trồng trọt với 309,66 triệu m3/năm (chiếm 86,12%), nuôi trồng thủy sản chiếm 40,12 triệu m3/năm (chiếm 11,16%), và chăn nuôi tiêu thụ 9,77 triệu m3/năm (chiếm 2,72%). Đáng chú ý, các công trình nhỏ dạng đập dâng chiếm ưu thế tuyệt đối với 2.224 công trình (tương đương 92,63%), trong khi hệ thống hồ chứa dung tích lớn trên 50.000 m3 chỉ có 140 công trình (chiếm 5,83%) và 37 trạm bơm (chiếm 1,54%).

Thứ hai, tiềm năng thủy điện được khai thác mạnh mẽ nhưng đặt ra thách thức điều tiết dòng chảy. Đến năm 2022, tỉnh có 25 nhà máy thủy điện vận hành với tổng công suất lắp máy đạt 516,9 MW. Nhà máy thủy điện Thác Bà trên sông Chảy sở hữu công suất lớn nhất đạt 120 MW cùng dung tích hồ chứa lên tới 2.940 triệu m3, kế tiếp là thủy điện Văn Chấn công suất 57 MW trên Ngòi Thia. Đa số 23 nhà máy còn lại có quy mô vừa và nhỏ với công suất dưới 50 MW, tập trung mật độ cao trên các phụ lưu suối dốc như Nậm Kim, Ngòi Hút và Ngòi Thia.

Thứ ba, công tác cấp phép và giám sát tài nguyên nước được duy trì nền nếp nhưng hoạt động hậu kiểm còn giới hạn. Giai đoạn 2017 - 2022, Sở Tài nguyên và Môi trường đã thẩm định và cấp 148 giấy phép, bao gồm 71 giấy phép xả nước thải vào nguồn nước, 52 giấy phép khai thác sử dụng nước mặt, và 25 giấy phép thăm dò, khai thác nước dưới đất. Trong cả giai đoạn không có giấy phép nào bị thu hồi (tỷ lệ 0%), phản ánh mức độ tuân thủ quy trình hành chính ban đầu tốt nhưng đòi hỏi giám sát xả thải thường xuyên hơn.

Thứ tư, chất lượng môi trường nước mặt tại 34 vị trí quan trắc nhìn chung duy trì ở mức đạt quy chuẩn kỹ thuật quốc gia QCVN 08-MT:2015/BTNMT cột B1 và A2, song vẫn tồn tại hiện tượng ô nhiễm hữu cơ cục bộ. Năm 2021, chỉ tiêu nhu cầu oxy hóa học (COD) tại điểm NM20 trên sông Hồng đạt 44 mg/L và điểm NM2 suối Ngòi Lâu đạt 44 mg/L, vượt giới hạn cho phép quy chuẩn B1 (30 mg/L) do tiếp nhận nước thải chế biến lâm sản và giấy đế. Nhờ tăng cường kiểm soát, đến năm 2022, thông số COD tại các trạm này đã giảm mạnh xuống mức 17,5 - 24,6 mg/L, đạt tiêu chuẩn an toàn cho mục đích tưới tiêu và cấp nước.

Thảo luận kết quả

Sự phân bổ dòng chảy theo mùa tại Yên Bái có tính dị biệt cực đoan giữa mùa lũ và mùa kiệt. Dữ liệu phân phối lưu lượng có thể được trình bày trực quan thông qua biểu đồ đường xu hướng kết hợp biểu đồ cột thể hiện 5 trạm thủy văn chính: Yên Bái, Ngòi Thia, Ngòi Hút, Mù Cang Chải và Thác Bà. Tổng lưu lượng dòng chảy mùa lũ (từ tháng 6 đến tháng 10) chiếm trên 60% tổng lượng dòng chảy cả năm, với đỉnh lũ rơi vào tháng 8 đạt tổng lưu lượng 2.395,35 m3/s tại các trạm. Ngược lại, mùa kiệt kéo dài từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau chỉ chiếm dưới 40% lượng dòng chảy, trong đó tháng 3 ghi nhận mức dòng chảy thấp nhất chỉ 345,06 m3/s.

Nguyên nhân của sự chênh lệch này bắt nguồn từ cấu trúc địa hình đồi núi hiểm trở với hơn 55,58% diện tích tự nhiên có độ dốc trên 25 độ, làm gia tăng tốc độ tập trung dòng chảy trong mùa mưa và gây cạn kiệt nhanh chóng vào mùa khô. Khi so sánh với dữ liệu toàn quốc, khả năng tự chủ nguồn nước của Yên Bái chịu áp lực lớn từ bên ngoài khi sông Thao tiếp nhận tới 19 tỷ m3/năm từ thượng nguồn tỉnh Vân Nam (Trung Quốc) và sông Chảy nhận 5,3 tỷ m3/năm từ Hà Giang.

Một bảng đối chiếu đa thông số giữa các năm cho thấy các điểm đen ô nhiễm trước đây quanh khu vực nhà máy giấy Đông Mậu hay cụm công nghiệp Đầm Hồng đã được cải thiện rõ rệt, chỉ tiêu tổng chất rắn lơ lửng (TSS) giảm từ mức đỉnh 86 mg/L năm 2021 xuống dưới 29 mg/L năm 2022. Tuy nhiên, việc cung cấp nước sạch đô thị đạt 88% và nông thôn đạt 93% nước hợp vệ sinh vẫn tiềm ẩn rủi ro khi có tới 30% trong tổng số 350 công trình cấp nước nông thôn tập trung hoạt động ở mức kém và 10,61% công trình đã ngừng hoạt động.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện phân vùng chức năng nguồn nước và cắm mốc hành lang bảo vệ. Sở Tài nguyên và Môi trường cần chủ trì, phối hợp với Ủy ban nhân dân 9 huyện, thị xã, thành phố hoàn thành cắm mốc chỉ giới hành lang bảo vệ nguồn nước cho 100% các hồ chứa có dung tích trên 50.000 m3 và 25 công trình thủy điện trước quý IV năm 2025.

Thứ hai, thiết lập mạng lưới quan trắc tự động và chuyển đổi số quản lý dữ liệu thủy văn. Ủy ban nhân dân tỉnh Yên Bái cần bố trí ngân sách đầu tư lắp đặt tối thiểu 10 trạm quan trắc tự động liên tục truyền dữ liệu trực tuyến về trung tâm điều hành tại các vị trí nhạy cảm như hạ lưu hồ Thác Bà, cửa xả khu công nghiệp phía Nam và các phụ lưu Ngòi Thia, hoàn thành giai đoạn 2024 - 2026.

Thứ ba, nâng cấp hạ tầng thu gom xử lý nước thải sinh hoạt và kiểm soát chất thải công nghiệp. Sở Xây dựng và Ban Quản lý các Khu công nghiệp cần đặt mục tiêu nâng tỷ lệ thu gom, xử lý nước thải đô thị tập trung đạt quy chuẩn kỹ thuật lên 60% vào năm 2030, đồng thời bắt buộc 100% cơ sở sản xuất giấy, tinh bột sắn, chế biến khoáng sản phải lắp đặt hệ thống quan trắc nước thải tự động trước năm 2025.

Thứ tư, siết chặt công tác thanh tra liên ngành và phục hồi rừng phòng hộ đầu nguồn. Thanh tra Sở Tài nguyên và Môi trường phối hợp Chi cục Kiểm lâm tăng cường kiểm tra định kỳ 50 - 70 cơ sở khai thác nước hàng năm, áp dụng mức xử phạt nghiêm khắc theo Nghị định số 33/2017/NĐ-CP, kết hợp duy trì độ che phủ rừng trên 689.267 ha đất tự nhiên nhằm giảm thiểu 30% nguy cơ sạt lở bờ sông và bồi lắng lòng hồ giai đoạn 2024 - 2030.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm cơ quan quản lý nhà nước bao gồm Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn tỉnh Yên Bái cùng Ủy ban nhân dân các cấp. Luận văn cung cấp khung dữ liệu thực chứng về 2.401 công trình thủy lợi và hiện trạng 148 giấy phép để hoạch định quy hoạch tài nguyên nước cấp tỉnh đến năm 2030.

Nhóm doanh nghiệp khai thác thủy điện, cấp nước sạch và sản xuất công nghiệp, tiêu biểu như Nhà máy Thủy điện Thác Bà công suất 120 MW và các công ty cấp nước đô thị. Luận văn mang lại các căn cứ thủy văn thực tế giúp tối ưu hóa quy trình vận hành liên hồ chứa và nâng cao hiệu quả trạm cấp nước 25.000 m3/ngày đêm.

Nhóm viện nghiên cứu, trường đại học, giảng viên và học viên cao học chuyên ngành Quản lý Tài nguyên và Môi trường. Đề tài đóng vai trò là tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp luận nghiên cứu kết hợp công thức Slovin chọn mẫu n = 400 và ma trận SWOT trong đánh giá thủy vực miền núi.

Nhóm các tổ chức phát triển quốc tế và tổ chức phi chính phủ hoạt động trong lĩnh vực biến đổi khí hậu và an ninh nguồn nước. Kết quả nghiên cứu về 22 đợt thiên tai và đặc trưng phân phối dòng chảy lưu vực sông Thao, sông Chảy là cơ sở xây dựng các dự án tài trợ quản lý lưu vực xuyên biên giới.

Câu hỏi thường gặp

Trữ lượng tài nguyên nước mặt tại tỉnh Yên Bái có đáp ứng đủ nhu cầu phát triển không?

Nguồn nước mặt Yên Bái rất phong phú với tổng dòng chảy nội địa sinh ra đạt 8,47 tỷ m3/năm cùng lượng nước bình quân 10.180 m3/người/năm. Tuy nhiên, nước phân bố rất không đều theo mùa, trong đó mùa kiệt từ tháng 11 đến tháng 4 chỉ chiếm dưới 40% tổng dòng chảy năm, gây ra tình trạng thiếu nước cục bộ tại một số vùng cao.

Ngành nào tiêu thụ nhiều tài nguyên nước mặt nhất trên địa bàn tỉnh Yên Bái?

Ngành nông nghiệp chiếm tỷ trọng khai thác nước mặt lớn nhất với tổng khối lượng 359,55 triệu m3/năm qua 2.401 công trình thủy lợi. Riêng hoạt động trồng trọt đã tiêu thụ 309,66 triệu m3/năm (chiếm 86,12% tổng lượng nước nông nghiệp), tiếp đến là ngành nuôi trồng thủy sản tiêu thụ 40,12 triệu m3/năm.

Diễn biến chất lượng nước mặt giai đoạn 2017 - 2022 có dấu hiệu ô nhiễm nghiêm trọng không?

Nhìn chung chất lượng nước mặt tại 34 điểm quan trắc đạt quy chuẩn QCVN 08-MT:2015/BTNMT cột B1 và A2. Năm 2021 có hiện tượng ô nhiễm hữu cơ cục bộ tại các điểm xả thải nhà máy giấy với chỉ số COD đạt 44 - 52 mg/L, nhưng sang năm 2022 đã được kiểm soát tốt, đưa thông số COD hạ xuống dưới 25 mg/L.

Quy mô mẫu khảo sát trong nghiên cứu được lựa chọn dựa trên cơ sở khoa học nào?

Quy mô mẫu khảo sát gồm 400 người dân được tính toán chính xác bằng công thức Slovin dựa trên tổng dân số toàn tỉnh Yên Bái là 831.586 người, với sai số e = 5% và độ tin cậy 95%. Số lượng mẫu được phân bổ ngẫu nhiên theo tỷ lệ dân cư tại 9 huyện, thị xã, thành phố để đảm bảo tính đại diện.

Vai trò cấp nước của hồ Thác Bà đối với tỉnh Yên Bái được thể hiện như thế nào?

Hồ Thác Bà có dung tích 2,94 tỷ m3, diện tích mặt nước trên 19.000 ha, giữ vai trò chiến lược vận hành nhà máy thủy điện công suất 120 MW. Đồng thời, hồ cung cấp nguồn nước thô chính cho nhà máy nước Yên Bái với công suất hơn 16.000 m3/ngày đêm phục vụ sinh hoạt đô thị và các khu công nghiệp.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở dữ liệu thủy văn tỉnh Yên Bái với tổng lượng nước tiếp nhận trung bình 24,3 tỷ m3/năm và trữ lượng nội địa 8,47 tỷ m3/năm.
• Công tác quản lý nhà nước đã kiểm soát tốt 148 giấy phép khai thác, sử dụng và xả thải, duy trì chất lượng nước tại 34 trạm đo đạt quy chuẩn quốc gia QCVN 08-MT:2015/BTNMT.
• Phân tích chỉ ra thách thức cốt lõi là sự chênh lệch dòng chảy theo mùa, với mùa lũ chiếm trên 60% tổng lượng dòng chảy năm và hạ tầng thủy lợi có tới 92,63% là đập dâng quy mô nhỏ.
• Nghiên cứu đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đột phá, tập trung vào số hóa mạng lưới quan trắc tự động, cắm mốc hành lang hồ đập và nâng cấp tỷ lệ xử lý nước thải đô thị lên 60%.
• Kế hoạch hành động giai đoạn 2024 - 2030 đặt trọng tâm vào thanh tra nghiêm ngặt xả thải công nghiệp và bảo tồn 689.267 ha lưu vực rừng phòng hộ. Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và doanh nghiệp hãy khai thác ngay nguồn dữ liệu thực chứng từ luận văn để xây dựng kế hoạch bảo vệ an ninh tài nguyên nước mặt bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận - kiến nghị, tài liệu tham khảo, đề tài đƣợc chia ra làm 3 chƣơng: Chƣơng 1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu Chƣơng 2. Đối tƣợng, phạm vi, nội dung và phƣơng pháp nghiên cứu Chƣơng 3. Kết quả nghiên cứu và thảo luận 2 CHƢƠNG I.

TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Một số khái niệm cơ bản Theo luật Tài nguyên nƣớc số 17/2012/QH13 ngày 21/6/2012 [7], định nghĩa một số khái niệm liên quan nhƣ sau: ―Tài nguyên nƣớc bao gồm nguồn nƣớc mặt, nƣớc dƣới đất, nƣớc mƣa và nƣớc biển thuộc lãnh thổ của nƣớc Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam‖. ―Nƣớc mặt là nƣớc tồn tại trên mặt đất liền hoặc hải đảo‖. ―Ô nhi m nguồn nƣớc là sự biến đổi tính chất vật lý, tính chất hóa học và thành phần sinh học của nƣớc không phù hợp với tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật cho phép, gây ảnh hƣởng xấu đến con ngƣời và sinh vật‖.

Tầm quan trọng của nước mặt, các nguy cơ thiếu hụt, suy giảm số lượng và chất lượng nguồn nước mặt * Tầm quan trọng của tài nguyên nước mặt Nƣớc là nguồn tài nguyên vô cùng quý giá, đóng góp vai trò quan trọng đối với sự sống của con ngƣời và sinh vật trên trái đất cũng nhƣ sự phát triển của nền kinh tế thế giới. Mặc dù nƣớc chiếm ¾ diện tích bề mặt của trái đất, nhƣng hầu hết nƣớc trên trái đất là nƣớc mặn (khoảng 97,5%) nằm chủ yếu ở các đại dƣơng và chỉ có khoảng 2,5% là nƣớc ngọt [29]. Vấn đề đặt ra là nƣớc ngọt phân bố không đều trên bề mặt trái đất, có tới 88% lƣợng nƣớc ngọt trên trái đất tồn tại ở thể rắn (băng) nằm ở các cực của trái đất, rất khó để khai thác. Chỉ có một tỷ lệ nhỏ nƣớc ngọt nằm ở trên bề mặt đất (sông, hồ, ao, suối) đƣợc con ngƣời khai thác và sử dụng.

Theo luật Tài nguyên nƣớc định nghĩa, ―nƣớc mặt là nƣớc tồn tại trên mặt đất liền hoặc hải đảo‖ [7]. Nƣớc mặt đƣợc bổ sung trực tiếp thông qua mƣa, nƣớc chảy từ các vùng lân cận (tuyết tan vào mùa xuân ấm áp…) và mất đi thông qua bốc hơi, thấm xuống đất (tạo thành nƣớc ngầm). Nƣớc mặt duy trì các hệ sinh thái và cung cấp môi trƣờng sống cho nhiều loài động vật và thực vật. Nƣớc mặt rất quan trọng đối với các cửa sông và vũng thủy triều ở cửa sông trên bờ biển.

Nƣớc mặt cũng thấm vào lòng đất và bổ sung cho nƣớc ngầm. Qua đó 3 có thể hỗ trợ các hệ sinh thái phụ thuộc vào nƣớc ngầm nhƣ thảm thực vật và vùng đất ngập nƣớc. Nƣớc mặt cũng là một trong những yếu tố chính tạo ra cảnh quan thiên nhiên trên trái đất. Thông qua các quá trình xói mòn, vận chuyển trầm tích, nhiều địa hình trên bề mặt trái đất đƣợc hình thành nhƣ: thung lũng, đồng bằng châu thổ, hang động… Cùng với đó, nƣớc mặt đƣợc con ngƣời sử dụng cho nhiều mục đích khác nhau nhƣ nƣớc sinh hoạt, tƣới tiêu, thủy điện, giải trí… Theo ghi nhận của Cơ quản Bảo vệ Môi trƣờng (EPA), nguồn nƣớc cung cấp cho các hoạt động của con ngƣời trên trái đất có đến 68% là nƣớc mặt [19].

Ngay từ xa xƣa khi con ngƣời mới đƣợc hình thành trên trái đất, tổ tiên loài ngƣời đã tập trung và sinh sống ở những nơi gần nguồn nƣớc (các con sông), đây là minh chứng rất rõ nét thể hiện vai trò, tầm quan trọng của tài nguyên nƣớc đối với con ngƣời và sinh vật. * Các nguy cơ thiếu hụt tài nguyên nước Tài nguyên nƣớc là tài nguyên tái tạo, chiếm khoảng 70% diện tích bề mặt Trái đất [6]. Do vậy, nhiều khi con ngƣời thƣờng cho rằng tài nguyên nƣớc là vô tận, có thể tái tạo lại đƣợc mà không biết rằng nguồn nƣớc không phải lúc nào cũng sẵn có hoặc chất lƣợng phù hợp để đáp ứng đƣợc các mục đích khác nhau của con ngƣời. Chỉ có khoảng 2,5% nƣớc trên Trái đất là nƣớc ngọt và cũng chỉ có khoảng 1,2% tổng lƣợng nƣớc ngọt là nƣớc bề mặt, phục vụ hầu hết các nhu cầu của cuộc sống của con ngƣời và các sinh vật [6].

Nguồn nƣớc ngọt có ý nghĩa quan trọng với con ngƣời đƣợc phân bố không đồng đều giữa các khu vực khác nhau trên trái đất. Phần lớn lƣợng nƣớc ngọt trên bề mặt trái đất nằm ở các hồ, trong đó có đến 80% lƣợng nƣớc nằm ở 20 hồ lớn (có thể kể đến nhƣ: hồ Baikal (Châu Á); Ngũ Đại hồ gồm: Hồ Thƣợng, Hồ Michigan, Hồ Huron, Hồ Erie, Hồ Ontario, khu vực biên giới giữa Canada – Hoa Kỳ). Các con sông chỉ chiếm khoảng 0,006% tổng trữ lƣợng nƣớc ngọt [20]. Theo thống kê của Tổ chức Ngân hàng thế giới (WB), có tới 40% dân số trên thế giới phải đối mặt với nguy cơ thiếu nƣớc, 70% số ca tử vong do thiên tai có liên quan đến nƣớc [29].

Ƣớc tính đến năm 2050, dân số thế giới sẽ vào khoảng 10 tỷ ngƣời, nhu cầu lƣơng thực tăng lên đòi hỏi nhu cầu về sử dụng 4 nƣớc cũng gia tăng. Trong khi đó, nguồn tài nguyên nƣớc hiện đang đáp ứng cho con ngƣời ngày càng có nguy cơ suy thoái cả về trữ lƣợng lẫn chất lƣợng. Nhìn chung lƣợng nƣớc để con ngƣời khai thác và sử dụng đƣợc trên trái đất là rất khan hiếm và ngày càng có nguy cơ thiếu hụt ở nhiều khu vực khác nhau trên thế giới. Việc thiếu hụt này có thể do nhiều nguyên nhân khác nhau.

Các nguyên nhân có thể đến từ tự nhiên: mƣa bão, lũ lụt… mang theo đó nhiều chất ô nhi m (xác chết động thực vật, phân hủy các chất hữu cơ…) theo dòng nƣớc gây ô nhiêm nƣớc sông, hồ, ao, suối… Nhƣng nhóm nguyên nhân gây suy thoái, thiếu hụt tài nguyên nƣớc nhiều nhất phải kể đến các tác động do con ngƣời mang lại (quá trình đô thị hóa, công nghiệp hóa; hoạt động của các nhà máy, xí nghiệp; xả thải nƣớc thải chứa các chất ô nhi m từ các hoạt động nông nghiệp, sinh hoạt…). Biến đổi khí hậu toàn cầu cũng làm tồi tệ thêm nguy cơ thiếu hụt tài nguyên nƣớc. Cƣờng độ, tần suất của bão lũ, hạn hán cũng xảy ra mạnh mẽ hơn, khó dự đoán hơn dẫn đến việc quản lý nguồn tài nguyên nƣớc cũng trở nên khó khăn hơn. Qua đó thấy đƣợc mặc dù tài nguyên nƣớc có vai trò quan trọng đối với sự sống, sự tồn tại, sự phát triển của con ngƣời và sinh vật nhƣng việc quản lý tài nguyên nƣớc còn nhiều hạn chế, ý thức bảo vệ tài nguyên nƣớc chƣa cao, nguy cơ thiếu hụt tài nguyên nƣớc đang xảy ra ở nhiều nơi trên thế giới (trong đó có Việt Nam) và ngày càng có xu hƣớng mở rộng hơn.

Điều này đòi hỏi cần thiết ở mỗi quốc gia, mỗi khu vực cần có những giải pháp phù hợp nhằm nâng cao hiệu quả quản lý tài nguyên nƣớc. Các nội dung quản lý tài nguyên nước mặt Theo Savannije, quản lý tài nguyên nƣớc là tổng hợp các biện pháp, luật pháp, chính sách kinh tế, kỹ thuật, tổ chức để lên kế hoạch, tổ chức sử dụng tối ƣu tài nguyên nƣớc [29]. Sơ đồ biểu di n khái quát quản lý tài nguyên nƣớc đƣơc thể hiện tại hình 1. Cốt lõi của quản lý tài nguyên nƣớc bền vững là sự cân bằng giữa cung và cầu đối với hàng hóa và dịch vụ liên quan đến nƣớc.

5 WRM Tác động SED Cung cấp Yêu cầu Yêu cầu WRS Cung cấp WU Định hƣớng Định hƣớng E Tác động Hình 1. Sơ đồ biểu diễn khái niệm quản lý tài nguyên nước tổng hợp để phát triển bền vững Ghi chú: WRM: Quản lý tài nguyên nƣớc WRS: Tài nguyên nƣớc WU: Ngƣời sử dụng nƣớc E: Môi trƣờng SED: Phát triển kinh tế xã hội Hiện nay, phƣơng thức quản lý tài nguyên nƣớc đƣợc thực hiện thông qua 2 hình thức: - Quản lý theo địa hình, hành chính: Cách quản lý này đƣợc thực hiện trong phạm vi địa phƣơng theo quy định của Luật (nhƣ quản lý các hồ, kênh, rạch…). - Quản lý theo lƣu vực sông: cách quản lý này nhằm quản lý các hoạt động khai thác, dân sinh trên phạm vi lƣu vực sông (nhƣ các con sông lớn chảy qua nhiều địa phƣơng). 6 Việc quản lý tài nguyên nƣớc cũng gặp nhiều khó khăn bởi sự phân tán của nó ở các khu vực khác nhau trên thế giới.

Theo WB, hiện có khoảng 276 lƣu vực xuyên biên giới (chiếm hơn 60% lƣu lƣợng nƣớc ngọt toàn cầu) có liên quan đến 148 quốc gia [28]. Ngay tại Việt Nam, có tới 60% lƣu lƣợng nƣớc đƣợc tiếp nhận từ các quốc gia láng giềng. Do vậy việc quản lý các lƣu vực này sẽ gặp khó khăn hơn và cần thiết phải có sự đóng góp, hợp tác của các quốc gia liên quan để đi đến một giải pháp quản lý tối ƣu. Để quản lý tài nguyên nƣớc mang lại hiệu quả cao, nhiều công cụ đƣợc sử dụng nhƣ: - Công cụ pháp luật: Luật tài nguyên nƣớc và các văn bản ban hành nhằm quản lý tài nguyên nƣớc (đƣợc đề cập chi tiết trong mục 1.3 của chƣơng này).

- Công cụ kỹ thuật: Có thể kể đến bao gồm các công cụ quan trắc môi trƣờng nƣớc; các mô hình, phần mềm quản lý… - Công cụ kinh tế: nhƣ thuế, phí, lệ phí môi trƣờng. - Công cụ giáo dục: các hình thức giáo dục, tuyên truyền, truyền thông nâng cao ý thức ngƣời dân về khai thác và sử dụng hợp lý tài nguyên nƣớc. Cơ sở th c ti n 121 ổng quan về tài nguyên nước mặt trên thế giới và iệt am * Trên thế giới Nƣớc là nguồn tài nguyên vô cùng quý giá trên Trái đất, đáp ứng các nhu cầu thiết yếu của con ngƣời và sinh vật. Cùng với sự gia tăng dân số và nhu cầu sử dụng nƣớc của từng cá nhân, lƣợng nƣớc tiêu thụ toàn cầu kể từ đầu thế kỷ 20 đã tăng lên gấp 7 lần.

Việc đảm bảo đáp ứng đƣợc nhu cầu nƣớc cho mọi ngƣời là một bài toán khó đặt ra với tất cả các quốc gia trên thế giới. Tháng 11 năm 2022, tổ chức Khí tƣợng thế giới đã công bố Báo cáo tình trạng tài nguyên nƣớc toàn cầu nhằm đánh giá tác động của biến đổi khí hậu, môi trƣờng, xã hội đến tài nguyên nƣớc của Trái đất. Báo cáo cho thấy so với năm 2021, tình trạng khô hạn, khan hiếm nƣớc đã mở rộng và xảy ra ở nhiều khu vực trên thế giới. Cụ thể, báo cáo đƣa ra có khoảng 3,6 tỷ ngƣời phải đối 7 mặt với tình trạng thiếu nƣớc ít nhất một tháng mỗi năm và con số này có xu hƣớng tăng lên 5 tỷ ngƣời vào năm 2050 [28].